Кумыкский мир

Культура, история, современность

«Ёлдаш» гьар даим де охулагъан газет кююнде къалсын учун

This video requires the free Flash plugin.

Бу йылыбызны баш айы - январ орталап, 18-нчи гюнюнде, редакциябызда агьамиятлы жыйын балду. «Газетни бугюню ва гележеги» деген темада лакъыр этме, оьзлени ойларын, пикруларын, таклифлерин айтмагъа белгили къумукъ алимлер, жамият чалышывчулар, яратывчу интеллигенцияны, телевидениени, гьар тюрлю касбуланы вакиллери 30-гъа ювукъ адам жыйылгъан эди. Бу жыйында газетибизге тергев гюнден-гюн артагъаны, гьар кимни ону гележегине байлавлу оьз пикрусу, таклифи бары, ону гьар номери охулагъаны ва арагъа салып ойлашынагъаны белгили болду. Газетни баш редактору Камил Алиев саламлашгъан сонг жыйынны ача туруп булай деди:

Барыгъызгъа да бизин редакциягъа гелгенигиз учун баракалла. Бугюн эки масъаланы арагъа салма сюемен. Биринчиси, газетни бугюнгю гьалы ва гележекни гьакъында, не йимик масъалалар токътагъан, не ёлда чечилип бола, къысгъа кюйде маълумат берилежек. Экинчиси де, алда бизин редакцияда къурулуп ишлеп, гьаракат гёрсетип тургъан жамият советни янгыртма сюебиз. Шо муратлар булан кёплеригиз чакъырылма да чакъырылгъансыз.

Биринчи масъалагъа гёре маълумат берейим. Йыл айланды. Газетибиз оьтген йыл оьзюню алдына салгъан планларын толтурду. 52 номер чыгъардыкъ, Анжини юбилейине багъышлангъан хас номер де чыкъды. Булай ёлукъмакъны, сизин булан гьакълашмакъны аслу мурады - газетни гележегине, тангаласына, бугюнгю гьалына байлавлу. Эшитгенсиздир, охугъансыздыр, милли газетлени гележегине байлавлу гьар тюрлю пикрулар, сёзлер арагъа чыгъып, юрюлюп тура. Шогъар себеплер де бар. Аслусу, ана тиллеге байлавлу Дагъыстандагъы, айрокъда шагьарлардагъы гьалиги гьаллар. Бизге етишген кюйде, Москвадан гелген экспертлер де булан этилген милли газетлени ишине байлавлу гьалиги концепциягъа, таклифлеге гёре, милли газетлер бары да бир ёлбашчыны айланасына жыйылма герек. Бизде чыгъагъан милли журналлар йимик, бир баш редактор болуп, къалгъанлары бёлюклеге айланса ярай деген пикрулар бар.

«Ёлдашны» гьакъында айрыча айтгъан заманда, мунда ишлейген ёлдашларым да, сиз де айтма боласыз, милли газетлени арасында лап да охулагъанланы бириси - бизин газет. Балики, биревлер, макътанып айта деп ойлашма да ярай, тек мени шолай айтма ихтиярым бар деп эсиме геле. Газетге салынагъан биринчи талап, озокъда, охувчуланы информация - маълумат талапларын таъмин этмек. Шо мурат булан биз газетни де гьазирлейбиз. Мени оьзюмню алдыма салгъан борчум - къумукъ «Аргументы и факты» деген газетни яратмакъ эди. Шо бажарылгъанмы, бажарылмагъанмы - мунда оьзюгюз де айтарсыз.

Газетибизни бу йылгъы тиражы беш минг ярым. Алдагъы йылдан эсе бираз къошулгъан, кемимеген. Биз, газетде ишлейгенлер, барыбыз да бир пикруда болмасакъ да, шулай айтма боламан. Газетни материаллары бары да бир йимик охула, тергевню тарта деме сюймеймен, гьар номерде охулагъан, охувчуну иштагьын тувдурагъан, тергевюн тартагъан материаллар бола. Жамият-политика газет болгъан сонг, яшавну бары да тармакъларын къуршап, шолагъа гёре материаллар болма герек.

