Кумыкский мир

Культура, история, современность

«Топуракълар Дагъыстанда давгъа себеп болма ярамай»

Бу йыл апрель айны 26-сында оьтгерилген Дагъыстанны Халкъ Жыйыныны сессиясында ортакъчылыкъ этген депутатлар «Гёчювюл гьайванчылыкъны топуракълары» деген англавну Федерал законгъа къошуп, РФ-ни «Юрт хозяйство агьамияты булангъы топуракъланы къоллавну гьакъында» деген законуна алмашыныв этмеге герек деп РФ-ни Федерал Жыйынына таклиф гьисапда йиберген.

Шогъар баянлыкъ гьисапда язылгъан англатыв кагъызда гёчювюл гьайванчылыкъны топуракълары къоллавчулагъа милли масъалаланы иттилешдирмейли конкурслар оьтгеривню натижасында берилип, шоланы пайдаландырывну къайдаларын регион законлар токъташдырма герек деген ери айрыча хат булан эсгерилген.

Топуракъ масъалалагъа байлавлу болуп бизин мухбирибиз бугюнлерде Дагъыстан пачалыкъ университетни профессору, экономика илмуланы доктору, кафедраны заведующийи Расул Къойтемирович Къадиевден алгъан баянлыкъ «Ёлдашны» охувчуларыны тергевюне бериле.

– Расул Къойтемирович, таву-ташы кёп Дагъыстанда топуракъны асувлу кюйде къоллавну масъаласы ойлашдырмай болмай. Бар имканлыкъланы къоллавда айрокъда тюзлюк бойда къыйынлы гьал тувулунгъан. Шону гьисапгъа алып, дагъыстанлыланы арасында татывсузлукъ, питне болмасын учун не этмеге герек? Гьали-гьалилерде Дагъыстанны Парламенти шо масъалагъа байлавлу болуп РФ-ни Пачалыкъ Думасына йиберген так­лифге сизин янашывугъуз нечикдир? Эсгерилген сипте кимлени пайдасын якълай?

– Шо гьакъда магъа кёп йыллар ойлашмагъа тюшген. Сизин соравугъузгъа асасланып айтсам, шо сипте якъланып, «гёчювюл гьайванчылыкъны топуракълары» деген термин Федерал законгъа гийирилсе, шо бизин къумукълагъа зараллы болмас ва якълавгъа лайыкълы сипте деп гьисап этемен.

– Шону охувчуларыбызгъа нечик англатма герек?

– Мунда англашылмайгъан четим зат ёкъ. Эгер де шо термин Федерал законгъа гийирилсе, Дагъыстандагъы бары да халкълар топуракълардан бир йимик тенг ихтиярлы пайдаланмагъа бола. Россияны бары да законлары бары да ватандашларына ортакъ болма герек тюгюлмю? Дюр.

– Англашылды. Сонг?

– Гёремисен, шу мени столумдагъы кагъыз тёбени? Шолар да Россияны ва Дагъыстанны топуракъгъа байлавлу чыгъарылгъан законлар язылгъан. Тек шоланы кёбюсю англавсузлукъгъа ёл берилип этилингени талчыкъдыра. Дурус, алмашынывлар этмесе ярамай. Миналы топуракъларында яшайгъан ерли халкъланы ихтиярлары къыйыкъсытылмагъа ярамай. Неге тюгюл, шолай законлар Дагъыстанны халкъларыны арасындагъы татывлукъну буза ва питнечиликге ёл ача. Дагъыстанда, гертиден де, тюрлю-тюрлю даражалы топуракълар кёп. Яшырмагъа тарыкъ болмай, Дагъыстанны «О статусе земель отгонного животноводства» деген Законун ерге уруп, уьстюнден таптап турагъанлар аз тюгюл. Шоланы алдына янгыз умуми пачалыкъ закон булан чатакъ салма тарыкъ. Шо гьакъда мен Дагъыстанны Халкъ Жыйынына бир нече гезик оьзюмню маслагьатларым булан язгъанман. Бизге жавап бу йыл март айда гелмеге герек эди. Гьечден геч де къолай дегенлей, бизин арзабызгъа Халкъ Жыйынны апрель айны 26-нда оьтгерилген сессиясында къаралгъан ва тийишли къарар къабул этилинип, РФ-ни Федеральный Жыйынына йиберилген. Муна, шону копиясын сагъа да бермен. Бизин тюзлюк бойдагъы миналы топуракълары булангъы миллетлени ихтиярларын якъламасакъ бажарылмай. Сен билемисен, Бабаюрт, Хумторкъали районлардагъы топуракъланы 14 проценти тюгюл ерли халкъланы ихтиярында сакъланмагъан. Гёчювюл отлавлукъланы, къотан хозяйстволаны топуракълары деген англавлардан арчылма заман болгъан. Гертиден де, гёчювюл гьайванчылыкъны топуракълары деген сёзлени маънасы генг ва шону натижасында 20 адамдан гёземеликге, талавур учун къурулгъан тав районланы СПК-ларын тозма ёл ачыла.

