Кумыкский мир

Культура, история, современность

Топуракъ масъалада ерли халкъны талапларын гьисапгъа алма тюше

Гьар къайсы пачалыкъны алсакъ да, шону ичиндеги халкъланы, миллетлени амалгъа геливю топуракъ булан тыгъыс кюйде байлавлу.

О бизин республиканы да баш байлыгъы. Муна шо саялы да ДР-ни Президентини Дагъыстанны Халкъ Жыйынына Чакъырыв кагъызында бу гезик юрт хозяйство агьамияты булангъы топуракъланы онгача есликге беривге алгъасамайлы, касбучулар ва жамият къурумлар булан гьакълашып-гьаллашып, оланы пикрусун гьисапгъа алып иш гёрмеге таклиф этди.

Шолайлыкъда, агьамиятлы, тек бек итти масъалагъа, гертиден де, ерли халкъланы яшав-турушун бузмай янашма тарыкъ болагъаны ташдырыла.

Бугюнлерде уьстде эсгерилген масъалагъа байлавлу болуп «Ёлдаш» газетни редакциясында «дёгерек столну» айланасында пикру алышдырыв оьтгерилди.

Шонда пачалыкъ ва жамият оьлчевюнде ойлашып гьасил чыгъарма бажарагъан белгили къумукъ адамларыбыз-касбучулар, алимлер, жамият чалышывчулар ортакъчылыкъ этди. Ёлугъувну да «Ёлдаш» газетни баш редактору Камил Алиев юрютдю.

– Бугюн гюнлюк низамдагъы масъала Дагъыстанны Президентини ДР-ни Халкъ Жыйынына Чакъырыв кагъызы булан байлавлу, – деп башлады ол оьзюню сёзюн. – Шонда топуракъны онгача есликге беривню масъаласы айрыча эсгерилген. Шону учун ол халкъны, касбучуланы пикрусун билмеге сюе. Агьамиятлы топуракъ масъалагъа байлавлу болуп артдагъы вакътилерде бизин газетибизде гьар тюрлю жанрларда макъалалар язылып чыгъарылагъаны да тергевню тартмай болмайдыр.

Сиз де билеген кюйде, 1993-нчю йылда «Топуракъны айрыча есликге беривню ­гьакъында» деген Законну къабул этивге байлавлу оьтгерилген референдумда ­дагъыст­анлылар шогъар къаршы чыкъды. Арадан 20 йылгъа ювукъ заман оьтген. Муна гьали де шо масъала янгыдан гётерилип геле. Гележекде топуракъланы есилери кимлер болажакъ? Мисал учун айтгъанда, Тюркияда юрт хозяйство агьамияты булангъы топуракъланы 20 процентге ювугъун тыш пачалыкъланы маячыларына-инвесторлагъа къоллавгъа бермеге ихтияр этиле…

Бизин газетде чыкъгъан макъалаланы авторлары аслу гьалда шогъар, юрт хозяйство агьамияты булангъы топуракъланы онгача есликге беривге къаршы яда буса шону къабул этмеге гьали де эрте деп гьисап эте. Арагъа салынгъан масъалагъа байлавлу болуп бугюн де биз сизин пикругъузну билмеге сюер эдик. Шону къабул этсе не бола, къабул этмесе не бола? Буюругъуз!

Абсалитдин Мурзаев: РФ-ни Президентини янындагъы пачалыкъ къуллугъуну халкъ хозяйство академиясыны сабанчы политикагъа ва аграрный масъалалагъа къарайгъан регионара академиясыны член-корреспонденти, экономика илмуланы кандидаты.

– Эсгерилген Чакъырыв кагъыз булан таныш болгъандан берли, шонда гётерилеген юрт хозяйство агьамияты булангъы гёчювюл топуракъланы онгача есликге беривге байлавлу оьз пикруларымны бир нече ерлерде аян этгенмен. Шо гьакъда ватандаш жамиятны къурувну масъаласына байлавлу болуп ДР-ни Жамият палатасында оьтгерилген жыйында да айтдым. Мен, Расул Къойтемирович йимик, гьайванчылыкъгъа берилген юрт хозяйство агьамияты булангъы топуракъланы онгача есликге беривге толу кюйде къаршыман. Неге тюгюл, шо бизин миллетге зараллы ва савлай Дагъыстанны экономикасын оьсдюрювге де ёллар ачмажакъ.

