Кумыкский мир

Культура, история, современность

Халкъны сююмлю йыраву эди

(Татам Муратовну 110 йыллыгъына)

Тёбен Жюнгютейни халкъы не заманда да шат турушу, йыргъа, йыбавгъа, масхарагъа, бийивге амракълыгъы, гьаваслыгъы булан белгили болуп гелген. Он тогъузунчу асруну башында яшав сюрген, ярлы сабанчы агьлюден чыкъгъан Алимурат да оьзюнден йыр чыгъарма, макъам чыгъарма, йырлама оьтесиз сюе. Тойларда, булкъаларда, яш тувгъанда, оьзге шатлыкъларда юртлулар ону чакъыра. Ол кёп сююп йырлай, йыбав бере, багъышлап куплетлер айта, эришип сарын айта, юртлуларын йыбата. Гьеч бир гьакъ да алмай. Халкъны сююндюрмек, йыбатмакъ ону къанында. Къумукъ макъамланы оьтесиз сюе. Шону учун болма да ярай, байны къызы Зазав огъар эрге бара. Зазав да аргъан согъуп, халкъ арада болмаса да, уьюнде чакъда-чакъда йырлама сюе болгъан. Олардан тувгъан къызлар Ниярханым ва Балаханымны буса йыр пагьмусу савлай Дагъыстангъа ва тышгъа да белгили бола.

Шо вакътилерде Петербургдан гелген милли маданиятны ахтарагъан делегацияны ахтарывчулары да къызардашланы пагьмусуну гьакъында эшитип юртгъа геле. Олагъа тынглап, тавушларына гьайран бола. Язып алмакъ учун аппаратурасы болмагъаны саялы къызардашланы Петербурггъа чакъыра. 1900-нчю ва 1905-нчи йыллар Ниярханым да, Балаханым да Петербурггъа барып йырларын граммофон пластинкагъа яздыра. Къызардашланы гьайран тавуш булан йырлайгъан йырлары пластинкалагъа язылып, савлай Россиягъа яйыла.

фотоТёбенжюнгютейли ярлы улан, йырав Алимуратны ва ону къызларыны пагьмусуну гьакъында язагъанымны себеби бар. Шо да - 20-нчы асруну башындан башлап, шо къызланы уланкъардашы Татам Муратов Дагъыстанны маданиятыны оьсювюне, чечекленивюне уллу къошум этгенлик. Оьзюню йыр пагьмусу булан савлай Совет Союзуна аты белгили болгъан Татам Муратовну бу тухумдан экенлиги. Татамгъа шо пагьму да - ата-бабаларындан къантамурлар булан гелгенлиги. Къызардашлар оьзлени гьайран таъсирли тавушун Петербургда пластинкагъа язагъанда, уланкъардашы Татамгъа уьч йыл бола болгъан. Ол 1902-нчи йыл март айда Тёбен Жюнгютейде тувгъан.

Яш чагъындан тутуп, къумукъ бийивлени бийиме, йырлама, оьзюнден йыр чыгъарып айтма пагьмусу булангъы Татамны юртда не шатлыкъ буса да юртлулары чакъыра болгъан. Булай тергевню тюбюнде оьсген яш милли музыка алатланы сокъма уьйрене ва бир де тартынмай мажлислерде оьзюню йырав пагьмусун гёрсете. Татамны атасы да агъачкъомузну оьтесиз таъсирли согъа болгъан.

Узакъ къыш ахшамлар юрт ерде ялкъывлу. Муратовланы агьлюсю театр къура. Олар салагъан спектакллерде ярлыланы къыйынлы яшаву, бийлер олагъа этеген зулмуну, къыйынлыкъланы гьакъында айтыла. Олар салагъан спектакллерде Татамны агъасы Мурат, къызардашлары Балаханым, Ниярханым, Гьапиханым ва оьзге къардашлары ойнагъан. Оьзлени сёгеген бий тайпа, аслу гьалда князь Мехтулинский, оланы тухумун юртдан чыкъма борчлу этген. Темирханшу- рада да олар оьзлени бу гьаракатын узатгъан. Чагъы гиччи буса да, Татам да спектакллерде ортакъчылыкъ эте, макъамны танглама, йырны танглама актёр касбуну сырларына, макъам согъагъанлагъа дирижёрлукъ этме уьйренме талпына.

1917-нчийылгъы инкъылапдан сонг Татам Муратов биринчи Дагъыстан ат полкунда къуллукъ эте. Мунда ол кларнетни, трубаны, фортепианону ноталагъа гёре сокъма уьйрене, бара-бара полкну духовой оркестрини ёлбашчысы бола. Маршланы, бийивлени чыгъарма уьйрене. Шо вакъти Буйнакскиде «Дом горца» деген маданият къаласы ачыла. Татам Муратов онда биринчилей хорну къура ва оьзю де къошулуп йырлап, концерт программаланы гёрсете.