– Расул Къойтемирович, о чу англашыла. Тек мунда бир зат бар англашылмайгъан. Бизин «Оьз ишин оьзю юрютювню гьакъында» деген 131 номерли «Топуракъ реформаны оьтгеривню гьакъында» деген федерал законланы талаплары неге ишлемей, шолар асувлу пайдаландырылмай?

– Законлардан асувлу кюйде пайдаланмакъ учун бир башлап шонда бары да регионлагъа, халкълагъа бир йимик имканлыкълар болма тарыкъ. Тюз айтасан, шо гьакъда мен оьзюм де эсгердим. Биздеги кёп законлар алгъасавлукъда къабул этилинген ва шоланы адилли талапланы гьисапгъа алып янгыртма тарыкъ. Муна шо заман болажакъ бизин экономикада ва яшавубузда оьзюбюз умут этеген тюрленивлер. Эсгерилген сипте якъланса, бирдагъы да такрарлайман, бизин гьалыбыз алдагъы даражадан хыйлы да къолай болажагъы шеклик тувдурмай.

– Янгыртывланы башлапгъы девюрюнде, айтагъаным, къумукъланы милли ругьуну уянывуну йылларында «Тенглик» деген гьаракат да негьакъ арагъа чыкъмады. Шо гьаракатны баш талабы, гертиден де, Дагъыстанда бары да халкълар бир йимик ихтиярлардан ва онгайлыкълардан тенг пайдаланма герек деген масъала эди. Алышынывлар болдуму?

– Ятгъан ташны тюбюнден сув акъмас. Шо йылларда биз не йимик натижагъа етишгенибизни гьакъында «Ёлдашда» кёп керенлер язылгъан. Озокъда, янгылышлар да болгъандыр. Бир затны англама тарыкъ, Россияда яшайгъан ватандашлар барысы да бир йимик тенг ихтиярлардан пайдаланажагъына инанма ва шону учун иш гёрме тюше. Озокъда, бизин республикабызда мердешли гёчювюл гьайванчылыкъны юрютювге де арт бермеге тюшмей. Тек гьалиги пасатлыкъ даражасында тюгюл, ерли халкъланы ихтиярларын къыйыкъсытмайгъан кююнде, айрокъда топуракъгъа бакъгъан якъда.

– Расул Къойтемирович, оьтген йыл Дагъыстанны халкъларыны III съездинде де шо гьакъда айрыча сёз болду. Да­гъыстанны Президенти М.Магьамматов айры-айры министерликлеге, пачалыкъ къурумлагъа тапшурувлар берди. Шолар некъадар яшавгъа чыгъарыла?

– Мунда тюрленивлени, ахыр натижаланы гьакъында айтмагъа чакъы этилинген иш ёкъ. Президентни топуракъланы инвентаризация этмеге, дазуларын токъташдырып белгилеме герек деген ёрукъдагъы тапшурувлары яшавгъа осал чыгъарыла. Натижада, баягъы, талавур, савдюгер узатыла. Айрокъда тюзлюк бойдагъы топуракъларыбызда, денгизни ягъаларында ва къорукъларда.