Биринчилей, юрт хозяйство агьамияты булангъы топуракълар тюпден таба тезден берли пайланып битген. Шо законну къабул этме кимлер сюе? Озокъда, кёп йыллыкъ ижарагъа деп ерлер алагъанлар. Гьали буса даимлик есликге айландырып, базаргъа салма яда буса ер еси болма сюелер. Экинчилей, мунда сёзню гёчювюл гьайванчылыкъгъа берилген топуракъланы гьакъында юрютме герек. Мисал учун айтгъанда, пайлап йиберсе, буссагьатгъы гьалгъа гёре Бабаюрт районда гелгинчилени гьарисине 30 гектар ер тиежек буса, ерли адамланы гьарисине шону 6-дан бир пайы да тиймежек. Шону булан янаша Хумторкъали районда бугюн муниципалитетлени ихтиярында юрт хозяйство агьамияты булангъы бир гектар ер ёкъ. 2003-нчю йылда юрт хозяйство агьамияты булангъы топуракъланы пайдаландырывгъа байлавлу закон къабул этилген эди. Нете, законну закон булан гери уруп, кимлер пайдаланма сюегенин биз билмейбизми?! Топуракъланы талавурчулагъа, «хортмалагъа» къойсакъ – къысматыбыз къыркъылыр. Неге тюгюл, гёчювюл гьайванчылыкъны ва денгизбой топуракъланы 49 йылгъа ижарагъа алагъанлар арадан бир нече йыл оьтген сонг, «зелёнка» да этип, даимлик есликге айландырып тура.

Уьстде Камил Алиев эсгергени саялы да айтаман, ич болсун, тышдагъылары болсун, инвесторлагъа бугюн бизин топуракъланы берме ярамай. Неге тюгюл, инвестиция майданлар деп майлы ерлени алгъанлар, бир зат да этмейли, шо ерлени оьзлеге даимлик есликге айландырма муштарлы. Мисал учун, Къарабудагъгент райондагъы «Немис юрт» деген проект ва шолай башгъалары. Уьстевюне, олар бир гектар ер деп айтып, оьзлер буса 10 гектарны елеме белсене. Демек, къолунда кёп харж топлангъан олигархлар, чиновниклер, банклар топуракъларыбызны бизин къолубуздан чыгъарып алма хыял эте. Шо саялы да мен бугюн топуракъланы онгача есликге беривге къаршы чыгъаман ва шо пикрумдан адиллик уьст гелмей туруп таймажакъман. Ата-бабаларыбыз бизге топуракъланы сатып бермеген. Биз де шону гележек наслуларыбыз, варислерибиз учун сакъламасакъ, ахырыбыз не болажагъы ачыкъ. Ерлерде ерли халкъ, жамият – район болсун, юрт болсун – хоншубуздагъы Ставрополь крайда йимик юрт хозяйство топуракъларыны къысматын оьзлер чечмеге герек.

Умалат Насрутдинов: Дагъыстанны алдагъы юрт хозяйство министри, Къаягент, Къарабудагъгент районланы башчысы. Бугюн «Къакъашура» деген агрохолдингге башчылыкъ эте.

– 2003-нчю йылда шо гёчювюл гьайванчылыкъны топуракъларына байлавлу законну къабул этегенине де мен къаршы чыкъгъан эдим. Озокъда, гьали де мен шоланы онгача есликге беривге тюбюкъарадан рази тюгюлмен. Неге? Англатайым. Топуракъланы талама сюегенлер адамлар ишлеме сюймей, топуракълар асувлу къолланмай деген ялаябывлар булан намарт муратларын яшавгъа чыгъарма умутлу. Шо терс пикру ва янашыв. Экинчилей, бугюн бизин пачалыкъда законлар биревлеге ишлей, оьзгелени ихтиярларын якъламай. Демек, законлар сайламлылар учун чыгъарылагъан бола. Юрт хозяйство топуракъланы онгача есликге беривге байлавлу закон къабул этилсе, шону ахыры давгъа айланмакъ бар. Топуракъ давгъа себеп болмасын учун, не этмеге герек? Пачалыкъ пачалыкъ буса, бары да топуракъланы, табии байлыкъланы асувлу къоллавну тергевню тюбюнде сакълама тарыкъ. Шолай сынав Европада пайдаландырыла. Мисал учун айтгъанда, Австрияда да авлакълагъа, орманлагъа айрыча еслик бар. Тек еси тийип, гесип къарасын чы орманда бир терекни, воллагьи, закон булан жавапгъа тартып, ерин-юртун йылатып къояжакъ. Бизде де чыгъарма тарыкъ къатты, халкъ ва пачалыкъ учун пайдалы болагъан законланы. Гайдар ва ону якъчылары бизин не гьалгъа салды?..