Не йимик кемчиликлени айтма болабыз? Мен ойлашагъан кюйде, лап да осал яны - аналитика материалланы азлыгъы. Танкъыт (критика) къайдада язылгъан материалланы азлыгъы. Масъаланы теренине тюшюп, ахтарылмайгъан материаллар да чыгъагъан гезиклер ёлугъа. Тезги охувчуларыбызны пикрусуна гёре де, кёп макътав материаллар бола. Болма да боладыр. Неге тюгюл, хыйлы яшагъан, кёпню гёрген, билеген адамланы гьакъында язмакъ да борч этип салынгъан. Бирдагъы мен оьзюме борч этип салгъан масъала. Адамны милли менлигини, англавуну кюрчюсюнде, тарихи билим, тарихи маълумат болма герек. Адамны англавларында, къаравларында тарихи оьзеги ёкъ буса, шо адам оьзюн миллет гьисапда мекенлешдирип битмеген адам болуп токътай. Артдагъы он йылны ичинде бизде милли менлиги (национальное самосознание) яхшы оьсген адамланы кемийгени гёрюне. Шолай болгъан сонг шо масъала тувра газетге гелип уруна. Мисал учун, язылывгъа байлавлу. Не тарыкъдыр, не бар онда охума дейгенлени санаву арта. Мунда, озокъда, объектив себеплер де бар. Билесиз, бизин халкъны 50 процентинден де кёбю шагьарларда яшай. Шагьардагъы яш наслулар буса ана тилин тийишли кюйде билмей. Шону Интернет де гёрсетип тура. Газетде чыкъгъан материалланы артындагъы жума Интернетге салабыз. Къумукъча салынгъанлары беш керенге сама аз охула, орусча салынгъанларындан эсе. Бирдагъы себеп, эсли наслу жагьиллени йимик генг кюйде гьали де Интернетни къолламагъа башламагъан.

Жагьиллени къуршамакъ учун этилген чаралардан бириси - интернет сайтны ачгъаныкъ. Милли газетлени арасында биринчи болуп 2005-нчи йылда ачылды. Гьар жума 4 мингден кем болмайгъан кюйде адам пайдалана, къоллай бизин сайтны. Айны ичинде буса 30 пачалыкъдан 25 минг адам пайдалана. Шону гёз алгъа тутуп, фейсбукда группа да ачгъанбыз, «Ёлдашлыкъ» деп. Аз заманны ичинде 200-ден де кёп адам къуршалгъан. Охулагъан газет этмек бар гючлерден гьасил бола. Кёбюсю ёлдашлар ёлукъгъанда, газетни гьакъында лакъыр чыкъса, булай яхшы эди, олай этсе яхшы эди деп бола. Озокъда, яхшы эди деймен. Тек, къайда шолай макъалалар язып, масъаланы гётерип, анализ этап болагъан касбучулар? Бармы? Кёбюсю гезиклерде ёкъ деп айтма борчлубуз. Оьзге масъалалар да бар, мисал учун, жагьил мухбирлерибизни азлыгъы... ва башгъа масъалалар... мен ёлдашлагъа да таклифлерин айтма, къыйматлама, сёйлеме къояйым.

Профессор Забит Акавов оьзюню пикрусун айта туруп булай деди:

Газетде салынагъан масъалалар халкъны яшавун, маданиятын, тарихин, гележегин гётере, заманны талапларына гёре салына. Озокъда, оланы чечилеген ёллары башгъа-башгъа. «Ёлдаш» шоланы гётерегени кепиме геле. Охувчулар да хас сагьифада оьзлени ойларын, пикруларын айтагъаны, газет тюз ёлда экенни англата. Орусларда бир айтыв бар, «Совершенству нет предела», демек, камиллешдиривню ахыры, арты ёкъ. Газетни мухбирлерини баянлыкълары арив чыгъа, тергевню тарта, герти яшавну, гьакъыкъатны гьакъында бола, ерни къызгъанмай, эркин берме де ярай. Сонг да, «дёгерек стал» деп айтагъан пикру алышдырыв къайда да тергевню тарта, узатып турса яхшы. Мисал учун, артдагъы «дёгерек столда» Мурат Аджини гьакъында сёз юрюлдю. Нечакъы янгылыкъланы билесен, газетни охувчулары да биле. Охувчулагъа шолай материаллар етишме ерек. Шоланы системагъа айландырма да ярай. Чакъырылгъан адам алданокъ теманы биле, онгарыла. Олай десем де, онгарыла бусанг, бир къалипге тюшюп де къаласан. Бизин адабиятны тарихин, маданиятны тарихин, милли тарихни алгъанда, олагъа илмуда янашывлар гьали болгъанча нечик гелген, бугюнгю имканлыкълар не йимик ёллар ача? Илму якъдан гьали янгы-янгы агъымлар чыгъып геле. Оланы тарихге янашыву башгъа, алдагъы идеология якъдан гиришмей, оьзюнгню табиатынгны гелеген барышы бар чы, не заманлардан берли гелеген кюйде тарихни уьйренсе, халкъгъа да пайдалы. Идеология буса бир кепге сала. Инсан кепни ичинде яшама сюймей. Тек гьалиги яшёрюмлер ата-бабаларыбыздан берли гелеген мердешлени унутагъаны яман.