– Алгъа салынагъан агьамиятлы чараланы уьстюнлю кюйде яшавгъа чыгъарма ким ва не зат четим эте?

– Биринчилей, къабул этилинген республика законланы бузукълугъу ва шолай да Россияны законларында йиберилген янгылышлар. Янгылышланы тайдырмакъ учун янгыртывлар талап этилине. Шо заманда болмажакъ гьалиги заманда йимик топуракъланы законсуз къоллайгъанлар, сатагъанлар. Шогъар шеклик ёкъ.

– Оьрде эсгерилген сипте якъланса ва законгъа гийирилсе, Дагъыстандагъы топуракъ масъалаланы ёрукълашдырмакъ учун дагъы да нечакъы заман тарыкъ болажакъ? Биз уьстде эсгерип гетген законлар къабул этилингенли де арадан 10 йыллар гетип турмаймы?

– Тура, шо законлар 2001 ва 2002-нчи йылларда къабул этилинген эди. Гьали де талаплар къачан, не заман яшавгъа чы­гъарылажагъы гьакъда айтма тынч тюгюл. Бир башлап шолагъа Пачалыкъ Думагъа салынып къаралма тарыкъ. Озокъда, шону чалтлашыву Пачалыкъ Думадагъы бизин депутатларыбызны гьаракатындан да гьасил бола. Шо да – олар учун оьзлени сайлавчулары берген гьалиги заманны лап да агьамиятлы тапшуруву. Топуракълар Дагъыстанда давгъа себеп болма ярамай! Айтмагъа сюегеним, гертиден де, бизин республикабыздагъы къыставуллу гьалны топуракъланы асувлу, закон ёлунда пайдаландырыв булан ёрукълашдырмагъа бажарыла. Шо да бизин уьстдеги гьакимлерибизден гьасил бола.

– Мекенлешдирип, тутдуруп айтма бажарыламы, къайсы гьакимлерден?

– Федерал законгъа шо сиптени гийирме имканлыкъ болса, озокъда, къалгъан масъала Дагъыстанны Президентин ва Гьукуматны башчысын, экисин де ойлашдырма тарыкъ. Гёчювюл топуракъланы масъаласына байлавлу болуп алда да «Ёлдашдан» таба мен оьз пикруларымны аянлашдырдым. Ерли халкъланы талаплары не саялы яшавгъа чыгъарылмай, ихтиярлары неге къыйыкъсытыла? Неге тюгюл, гьар тюрлю оьлчевдеги, ялгъан къалипдеги гьакимпавларыбыз халкъланы талапларыны алдына тогъас сала. Муна шо саялы да, бу ишде бизге де, ерли халкълагъа да бир болуп, пысып, гёнгюлсюз болуп турмайлы, оьз пайдаларыбызны, ихтиярларыбызны якъламакъ учун къайратлы кюйде чалышмагъа, гьаракат этмеге тийишли.

– Сиз де шу масъалалагъа юрегигиз ачытып янашагъанны мен билемен. Гележек наслуланы къысматын ойлашагъаныгъыз гьис этиле.

– Шогъар шеклик этмеге тюшмей. Мен оьз миллетимни, гележек наслуларымны къысматыны гьакъында ойлашаман. Гележекде оланы алдында мени юзюм ярыкъ ва ачыкъ болгъанны сюемен. Шону учун заманымны да, оьзюмню де аямай оьз халкъыма къуллукъ этме гьазирмен. Неге тюгюл, Тенгирини мизанында тенглик болма тюшедир. Тенгир бирев-биревден озгъанны да, азгъанны да сюймей. Шо да мени сыйлы милли ва ватандаш борчум.

– Берген баянлыгъыгъыз учун сизге баракалла. Сыйлы ва жаваплы борчланы яшавгъа чыгъарывда сизге савлукъ ва аманлыкъ ёрайман.

– Сен де савбол.

Лакъырлашывну юрютген ва язгъан
Къ.Къараев.


"Ёлдаш", 11.05.2012

Размещено: 11.05.2012 | Просмотров: 2824 | Комментарии: 0

Комментарии на facebook

 

Комментарии

Пока комментариев нет.

Для комментирования на сайте следует авторизоваться.