Базар – уллу кёл, юзюп болагъанлар къалажакъ, бажармайгъанлар батажакъ деп янашды. Башлап сувгъа ташлап къоймайлы, юзмеге уьйретме герек эди чи. Батагъанлар батды,батмагъанлары къалкъды, талавурчу «хортмалар» буса, шолай имканлыкълардан пайдаланып, бары да байлыкъланы ютма белсенди. Юрт хозяйство топуракъланы къысматын да шолагъа инанма ярамай. Ишлетилмейген ерлер бар буса, авуллар, юртлар бирлешип ишлетсин. Алда да болгъан чы юртланы, межитлени ва оьзге къурумланы ортакъ къоллавдагъы, есликдеги топуракълары. Гьали техника болмаса, уллу майданланы ишлетмеге бажарылмай. Мисал учун айтгъанда, бир трактор учун 100 гектар авлакъ тарыкъ, комбайн учун дагъы да кёп. Бирлешсек, уллу майданланы техника булан ишлетме рагьат болажакъ. Топуракълагъа ес болуп, базаргъа салма умутлуланы да налоглар булан бувма тарыкъ. Къой, шолар учун топуракъ налог бир гектаргъа миллион манат болсун! Узун сёзню къысгъасы, Россияда низам болдурулмай туруп, юрт хозяйство топуракълагъа мараторий билдирме тюше. Гьали, эгер де юртну башчысын халкъ сайлагъан буса, топуракъны пайдаландырывда да низам болур, шо къуллукъну ол сатып алгъан буса, гьакимбашчы топуракъланы да сатажагъы гьакъ зат. Шолай юрюлюп де тура. Бизин республикабызда да топуракъланы онгача есликге беривню гьакъында сёйлегинче, бир башлап Къарамандагъы, Каспийни ягъаларындагъы ва гёчювюл топуракълардагъы кемчиликлени дазуларын ахтарып ёрукълашдырма тарыкъ бола. Демек, топуракъ масъалада толу ачыкълыкъ булан ишлемек – парз. Бугюн мен юрт хозяйство топуракъланы онгача есликге беривню якъламайман.Топуракълар асувлу къоллансын учун не этмеге герек?

Биринчилей, бирдагъы да такрарлайман, топуракъ налогну гётерме герек.

Экинчилей, гьар районда оьзгелерини къуллукъларын кютеген – сайламлы урлукъланы, жынслы гьайванланы болдурув булан машгъул болагъан кюрчю хозяйстволар къурма тарыкъ.

Уьчюнчюлей, къой, айрыча ишлеме сюегенлер де шоланы къуллукъларындан тийишли гьагъын тёлеп пайдалансынлар. Шо заман болмажакъ монополия, яшыртгъын производство. Уьстевюне, адилли тогъатартывгъа ёллар эркин болажакъ. Шо да дюр экономиканы ва яшавну оьсювюню аслу шарты.

Гьамит Бучаев: Дагъыстан халкъ хозяйство пачалыкъ институтуну президенти, экономика илмуланы доктору, академик.