Жамият чалышывчу, «Къумукъ халкъны тамазалар совети» деген къурумну Центральный советини председатели Абсалитдин Мурзаевни сёйлевюнден:

Газетни гьакъында айтгъанда, бир якъдан, мен жамият ишлеге къуршалгъан адам гьисапда халкъ арада кёп боламан, газет охулагъанны билемен, уьйде де агьлюм бир номерин де къоймай охуй, о якъдан да тенглешдирип боламан. Жамият масъалаланы гётерегенде, баш рёдактор да айтып гетди, танкъыт янын гючлендирме бола. Юртлуланы къыйнайгъан яшавлукъ масъалаланы тюбюне тюшюп, ачыкъдан, мекенли язса, тиражына къарамай, къолдан-къол этип охула газет. Къайсы юртубузну алсакъ да, бар халкъны къйнайгъан масъалалар, Шавхал Янгыюрт, Къарабудагъгент, Къазаныш..., къайсын алсакъ да. Журналист ахтарывну бёлюгюн къурма герекми, не этип де жагьиллер шолай масъалаланы тюбюне гирип чечме бола. Адамлар оьзлени масъалаларын чечме, ахырына чыкъма сюе. Газет шолайлагъа кёмек этип, абурун да, тиражын да гётерме болар эди. «Ёлдашыбыз» биринчилерден болуп Интернетде сайт ачып, бек пайдалы иш этген. Мен де шо сайтны бир къоллавчусуман, баракалла газетибизге, охувчуларына шулай имканлыкъ бергени учун. Сонг да, Печатгъа къарайгъан министерликни вакили бардан пайдаланып айтма сюемен, ону маълумат политикасы тюз салынмагъан деп эсиме геле. Мисал учун, Къараманны масъаласы. Жагьиллер онда чыкъгъаны апрель айда бир йыл бите. Оьрчюкген масъала. Тек, газетлер нечакъы язса да, министерлик де ягъада, гьакимлер де сюркючлеп-къапгъачлап масъала ёкъ йимик янаша. Шолай янашыв тюз тюгюл, кёп уллу четимликлеге элтме бола.

Медицина илмуланы доктору, профессор Сагьадулла Абусуев оьзюню сёйлевюнде булай деди:

Мен газетни гиччи заманымдан берли охуйман. Газетибиз яхшы янгъа багъып бюс-бютюнлей алышынгъан. Янгыз Дагъыстанда, Кавказда тюгюл, савлай Россияда да яхшы газетлени бириси деп гьисап этемен. Бай маълумат бере. Ону охуп бизин халкъны маданиятындан, тарихинден, оьтген яшав гьалларындан кёпню билме болабыз. Айрокъда орус тилде чыгъагъан бёлюкню уллу иштагьлыкъ булан охуйман. Чыкъма башлагъанда къумукъ газетде орусча бёлюк тарыкъмы, орусча чыгъагъан газетлерден охуп болмайбызмы дейгенлер де болду. Шолай пикрулар булан бирдокъда рази тюгюлмен. Бек тарыкъ болгъан экен. Бизин миллетни тарихини гьакъында орусча чыгъагъан къайсы газетде охуп болабыз? Шолай газет ёкъ. Миллетибизни ярты яны шагьарларда яшай. Оланы яшлары къумукъча гьал-гьайгъа сёйлеп болса да, ана тилинде не охуп, не язып болмай. Шолай гьалгъа тюшгенбиз. Булай ерлерин де гьисапгъа алгъанда, милли англавну, менликни тарбиялайгъан «Временаны» багьасы ёкъ. Орусча язагъан, охуйгъан къумукъланы кёплюгюн гёз алгъа тутуп, дагъы да эки бет къошуп чыгъарма герек, пайдалы болажакъ. Камил танкъыт этигиз деп де, таклифлер беригиз деп де айтды. Газетде илму маълуматлар аз. Япония йимик оьсген пачалыкълар газетлеринде илмугъа багъышлангъан маълуматланы оьтесиз кёп бере. Гьар тюрлю тармакъларда чалышагъан алимлени, оланы илму ишлерини гьакъында яза турса яхшы. Халкъны илмудан англаву болсун. Савлукъ сакълав сагьифада башгъа газетлерден алынгъан макъалалар печат этиле. Олардан алмай бизге сораса, эркин кюйде маълумат берер эдик. РАН-ны академиги Батдалов бар, пагьмулу, бажарывлу алим, ону гьакъында язма ярай, Гьамит Агьматович булан ишлейген белгили алимлер бар, оланы гьакъында язма герек, оьзюмню янымдан мен кёмек этип, консультант болуп боламан шу ишде. Оьзге миллетли алимлени гьакъында язма да герек.