1922-нчи йылны ахырында наркомпрос (просвещениени халкъ комисариаты) Татам Муратовну Италияны Ла Скала деген опера театрына охума бакъдыра. Азербайжандан Бюл-бюл огълы да бола. Бакюде бир нече гюн туруп, оланы инчесанияты, маданияты булан таныш болуп, Татам Италиягъа бармай, Дагъыстангъа къайта. «Неге къайтдынг, неге бармадынг?» - деген соравгъа ол: «Мени ярлы, билимсиз халкъымны маданиятын ким гётережек, магъа операны йыраву болма негер тарыкъ, мен оьзюмню элимде, оьзюмню халкъым булан ишлеме сюемен»,- деп жавап берген.

Татам Муратовну йырлама да, гьар тюрлю музыка алатларда сокъма да пагьмусу барны билеген Дагъыстанны Гьукуматыны о замангъы башчысы Жалалутдин Къоркъмасов республикада маданиятны ва инчесаниятны оьсювюне яхшы тергев эте. Милли театрланы къурувгъа ва чебер иш гёреген коллективлени къурувгъа агьамият бере. Инкъылапдан алда да къурулуп иш гёреген Муратовланы агьлю театрыны гьакъында, Татамны пагьмусуну гьакъында биле. III Интернационал фабрикни ишчилеринден чебер иш гёреген коллектив къурмакъ учун Татамны Магьачкъалагъа чыгъара. Ол йырлап ва бийип билеген жагьиллени жыйып кружок къура, къумукъ йырланы ва бийивлени бийий. Неге тюгюл де, фабрикде Таргъудан, Кахулайдан, Албёрюгентден, Атлыбоюндан, Дёргелиден гелип къумукълар ишлей болгъан. Фабрикни ёлбашчылары коллективге гьар не якъдан да кёмек эте.

1925-нчи йылны яй вакътиси. Дюньягъа аты белгили инкъылапчы Клара Цеткин Дагъыстангъа геле деген хабар халкъны авзунда. Шо гюн вокзалгъа кёп халкъ жыйыла. Татамны чебер иш гёреген коллективи ва духовой оркестри бу къаршылавгъа уллу программа онгара. Татамны духовой оркестрини тавушу вокзалны майданын янгырта. Къонакъ поездден тюшгенде оркестрны оюнуна, кларнетни пагьмулу кюйде согъагъан исбайы, 23 йыллыкъ жагьил улан Татамны оюнуна тергев этмей болмай, иржайып, икрам эте. Фабрикде, халкъны алдында Клара Цеткин немис тилде сёйлей, ону сёйлевю таржума этиле. Сёзюн ол: "Яшасын Дагъыстан!" - деп къумукъча битдире. Татам Муратовгъа бу къаршылавну онгаргъанына баракалла билдириле.

1927-нчи йылда Октябрь инкъылапны 10 йыллыгъына Магьачкъалада радио-берилишлер ачыла. Татам Муратов биринчи болуп радиодан къумукъ йырланы йырлай. Дагъыстанлылар ону гьайран тавушун бек ушата ва кёп сююп тынглай. Узакъ къалмай совет Дагъыстанны 10 йыллыгъына багъышлангъан чаралар гёз алгъа тутула. Маданиятны ва инчесаниятны тармагъында шо чараланы онгармакъ Татам Муратовгъа тапшурула. Москвада оьтгерилеген йырны ва милли бийивлени къаравуна гьазирлик гёрюле. Татам республиканы гьар еринден йыравланы, бийивчюлени жыя. Оланы арасында Хасавюртдан аргъанчы Яков Шубаев, авар йырав Айшат Араканская, азербайжан йырланы йырлайгъан Сара Дербентская, къумукъ йырланы йырлайгъан Барият Муратова, бийивчю Азамат Идрисов ва оьзгелери болгъан.Оланы программасы уьстюнлюк булан бите. Концертден сонг Надежда Крупская Барият Муратованы оьзюню янына чакъыра, къызы йимик исси къаршылай ва Москвагъа охума гелмеге чакъыра. Дагъыстанда да оланы къыйматлы савгьатлар булан къаршылайлар.

Москвадан къайтгъан сонг Татам радио-комитетде милли согъув алатланы оркестрын къура ва ону чебер, музыкалы ёлбашчысы бола. 1930-нчу йылда Алибек Тахо-Години сиптечилиги булан Магьачкъалада Дагъыстан халкъланы центральный драма театры ачыла. Ону директору этилип Татам Муратов белгилене. Шо буса ону пагьмусуна, бажарывлулугъуна уллу инаныв бола. Шо йыл огъар бирдагъы бир жаваплы тапшурув бериле. Дагъыстан халкъланы йырларыны ва бийивлерини чебер коллективин къурмакъ ва Москвада болагъан олимпиадада ортакъчылыкъ этмек. Татам оьзюне хас жагьлыкъ булан коллективни жыйма башлай ва Москвагъа алып да бара. Онда бу коллектив биринчи ерни ала.