– Ата-бабаларыма йимик, топуракъ магъа да ювукъ ва аявлу. Айтмагъа сюегеним, топуракъны еси де, къуллукъчусу да болуп бажарма тарыкъ. Шолай еслик этегенлени, озокъда, мен якълайман. Биз нечакъы не затлар айтсакъ да, топуракъ оьзюню герти еси болгъанны сюе.Топуракъ бузулмай асувлу къоллансын учун шо тарыкъ. Неге тюгюл, заманлыкъгъа ижарагъа алагъанлар ону заралландыра, тюшюмюнден-къазанчындан ругьлана, къысматына айсени деп янаша. Тюзлюк буса бола ярыш ва ябушув майданда. Такрарлайман, топуракъны герти есилери болма тарыкъ. Биринчилей, бош къалгъан онгайсыз ерлени ишлетмек учун да шо тарыкъ. Жамиятгъа да шогъар чатакъ салма ярамай. Ижарагъа берилген юрт хозяйство агьамияты булангъы ерлени бар кююнде къойма ярамай. Неге тюгюл, узакъ болжалгъа ижарагъа алгъанлар субарендагъа берип къазана ва топуракъланы аздыра. Озокъда, юрт хозяйство, гёчювюл отлавлукълагъа берилген топуракъланы онгача есликге бергинче, юз керен оьлчеп, бир керен гесмеге герек экенин бирев де инкар этмей. Неге тюгюл, савлай Россияда да топуракълагъа талавурчулар ес болмагъа белсенгени гёрюнюп тура. Тек бугюн, шону алдын алып, топуракъланы бош къоймайлы, халкъгъа берип ишлетмеге тюше. Базаргъа салгъынча, бугюн, биринчи гезикде сыйлы борчларындан магьрюм къалгъан адамланы, сабанчыланы ва оланы агьлюлерин топуракъгъа байлама тарыкъ. Юрт хозяйство агьамияты булангъы топуракъланы ва оьзге ерлени инвестиция майданлагъа беривде де хантавлукъ этмей сакъ айланма тарыкъ. «Адам-интернэшнл» деген заводну къурувгъа деп шайлы топуракъ пай берилди. Не болду? Тек 50 миллиард манатгъа ювукъ акъча маялар къайыргъа сув батгъандай ёкъланды. Демек, проект яшавгъа чыгъарылмай къалды. Бизде базар экономиканы оьсдюрювню имканлыкълары осал къоллана. Талавурну алдына чатакъ салмаса бажарылмай.

Алкъылыч Алкъылычев: ДГУ-ну профессору, экономика илмуланы доктору, ДР-ни Президентини янында къурулгъан экономика советни члени.

– Озокъда, еси ёкъну бёрю ашар дегенлей, топуракъланы онгача есликге берив яман мурат тюгюл. Неге десе, шолайлыкъда юрт хозяйство продукция болдурагъанланы арасында юрюлеген ярыш камиллеше ва ёрукъгъа тюше. Тек бугюн шону учун шартлар болдурулмагъан. Эсигизде бар буса, 2005-нчи йылда да гётерилген эди топуракъланы алдагъы есилерине къайтарма тарыкъ деген масъала. Бир зат да этилмеди десек де ярай. Экономикасы оьсген европа пачалыкъланы кёплеринде топуракълардан ерли халкълар, жамиятлар, авуллар, юртлар, районлар, шагьарлар пайдалана. Бизде де ихтиярланы оланы къолуна берме герек. Къой, о заман топуракъларыны къысматын да оьзлер ойлашып-гьаллашып чечсинлер. Биздеги бугюнгю гьал нечикдир? Мисал учун алгъанда, Хумторкъали районда ерли муниципалитетлени гесек ери де ёкъ. Гьакъыкъатда буса 120 минг гектардан да къолай ерлер гёчювюл гьайванчылыкъны топуракълары деп санала ва шо оьзге бойларда йимик ,ДР-ни Гьукуматыны ихтиярында сакълана. Ерли гьакимлик къурулувларыны 131 номерли федерал закондан пайдаланмагъа имканлыкълар аз. Гьали буссагьат да англама къыйын, бизин республикабызда ерлени къайсы пачалыкъныки, къайсы гьукуматныки, къайсы предприятиеленики, жамиятныки яда буса адамланыки. Мен Умалат Илмутдинович булан разимен, топуракъ масъалаланы айланасында ачыкълыкъ болма тарыкъ. Гёчювюл гьайванчылыкъны топуракъларын буса барысын да ерли миналы халкъланы муниципалитетлерине тапшурма тарыкъ, шо заман жамиятлар оьзлер чечсин къысматын. Бизде бир-бир юртларда шолай ишлеп болагъан жамиятлар къурулгъан. Оьзгелеринде де болма тарыкъ. Бугюн бизин пачалыкъдагъы экономика токъташып битмеген, шо саялы да топуракъланы онгача есликге бермеге эрте. Украинада йимик мараторий билдирмекден къайры бизге де дагъы ёл ёкъ.

Салав Алиев: жамият чалышывчу ва алим.