Юстицияны генерал-лейтенанты, академик Тажутдин Бижамов да оьзюню ойларын айтды.

Артдагъы йылларда халкъны арасында газетибизни ролю да, сыйы да артгъаны гёрюнюп тура. Сагьадулла да айтгъанлай, орусча чыгъагъан бёлюк кёплени, оьзге миллетлени вакиллерини де тергевюн тарта. Гьукуматгъа, министерликге мунда ишлейгенлени гьайын да этме герек. Гьалиги заманда 13 минг манат алапа недир? Агьлюню сакълама герек адамгъа кёп аз. Редакцияда гьали ишлейгенлени гьайын да этип, янгы гючлени, жагьиллени де къуршама гереги белгили. Тек жагьил адам 13 минг манатгъа ишге гелмес, уьйлер булан да таъмин этмей буса, оьзге онгайлыкълар да ёкъ буса. Шу финанс масъала газетни тувра гележек къысматына тие. Шону учун ДР-ни Гьукуматы да, хас министерлик де ойлашып, тюзевлю ёлну тапма борчлу.

Профессор Абдулкъадир Абдуллатиповну сёйлевюнден:

«Ёлдаш» газетибиз бизин миллетни университет деп айтмагъа ярай. Неге тюгюл де, мунда яшавну гьалиги гьаллары берилегенде йимик, топуракъ масъала да, охув, маданият, тарих, экономика, сиясат ва оьзге тюрлю масъалалар да гётериле. Газетни лап да гючлю янларындан бириси - халкъыбызны тарихи эсин гётерегенлиги, уятагъанлыгъы. Интернет сайт къолланагъаны да яхшы ва миллет учун пайдалы. Милли газетлер ябылма герек деген пикругъа бюгюнлей къаршыман. Тил унутула барагъан заманда шолай масъаланы арагъа салма да ярамай. Яслиден тутуп яшланы орусча уьйретме башлайлар. Яслиде, башлапгъы класларда яш ана тилинде охума герек. Ана тилге берилеген дарслар артма тарыкъ. Сонг да дин масъала. Биз бусурманларбыз. Газетде дин яшаву гьакъында да бериле турма герек.

«Къарчыгъа» деген журналны редактору, шаир Шейит-Ханум Алишева да сёйледи.

Жагьиллер ана тилинде охуп болмай деп Сагьадулла алимибиз айтып гетди. Ким гюнагьлы олар билмейгенге? Замангъа салмагъыз, заман бир де гюнагьлы болмагъан. Къумукъман, лезгилимен, аварлыман деген адам ана талин билме борчлу. Яшлар бавундан башлап орусча шиърулар охуйлар. Ана тилни уьйренеген программалар ёкъ, охутув китаплар етишмей... Яшлар учун чыгъагъан биргине-бир «Къарчыгъа» бар. Гьали язылыв да башлангъан. Негер алайыкъ, яшларыбыз охуп болмай дейгенлер де бар. Журнал чыкъма башлагъанлы огъар язылып, гьар номерин жыйып турагъанлар да бар. Гьар кимни ожагъындан, уьюнден башлана ана тилни уьйренив. «Къарчыгъаны» охуп болмаса, гележекде «Ёлдашны» да, китапланы да охуп болмас. Къумукъ тилде чыгъагъан печат къураллар - миллетни аркъатаяву. Орусча бёлюгю баргъа «Ёлдаш» газетни оьзге миллетлер де ала. Хасавюртгъа баргъанда шогъар оьзюм шагьат болдум. Динни масъаласы чыкъды. Мен де якълайман газетде шо гьакъда материаллар болгъанны. Танкъытны гьакъында айтдылар. Тюз. Адабиятыбызда, жамият яшавубузда, театрыбызда танкъыт ёкъ. Яман айтып, сёгюп тюгюл. Кёплер шолай англай танкъытны ва хатиржан да бола. Балики, шо саялы аздыр танкъыт материаллар. Адабият кёп бериле деген пикру булан рази тюгюлмен. Газетибиз адабиятгъа тийишли тергев эте. Охувчулар да адабият сагьифаланы кёп сююп охуй. Халкъны газети де болгъан сонг, охувчулар да сюе болгъан сонг, бериле турма герек.