Татам Муратовну ёлбашчылыгъы булан халкъ музыкалы алатланы оркестры ойнай. 1938-нчи йыл.

1931-нчи йыл Татам Муратов биринчилерден болуп радиокомитетде симфония оркестр къура ва огъар ёлбашчылыкъ да эте, дирижёр гьисапда да ишлей. Оркестрде ишлеме ол композиторлар Ханукаевни, Проскуринни, Абрамянцны, Готфрид Гьасановну чакъыра. Оркестрны иши жанлана. Олар республика оьлчевде оьтгерилеген чараларда ортакъчылыкъ эте.

1935-нчи йыл Татам Муратов Темирболат Бийболатовну, Акашим Ибрагьимовну, Готфрид Гьасановну, Хизгил Ханукаевни де къуршап, йырланы ва бийивлени милли ансамблин къура. Шо биринчи профессионал коллектив республикада музыканы ва хореография саниятны центры болуп токътай.

Къумукъ театрны директору Татам Муратов ва актриса Гьайбат Магьамматова

Шо йыл Москвадан Дагъыстанны инчесаният управлениесине кагъыз геле. Онда этнографический ансамбль къурмакъны талап этелер. "Ансамбль чы англашыла,- деп ойлаша управлениени башчысы. - Этнографический не экен?"

Балики, Татам биледир деп ону чакъыра. "Этнографический ансамбль къурма тарыкъ", - дей огъар ёлбашчы. "Тарыкъ буса, къурарбыз!"- деп, Татам гетме айлана. "Татам Алимуратович, токътагъыз", - дей ёлбашчы. Ол токътай. "Этнографический деген недир?" "Билмеймен". "Билмей бусанг, къурарбыз деп неге айтасан дагъы?" "Аслусу, ансамбль, къалгъаны кюйге тюшер". "Буса, башлагъыз къурма", - деп, ёлбашчы ону йибере. Къурма да къура. Ону аты да: «Милли пачалыкъ музыкалы-этнография ансамбль". Ансамблни биринчи балетмейстери хореограф Акашим Ибрагьимов бола. Къумукъ жут бийив, кёп бийивчюлени ортакъчылыгъы булангъы бийивлер шо вакътиден тутуп салынма башлай.

Ансамбль къурулгъан шо йыл Татам бирдагъы оьзюне тапшурулгъан борчну да уьстюнлю кюйде кюте. Темиркъазыкъ Кавказны чебер иш гёреген коллективлерини конкурсу - къараву. Татамны ёлбашчылыгъы булан баргъан Дагъыстан пачалыкъ этнография ансамблге жюри биринчи ерни ва 6 минг манат акъча савгъат тапшура. Ондан къайры да, ансамбль шо уьстюнлюгю булан бирче Москвада оьтгерилежек Бютюнсоюз олимпиадада ортакъчылыкъ этмеге путёвка ала. Кёп республикалар ортакъчылыкъ этеген ерде биз утуп болмажакъбыз дейген гёнгюлсюзлер де бар. Татам олар булан англатыв иш юрюте ва олимпиадагъа гьазирлик гёрме башлай. Москвагъа баралар. Гертилей де, Совет Союзну гьар еринден гелгенлер нече де кёп . Буса да, Дагъыстандан баргъан бизин ансамбль шонча уллу конкурс-къаравда уьчюнчю савгъатлы ерни алма бола. Биринчи, экинчи ер буса Украинагъа, Белоруссиягъа бериле.

Уллу Ватан дав башлангъанча Татам Муратов ансамбли булан Москвада гьар тюрлю декадаларда дагъы да бола. Дав башлангъан сонг йыравлардан, бийивчюлерден айры группа къуруп, ол фронтдагъы бизин асгерлеге концерт программаларын гёрсетип, оланы гёнгюн алып, ругьландырып, разилигин алып чалышгъан.