– Гертиден де, артдагъы вакътилерде «Ёлдашда» топуракъ масъалагъа байлавлу болуп чакъда-чакъда гьар тюрлю макъалалар печат этилине. Бугюнгю ёлугъув да шону узата. Юрт хозяйство топуракъланы онгача есликге бермеге герекми, тюгюлмю? Тюгюл буса – неге, дюр буса – кимге? Шогъар жавап тапмакъ учун, ёлугъувланы, гьакълашывланы узатып турмакъ парз. Шо масъаланы касбучулар халкъыбызгъа да англатма тарыкъ экени англашыла. Неге тюгюл, о – бек гючлю ва итти масъала. Аякъ тюбюнгдеги жабар гетдими – ватансыз къалдынг. Ватансыз халкъ буса халкъчылыгъын тас эте. Яхшы, юрт хозяйство агьамияты булангъы ерлер айры-айры есликге берилме герекми? Ону еси ким болажакъ, пачалыкъмы? Биз гёрюп турабыз пачалыкъны ихтиярындагъы топуракъ масъала нечик чечилегенни. Бу – тавларда башгъа, тюзде буса – бек къыйынлы масъала. Сакъ болмаса, халкъны халкълыгъын тас этдиреген масъала. Бизден кёп тюгюл ингушлар, балкъарлар ва оьзгелер. Неге дагъы 500 минг къумукъ халкъ топурагъыбызгъа ихтиярлы тюгюлбюз? Неге тюгюл, шо масъаланы муниципалитетлер де чечмей, жамиятлар да, гьукуматны да гючю чатмай. Неге тюгюл, тюпден таба гьар тюрлю оьлчевдеги чиновниклер ва гьакимпавлар юз, минг гектардагъы авлакълагъа ес болуп тура. Муна шо саялы да бизге, топуракъ масъаланы чечмеге сюе бусакъ, уллу гьакимият къурумну халкъчылыкъ къурумгъа нечик айландырайыкъ деген масъаланы арагъа салып ойлашма тарыкъ.Озокъда, сайлавлар, референдумлар нечик оьтгерилегенни де билебиз. Бизге башгъа ёлну тутма тарыкъ, айланабыздагъы къардаш халкъланы сынавуна таянып. Тынчайып турсакъ, топурагъыбыз, хас милли мердешлерибиз, къылыкъ-хасиятыбыз да тас болур. Халкъ оьзюне инанмайгъаны да экономика ва топуракъ масъалалар булан тыгъыс кюйде байлавлу. Муна шо саялы да бугюн биз газетден таба халкъ булан бирче ойлашма, гьакълашма ва гьаллашма герекбиз. Неге тюгюл, гьакимият къурумланы чалышывун халкъны пайдасына камиллешдирмей туруп, башгъалары йимик топуракъ масъала да адилли кюйде чечилмежек.

Расул Къадиев: ДГУ-ну профессору, экономика илмуланы доктору.