Шаир, врач, композитор Исрапил Исаевге пикрусун айтма гезик етишди.

Сталин, дав битгенде, Сталинград шагьаргъа гелген. Шагьар комитетни биринчи секретары: «Гёресиз дагъы, ёлдаш Сталин, шагьар бузулгъан, низамсызлыкъ бар»,- деген. «Савлай уьлкедеги низамсызлыкъны алгъанда, мундагъы гьалны низамгъа санап къоярбыз»,- деген ол. Бизин газетибизни гьалы да шолай. Савлай уьлкедеги гьалны алсакъ, пачалыкъны янындан тергев осал экенин де алсакъ, газетибизни чыгъагъаны ва охулагъаны нечакъы да яхшы. Мен гьар жума газетни чыдамсыз кюйде гёзлеймен. Гелгенде ашай туруп къаршы болсам, агьлюм яшырып, ашап битген сонг бере. Къайсы адамны алсакъ да, огъар оьзюню савлугъундан артыкъ бир ниъмат да ёкъ. Шо ниъматны сакъламагъа газетибиз бек кёмек эте. Бучаев йимик алимлени савунда хадирин билме герек, язма герек. Шагьарны ичинде илму шагьар ким де къуруп болмай. Ону йимик тюзюн-туврасын айтып сёйлеп болагъанлар да аз. Сагьадулла тюз эсгерди, алимлени гьакъында да, илму маълуматлар да газетде кёп болса яхшы.

Дагъыстан китап басмахананы къумукъ редакдиясыны ёлбашчысы, шаир Бадрутдин Магьамматовну сёйлевюнден:

Алда сёйлеген Абсалитдин танкъытны гьакъында тюз айтды. Бизин кемчиликлени, чечилме герек масъалаланы, яраларыбызны оьзге газетлерден охуп билме тарыкъ тюгюлбюз. Олар язма да язмажакъ. Муна, Исрапил, врач бар янымда. Яраны ярмай, иринин чыгъармай, уьстюнден сюркючлеп турса, о сав болмай, бирден-бир оьрчюге. Шолай масъалаларыбызны къапгъачлап турмай, газетден таба арагъа чыгъарса, ону абуру артажакъ. Бизин халкъ гьар заманда да гертини айта гелген. Магъа ювукъ адабият бёлюкню гьакъында да айтайым. Тюзюн айтма герек, артдагъы вакъти жанланды. Жанына бирдагъы жан къошма болагъан таклифим бар. Къумукъланы адабияты уллу. Гьар йыл белгили адабиятчыланы гьакъында язылагъан материаллагъа конкурс билдирсе, яхшы болажакъ эди. Йылны ахырында жамын чыгъарып, алгъа чыкъгъан адамгъа диплом тапшурма да ярай. Бизин терен гетген тамурларыбызгъа бет къаратайыкъ, ана тилге арт бергенлерден болмайыкъ.

Профессор Расул Къадиевге гезик етишди.

Бизин макътамагъыз деп Камил бир нече керен айтды. Тийишли буса, макътама да герек. Башгъа миллетлер де газетни охуйгъанын Шейит-Ханум эсгерип гетди. Шо тюз. Башгъа миллетлени арасында да газетибизни абуру гётерилген. Критиканы гьакъында айтылды. Тюз буса да ярай. Тек мухбир барып районну башчысын критика этип боламы? Танкъыт этме тюшсе, оьлгенлени этип болабыз, савланы болмайбыз. Бизин мухбирлер - бир яндан да якъланмагъан адамлар. Критика этип, къоркъунчлу гьалгъа тюшсе, оланы бирев де якълап болмай. Яшав шону гёрсетип тура. Уллулар тайса, ишлеме яшёрюмлер гелерми, шолай касбучулар бармы? Университетни филология факультетини рус-дагъыстан бёлюгю ябылды. Гьукуматгъа, Президентни атына шону ачсын учун кагъыз язма герек, талап этме герек. Дагъы ёгъесе, ана тилинде язып болагъан касбучуланы тапма къыйын болажакъ.

Жамият чалышывчу, алим Салав Алиев де оьзюню пикруларын, таклифлерин айтды.