- Дав башлангъан йылны декабрь айы, Гори шагьардабыз,- деп эсге ала Татам булан таныш болгъан кююн муаллим Булач Гьажиев. - Дагъыстандан гёнгюллю кюйде давгъа барагъан 150 комсомолец барбыз, фронтгъа алгъасайбыз. Бир гюн тизди ва марш булан алып юрюдю. Гетдик фронтгъа деп сююнебиз. Къар япгъан майдангъа гелип токътадыкъ. Гёрегенибизге инанып битмейбиз. Къабалайлар гийген, гюлмеллилер байлагъан къызлар, чепкенлер, ямучулар гийген жагьил уланлар... Командирни буйругъуна да къарамай, чабып йибердик, къучакълашабыз, сорашабыз, бизин дагъыстанлылар: «Яшасын Дагъыстан»,- деп къычыргъан биревню авазына гьура къычырып йибердик. Гьасили, концерт гёрсетип, гёнгюбюзню ачды, фронтгъа барма ругьландырды. Татамны къонгурав тавушу буса бир де эсимден таймажакъ. Давгъа гетдик. Жан ерине яра тийгенде, асгер къурдашым айтгъан сёзлер бир де эсимден таймай: "Татамны тавушуна, йырына тынглама кюй буса, оьлсем де къайырмай эдим",- деди ол оьлгенче. Дав битип, уьстюнлюкден сонг мен Татамгъа шо сёзлени айтдым. Ол бир башлап иннемей турду, талчыкълы ойлашды, сонг пианинода шо бизге йырлагъан кюйню сокъду, йырлама къарады, болмады, бузулду, пианинону да уруп ябып, къыргъа чыкъды. Шолай гючлю таъсири бар эди Татамны тавушуну, ангыны, йырларыны...

Композитор Готфрид Гьасановну эсге алывларындан: "Кёп пагьмулу, гьайран тавушланы эшитген мени де Татам тамашагъа къалдырды. 1943-нчю йыл Къумукъ театрда "Айгъази" юрюле эди. Онда йырлагъан Татамны йырына мен дюньягъа аты айтылгъан белгили теноргъа, опера театрда йырлайгъанда йимик тынглай эдим. Шонча да таъсирли тавуш булан йырлады."

"1943-нчю йыл Г.Гьасановну "Хочбар" деген операсын сала эдик,- деп эсгере Дагъыстанны маданиятыны ат къазангъан къуллукъчусу Юнус Бабаев. - Хочбарны ролюн Татам ойнай эди. Ону къатыныны ролюн биз СССР-ни халкъ артисткасы М.П. Максаковагъа тапшурдукъ. Ол Татамны пагьмусуна яхшы багьа берди ва: "Сизин еригиз Москвада, опера театрда!"- деди.

Тек Татам Муратов Италиягъа бармагъанда йимик, Москвагъа да, Опера театргъа да бармай, оьз элинде, оьз халкъына къуллукъ этип, Дагъыстанны маданиятын ва инчесаниятын оьсдюрювде аслам къошум этип, къайда бакъдырса да, алдына салгъан борчланы уьстюнлю кюйде кютюп юрюген. Бир мисал. Республиканы халкъ яратывчулугъуну уьюнден таба ол Къарабудагъгент районгъа бир айгъа командировкагъа бакъдырыла. Шо бир айны ичинде ол 50 адамны къуршап, йырланы ва бийивлени оьзбашына иш гёреген, чалышагъан ансамблин къура. Ансамблде эргишилени хору да бола. Шо ансамбль чебер иш гёреген коллективлени республика конкурсунда биринчи ерни ала. Муна Татамны пагьмусу, къурумчулукъ бажарывлулугъу, маданиятны ва инчесаниятны масъалаларын теренден англайгъанлыгъы ва билегенлиги.

Татам Муратовну эки де уланы Мурат ва Александр да - атасыны йыр пагьмусун алгъан уланлар. Уллу уланы Мурат композитор гьисапда кёп спектакллеге макъамлар язгъан, къумукъ шаирлени шиъруларына гёре макъамлар чыгъаргъан. 60-нчы йылларда Жаминат Керимованы "Гюлнарат" деген шиърусуна ол язгъан макъам халкъны авзундан таймай эди. "Бир къысыр герек эди", "Райгьанат", "Къачакъны тою" деген спектакллеге язгъан макъамланы къаравчулар кёп сююп къабул этген. Александр буса Армавирдеги военный училищени битдирип, лётчик-испытатель бола, Балтыкъ денгиз бойда эскадрильяны командири бола. Гитараны къолуна алып йырласа, ону тавушуна гьайран болуп къаласан.

Бугюнлерде Татам Алимуратович Муратов тувгъанлы 110 йыл бите. Асрудан айланып йыллар оьтсе де, ол Дагъыстанны маданиятына, инчесаниятына этген уллу къошум бир де унутулмажакъ, ону къонгуравдай асил тавушу, йырлагъан йырлары, чыгъаргъан макъамлары, ону ярыкъ келпети халкъны эсинде даимге къалажакъ. Дагъыстан филармониягъа ва Магьачкъаланы бир орамына ону аты берилгенлиги де шону исбатлай.

Йырлай Татам Мурадов


«Ёлдаш», 06.04.2012

Размещено: 12.04.2012 | Просмотров: 2540 | Комментарии: 0

Комментарии на facebook

 

Комментарии

Пока комментариев нет.

Для комментирования на сайте следует авторизоваться.