– Дагъыстанны Президенти оьзю де эсгере ДР-ни Халкъ Жыйынына Чакъырыв кагъызында, гертиден де, топуракъны онгача есликге беривню масъаласын алгъасавлукъгъа ёл бермейли, ерли халкъланы яшав-турушун бузмайлы чечмек учун иш гёрмеге тюше деп. Мунда эсгерилди, эгер де биз базар аралыкълар оьмюр сюреген вакътиде яшай бусакъ, топуракъгъа онгача еслик тарыкъ деп. Мен шо пикру булан тюбюкъарадан рази тюгюлмен. Ер юзюнде оьзюнде топуракъгъа онгача еслик ёкъ гючлю экономикасы, бай яшаву булангъы пачалыкълар аз тюгюл. Нете, ижара аралыкъланы пайдаландырыв къыйышмаймы базар экономикагъа, бек къыйыша. Топуракъны онгача есликге беривню ва асувлу пайдаландырывну масъаласын биз Россияны законларына кюрчюленип чечме герекбиз. Неге чечилмей? Бу масъала янгыдан неге гётерилди? Гьали-гьалилерде Дагъыстанны Парламенти РФ-ни Пачалыкъ Думасына гёчювюл «отлавлукълар» деген терминни гёчювюл «топуракълар» деп алышдырма таклиф этип кагъыз йиберген эди. Неге тюгюл, шо ерлер отлавлукълар деген маънасындан айырылгъан. Гёчювюл топуракълар деген термин россия законгъа гийирилсе, шо заман гёчювюл топуракълагъа ерли халкъланы ихтиярлары да оьзгеленики йимик тенг болажакъ. Бугюн онгача есликни масъаласын алгъасап шо ерлеге ес болма сюегенлер гётере. Тюз айта, гёчювюл топуракъларда 100, 1000 гектарланы бийлеп, законлашдырма къарап турагъанлар бар. Шо саялы да бизге олай закон пайда бермежек ва шону учун пикру алышдырма да тарыкъ бугюн халкъ булан. Производство гючлер ва производство аралыкълар бир-бирине къаршы болгъанда, гьал къыставуллаша. Умалат дурус айта, топуракъ налогну гётерсе, ижара гьакъ да беш керен артажакъ. Бизге шонда утдурма чакъы зат ёкъ. Неге десегиз, Дагъыстанны халкъыны 14 проценти болагъан къумукъланы ихтиярында топуракъланы 4 проценти тюгюл ёкъ. Шо масъаланы ким чечежек? Парламентми, депутатлармы? Къарамандагъы къыставуллу гьалгъа байлавлу болуп къурулгъан комиссия не булан машгъул болуп тура, арадан 5 ай заман гетген? Дагъы башгъа ёл ёкъ буса, оьз топуракъларыны къысматын оьзю халкъ чечсин учун бизге де бирлешип иш гёрме герек.

Вагьап Вагьабов: Дагъыстанны далапчыларыны бирлешивюню башчысы.

– Бугюн арагъа салынгъан масъалагъа байлавлу «дёгерек столда» ортакъчылыкъ этегенлени аслу пикрусу бир. Гертиден де, бизин республикабыздагъы буссагьатгъы жамият политика ва экономика гьалны гьисапгъа алып айтгъанда, юрт хозяйство агьамияты булангъы топуракъланы онгача есликге бермеге, базаргъа салмагъа гьали де эрте. Гечге таба шо масъалагъа къарама ярай. Озокъда, эгер де гьал алышынса. Айтмагъа сюегеним, бизин республикабызда орта мадары булангъы класны амалгъа геливю къолайлашса. Ёгъесе, бугюн бары да топуракълагъа талавургъа белсенип харж жыйгъанлар ес болуп, ишлетилинеген майданлар дагъы да кемижек. Неге тюгюл, оланы мурады оьзлер жыйгъан харжын топуракъны сатып алывгъа салып байынмакъдыр. Англашыла, биз гетебиз, топуракъ бир ерге де гетмей. Бетеринден Аллагь сакъласын, ер тербенип гетсе, къурулуш имаратлар бузулма имканлы, от тюшсе, мал-матагь ва оьзге тюрлю байлыкълар дагъылывгъа тарый. Багьалы алтынны да урлама бола. Гьали топуракъны онгача есликге алма сюегенлер де шону яхшы англай ва тезликде законну къабул этмеге алгъасай. Мени пикрум гьалиги шартларда юрт хозяйство топуракъланы онгача есликге беривге байлавлу законну алгъасавлукъда чыгъарма тарыкъ тюгюл. Ижарагъа залим-залим топуракъ пайлар алгъан тайпалар шо ерлеге «зелёнкалар» этмеге алгъасай. Умалат Илмутдиновични пикрусу булан толу кюйде разимен. Жамиятны арасына салынагъан халкъ ишлемеге сюймей деген ёрукъдагъы айтды-къуйтдуланы къармагъына тюшмеге ярамай. Ялгъан, талавур булан уьст болма, байынма сюегенлени алдына тогъас салма заман болгъан. Мен билемен, бизин республикабызда оьзбашына оьз ишин къуруп онгача ишлемеге сюеген пагьмулу, бажарывлу ва гьаракатчы уланлар аз тюгюл. Бизин къумукъ юртларда да шо тайпаланы талапларын гьисапгъа алып, топуракъланы къоллавгъа ва есликге бермеге герек. Айтмагъа сюегеним, шо тайпалар учун гьар тюрлю имканлыкъланы болдурув – бу башгъа ва лап да агьамиятлы масъала. Бирдагъы да айтаман, гьалиги заманда байлар да бар, кёп ярлы халкъ да. Муна шону гьисапгъа алып, ярлыланы-харлыланы топуракъгъа бакъгъан якъдагъы талапларына намуслу кюйде янашмагъа тарыкъ бола. Шону учун оьзюм де къаст этемен. Юрт хозяйство топуракъланы яражакъ базаргъа салып пайлама ва пайдаланма имканлыкълар бары да миллетлер, ватандашлар учун бир йимик тенг болгъанда. Бугюн буса мен шогъар къаршыман.