Мунда сёйлеген ёлдашлар да айтгъан кюйде, кадрлар ягъындан да, дюнья гьалланы, уьлкени, Дагъыстанны, миллетни къуршав янындан да газетни бугюн оьзю етишген даражасы бар. Бизин юртда газетни 20 адам ала, шоланы алтысы - актив охувчулар. Дагъысын айтмагъанда, ана тилден береген муаллимлер столуна газетни салсанг, шону алып гетмейгенлери бар. Гьалны билсин деп айтаман. Жамиятны бир-бир тайпалары шонча да томакълашгъан. Бугюнгю жыйынгъа мен 12 таклиф онгаргъан эдим. Барысы да танкъыт гёзден болуп чыкъды. Оланы айтгъанча, оьзюне 82 йыл болагъан юртлум, газетни актив охувчусу Дагьир Солтановну ёравун айтмасам болмай. Бек тилеген. Газетни бир осал ери, миллетлени арасындагъы татывлукъну гьакъында аз языла деп айтды ол. Шо янындан алгъанда, Абас Мамаев лап яхшы ишлейгенлени бири деди. Герти айта. Даргилерде, аварларда, лезгилерде, лакларда не болуп турагъанны биз газетден таба билип болмайбыз. Сонг да, газетни мухбирлерини ерлеге чыгъыву газетге язылыв булан байлавлу бола. Шо байлавлукъ сав йылны бою туташ болма тарыкъ. Мен айланмасам, юртда язылыв дагъы да аз болар эди. Гьар юртда шолай активистлеригиз болма герек. Юртланы ёлбашчылары булан даим байлавлукъ юрютеген бир заместители болма герек баш редакторну. Газетден таба дюнья адабиятында не болуп турагъанны билме герек. Дюнья сынавларын оьзюне алып бола буса, газет милли газет бола.

Бирдагъы, юртларда оьзлени гьаракаты булан бавчулукъда, оьзге тармакъда гётерилген, аякъгъа тургъан къатлав бар. Тек оланы къыйынлыкълары да бар. Оьзлени малын сатып болмай ва оьзге четимликлери. Газетде оланы гьакъында маълумат ёкъ. Сонг да, газетни башындан артына ерли охуп къарасанг, кёп айтылагъан бир сёз - болгъан деген. Шо сёзден, бар ва болажакъ деген сёзлер кёп къолланса яхшы, жанланажакъ, шолай стиль герек. Жанрланы аралашдыра турма герек. Макъала, баянлыкъгъа къарышып къалмай, стратегия план тарыкъ газетни ишин къурувда, бираз алгъа къарап. Ким, къачан, не язып геле деп къарама тарыкъ тюгюл. Дагъыстан потенциалгъа, тарыкъ буса, россия оьлчевдеги гьаллагъа да чыкъма герек. Шолай этсе, тиражы да артажакъ.

Профессор Загьит Абдуллагьатовну сёйлевюнден:

Мен англайгъан кюйде, газет халкъны къыйнайгъан бары да масъалаланы гётерме тарыкъ. Шолай этме боламы? Болуп битмес деп эсиме геле. Неге тюгюл, газетни кюрчюлендирген - гьукумат, акъча береген де - о. Жамият да арагъа чыгъа. Гьукуматны да, жамиятны да интереслерин якълап юрюме газетге кёп къыйын. Оланы бир-бирине къаршылыкълар гьар заман болгъан, гьали де бар. Балики, «Черновик» йимик, оьзгелери йимик танкъыт тарыкъ да тюгюлдюр «Ёлдашда». Олай этсегиз, газетни чыгъармакъ учун гелеген харжны токътатып бола. Жагьил яшлар да бар язып болагъан. Мени хоншум Майырбек Агъаев «Новое делода» ишлей, бары да макъалаларын охуйман, бек яхшы яза. Озокъда, тийишли харж да аладыр онда ишлейгенлер. Мунда олай харж берип боламы, болмаймы, масъала бар. Тиражны артдырмакъ учун программа къуруп ишлесе яхшы болур. Бир-эки йылдан болуп битмес, йыллар булан планлы кюйде иш юрютесе.

М. Горькийни атындагьы Рус театрны баш режиссёру Мавлет Тулпаров да ойларын айтды:

Мени эсиме гелеген кюйде, журналист ахтарыв деген масъаланы гётерсе яхшы болур. Мунда айтылды, муаллимни школадагъы жавабы бизге орусча уьйретсин деп айтгъан деген. Мени эсиме гелмей уьстден таба бирев сама школадагъы муаллимлеге шолай буйрукъ бергендир деп. Ким айтып бола къумукъча уьйретмегиз, орусча уьйретигиз деп яшлар бавларында?! Масъаланы шолай салса, гележекде къумукъча охуп болагъан адам да болмажакъ. Сюйсек де, сюймесек де, бизин тилибизге орус тилден, башгъа халкъланы тиллеринден янгы сёзлер къошулуп тура, глобализацияны заманы, олай болма да герекдир. Тек бир-бир тармакъларда биз оьзюбюз де къоллама борчлу болабыз олай сёзлени. Масала, «мизансценаны» нечик алайым?

Бизин тилибиз бай нечакъы да, тек биз ону теренинден билмейбиз. Тилни сакълав, оьсдюрюв гьар агьлюден башлана. Мени яшларым Москвада орус школаларда охугъан. Тек къумукъ тилни бек арив биле. Мен мунда айтдым уьйретген кююмню. Гьар агьлю оьзюне борч этип салса, яшланы ана тилине уьйретме, сёйлетме бола. Ата-ананы борчу - шо. Аш-сув да берип, гийиндирип юрютген булан болмай, гьар ата-ана яшын тилге уьйретме де борчлу. Мен баш режиссёр болуп тюшгенде, уьчевню ишге алдым. Айтдым, сиз ишлейсиз мен салагъан спектакллени критика этмек учун деп. Макътама башласагъыз, ишден тайдыраман. Критика, танкъыт болмаса, ишни камиллешдирип де болмай, оьсюв де болмай, демек, танкъыт этигиз дегенде, Камилни мен айтагъанын англайман. Гьали критика этме къоя. Ону да ачув этип этме тарыкъ тюгюл, жаны авруп, сююп этме герек.

Профессор, академик Гьамит Бучаев де сёйледи.

Бугюн биз гётереген масъалагъа байлавлу мен янгы министрибиз Нариман Гьажиев булан узакъ заман лакъыр этдим. Къарабудагъгентли жагьил улан, атасын яхшы таный эдим. Гьазирленген, билимли, ишни яхшылашдырма, янгылыкъланы къоллама белсенген. Лакъыр янгыз «Ёлдашны» гьакъында юрюлюп къалмады. Оьзге милли газетлени гьакъында да айтылды. Гьали къыйынлы заманлар. Бары да милли газетлени гьалын яхшылашдырма сюегенни айтды. Газетге жаны авруйгъанланы чакъырып, лакъыр этейик дедим. Рази болду. Къыркъгъа ювукъ адамны списогун этдик, Камил булан да сёйлешдик. Гелгенсиз, баракалла. Гелип болмагъанлар да бар. Мен журналист тюгюлмен. Тек мени оьзюмню къаравум, масъаланы англайгъан, гёреген кююм бар. Газетни дагъыдан-дагъы яхшы янгъа алышдырма герек. Оьрден таба тюгюл, оьзюбюз, ичибизден. Ана тилни масъаласын гётерегеник яхшы. Яшларымны яшлары бар. Билмей къумукъча. Не этме герек? Юртгъа йиберме герекми? Мен, мисал учун, не этме герекни билмеймен.