Багьавутдин Ибашев: загьматны ветераны. 50 йылдан да кёп заман Къарабудагъгент районда жаваплы ёлбашчы къуллукъларда чалышгъан сынавлу касбучу.

– Гертиден де, мен 50 йылдан да къолай вакътини ичинде гьар тюрлю къуллукъларда юрт хозяйствода, топуракъда ишлеп гелгенмен. Жыйыныбыз да оьгюзге гючю етишмейгенде арышны токъалайгъанда йимик болмагъанны сюемен. Гьалиги заманда пачалыкъ, оьзюню борчларын башындан тайдырып, бары да юкню загьматчы халкъны елкесине къаплагъан. Къыйынлы заманлар, гелигиз, гьакълашып-гьаллашып, шолай къыйынлы гьалдан чыкъма кёмек этеген ёлланы ахтарайыкъ ва танглайыкъ. О гьакъда «Ёлдашда» мени макъалам да печат этилинди. Шону мен бугюн тюгюл, гьалиден 10 йыллар алда онгаргъан эдим, чыдап болмай ахырда да редакциягъа йибердим. Баракалла газетден таба пикрумну аян этгенлеге. Озокъда, мен де къаршыман бугюн топуракъны онгача есликге берме. Ону себеплерин эсгере турмайым, неге тюгюл, алдымда сёйлеген ёлдашланы барысы да дегенлей, шо гьакъда айтып берди. Гертиден де, загьматчы халкъны харжы, имканлыгъы ёкъ топуракъланы сатып алып ишлетмеге. Муна шо саялы да, жамиятланы талапларын гьисапгъа алып, юрт хозяйство агьамияты булангъы топуракъ пайланы ерли адамлагъа тегин бермеге герек. Оьзюм Уллубийавулда юрт хозяйство предприятиеге башчылыкъ этегенде, 650 гектарны пайлап да бердик. Гьали колхоз-совхозланы бузулгъаны бузулгъан, къалгъаны къалгъан. Шоланы сама тозулма къоймай сакъламакъ учун чаралар гёрмеге тюше. Умалат тюз айта, бир гесек ерни ишлетмек учун уллу трактор, комбайн сатып алмажакъсан чы. Юртларда базовый – кюрчю хозяйстволар къурма тюше, шолар ерли хозяйстволаны ва айры сабанчыланы, топуракъ есилени къуллукъларын кютеген кюйде. Юрт хозяйстводагъы бугюнгю къыйынлы гьалдан чыкъмакъ учун, топуракъланы толу кюйде къолламакъ мурат булан, гертиден де, коллективлеге бирлешмеге герекбиз. Алда Къарабудагъгентдеги «Танг» деген бир совхозда оьсдюрюле эди 15 минг тондан да кёп юзюм. Гьали? Гьали адамланы арасында гюнчюлюк де бар, татывсузлукъ да. Шолай къойма ярамай, оланы бирлешдирип, топуракъгъа байлама, сыйлы борчун ­юреклерине сингдирме герек. Амма шо законну къабул этмеге сюегенлер мурадына етишсе, топуракълардан сабанчыланы авадан пайы магьрюм къалажакъ. Мен бугюн шолай ерли халкъланы, юртлу загьматчыланы талапларына къулакъасмай, гёз къаратмай, юрт хозяйство топуракъланы онгача есликге береген законгъа тюбюкъарадан къаршыман. Халкъны пайдаларын якълайгъан законланы чыгъарма ва шолар ишлейген кюйню этмеге герек.

Язып онгаргъан Къ. Къараев.


Опубликовано: «Ёлдаш»/«Времена», 07-09-2012

Размещено: 11.09.2012 | Просмотров: 1693 | Комментарии: 0

Комментарии на facebook

 

Комментарии

Пока комментариев нет.

Для комментирования на сайте следует авторизоваться.