Айны 22-синде мен Хельсинкиге бараман. 7 къумукъ уланны алып бараман. Оланы университетинде немис тилде лекциялар охужакъ. 27-нде Стокгольмда болажакъбыз. Шулай бажарывлу уланларыбыз бар. Сююнемен. Университетгде къумукъ уланлардан хор къургъанман, 20 яш бар, «Аталар» деген йырны уьйренген. Гьаран-гьаран уьйретгенмен. Гетген заманланы эсгерип, сагъынып язып тургъан булан пайда болмай. Урлагъан, оьлтюрген деп язып турма да тюшмей, яш наслугъа о тарыкъ тюгюл. Жагъиллеге нечик яшама тарыкъ, не этме тарыкъ бугюн? Шону гьакъында айтма герек. Студентлеге охуп битген сонг иш ерлер де тарыкъ. Гьона чечилме герек масъалалар. Аналитика материаллар да болма герек. Жагьиллени патриот ругьда тарбиялав герек. Районлардагъы гьалны гёрсетме герек. Масъалалар кёп. Программа «Плоскость» тарыкъ бизге. «Горы» ва оьзгелери бар. Торкъали районда кёп уллу къурулушлар башлангъан. Шиша этеген заводну айланасында дагъы да 6 завод къурулажакъ, шагьаргъа айланажакъ, 17 къабатлы 18 уьй къурма сёз берген Керимов. Райондан охума гелегенлер ёкъ. Неге? Гележекде онда болажакъ заводлагъа касбучулар тарыкъ. Гьалиденокъ ойлашып иш гёрюгюз деймен районну башчыларына, школаланы директорларына. 10 йылдан шо ерге бары да оьзге районлардан халкъ жыйылажакъ. Бизинкилер гьаманда йимик: бары да мунда гелип къалгъан тавдан тюшюп, деп кант этежек. Шолай болмасын учун гьалиден тутуп иш гёрме герек. Бабаюрт районда италиялылар агрофирма къурма башлагъан, 5 минг адамгъа иш ерлер, Къарабудагьгент, Къаягент районларда курорт зона болажакъ. Жагьиллер билсин, гьазирлик гёрсюн, газетден таба иш юрютме герек, жагьиллени ругьун гётерме герек. Къайда бизин миллетде Манаров, Толбоев йимиклер? Ёкъ. Ойлашыгъыз. Бары да къумукъ районланы айландым язбашда. Школаларда лакъыр этме, англатма адамланы жыйып болмайлар. Шулай турма ярамай. ЕГЭ булан бизнес этме тарыкъ тюгюл. Алгъа, гележекге къарап яшайыкъ, бугюн булан яшамайыкъ.

Газетни мухбири Алав Алиев де пикруларын айтды.

Бизге кёбюсю гезик уьлгю гьисапда «харлысыз» деп гьисапланагъан маълумат къуралланы бетлев этип мисаллар гелтирелер. Къарагъыз гьали олар нечик яза, оланы тиражына къарагъыз чы деп. Мен ойлашагъан кюйде, масъаланы шу ёрукъда салагъанлыкъ дурус тюгюл. Биз, милли газетлер, кёп тюрлю себеплеге гёре, мисал учун, «Черновик» яда «Новое делону» даражасына етишип болмайбыз. «Черновик» газет къуру къалмагъаллардан башы чыкъмай, бир бошамай оьзю язгъан макъалаларына гьар номеринде дегенлей тюзелтивлер бере.

Мен янгылыш бола бусам ярай, тек пачалыкъ къурумлар милли газетлени уьстюне уллу къапгъач япма сюеген йимик гёрюне. Тек милли газет пачалыкъ статусун тас этсе де, бир ерге де ёкъ болуп гетмежек. Шоланы башгъа гючлер къоллажакъ.

Дагъыстанда йылдан-йыл ана тиллер къолланагъан тармакълар кемий бара. Бизде милли тиллерде ишин юрютеген журналистлени гьазирлейген бир сама охув ожакъ ёкъ. Милли газетде мухбир орта гьисапда 10 минг манат алапа ала. Не учун, не саялы гелген ол газетге ишлемеге? Шо масъала, къарагъанда, бугюн биревню де талчыкъдырмай. Гьакимлер де «магъа яхшы буса къалгъан янына къар явсун» деп ойлашамы экен.

Биз газетибизде милли печат халкъны таъсирли маълумат къуралы болгъанны сюе бусакъ, милли тиллени ва милли газетлени якълавну гьакъындагъы законланы къабул этме герекбиз.

Баш редакторну орунбасары Далгьат Алкъылычев университетде журналистлер гьазирлейген бёлюк ёгъу бир нече йыллар болагъанны эсгерди. Экономика бёлюкню редактору Къара Къараев буса ихтиярланы якълав къурумланы янындан, журналистлени яшавуна къоркъунчлу гьал тувса, тийишли якълав болдурулмайгъанны айтды. Жыйынны ортакъчылары гьариси этген таклифлер гьисапгъа алынды ва гележекде редакцияны ишинде пайдаландырылажакъ.

Экинчи масъалагъа гёре редакцияны янында алда ишлеп тургъан жамият совети янгыртылды ва огъар 20-гьа ювукъ адам къуршалды.

Жыйында ДР-ни маълумат политикагъа ва масса коммуникациялагъа къарайгъан министерликни бёлюгюню начальниги Юрий Гьамзатов да ортакъчылыкъ этди ва чыгъып сёйледи.


«Ёлдаш», 01-02-2013

Размещено: 03.02.2013 | Просмотров: 2266 | Комментарии: 0

Комментарии на facebook

 

Комментарии

Пока комментариев нет.

Для комментирования на сайте следует авторизоваться.