Кумыкский мир

Культура, история, современность

«Таш къапны ичинде йимик турабыз»

Апрель айны башында Таргъуну, Кахулайны, Албёрюгентни халкълары Къарамандагъы топуракъларын талап эте деген хабар шоссагьат бары да ерлеге яйылды. Дагъыстандан тышда Россияда, Европада да шо масъала арагъа чыкъды. Бизин «Ёлдаш» газетни де гьар номеринде йимик шогъар байлавлу макъалалар берилип турду. Мен де шо Къарамангъа жыйылгъанланы гёрейим, къулакъасып тынглайым, не заманыдыр деп къарама, билме, якълама шонда бардым.

Ондан къайры да, шо ерлерде гечеси-гюню булан жагьил уланлар къаравул эте. Олар булан лакъырлашыв этип, ойларын язып алдым. Гертиси, шонда яллав гюнню тюбюнде уьйсюз-эшиксиз авлакълагъа ташлангъан жагьиллени гёргенде, ичимбушду. Гьей Аллагь, булай къыйынлыкълагъа тарыма, йыланлар да, бюрчелер де, гьар тюрлю жанлар да бар ерлерде айлар булан жабарларда ятып, гечелени оьтгерме къумукъланы не гюнагьы бар экен деп ойлашдым. Шонда жагьил тайпа булангъы лакъырлашывну сизин тергевюгюзге беремен.

Залимхан Валиев, Кахулай жамият советини председатели:

– Бу топуракъ масъала, сиз билесиз, арагъа бугюн чыкъмагъан. Бу бизин тезден берли къыйнайгъан аслу масъалабыз. Биринчилей мен эсгерме сюедим, шо Къараман авлакъгъа чыкъгъаныбызгъа дагъы да себеп, Таргъутавубуздагъы къорукъгъа чомулуп, ону бузма къарайгъанланы да токътатайыкъ, оьзюбюзню адамларыбызны да шогъар къошулма къоймайыкъ деген ой болду. Шо саялы бизин жагьиллерибиз таш къапны ичинде йимик турабыз, иш табып, уьйлер къуруп, ожакъланы юрютюп болмайбыз. Шагьарларда ишлейген я заводлар, я фабриклер ёкъ. Иш гёреген къурумларда да оланы ёлбашчылары оьзлени миллетини вакиллерин, дос-къардашын ишге къуршайгъанлыкъ мердешге айланып къалгъан. Шону учун да яш наслу, биз не гьалларда яшав къурма тарыкъбыз деп, хыбырлама башладылар. Мен такрарлай турмайым, сиз Таргъу, Кахулай, Албёрюгентде яшайгъан къумукълар сюргюнню аччысын сезгенни билесиз. Шо заманлар пачалыгъыбыз бизден алгъан топуракъланы къайтарма тарыкъ эди. Шо къагьрулу йыллардан бери янгъа нечесе сувлар эниш акъгъан, амма алышынгъан иш ёкъ. Шо саялы шу Къараман авлакъларыбызгъа уьч де юртну халкъы, аслу гьалда уьйсюз-эшиксиз турагъан жагьиллер чыкъма, топуракъларыбызны талап этме борчлу болдукъ.

Бизин бу янда совхозлардан къалгъан къолланмайгъан 3500 гектар топурагъыбыз бар. Шолар ташланып къолланмай. Ондан къайры да, бизин жагьиллерибизге гьайван-мал алып сакълама, увакъ далапчылыкъ булан машгъул болма онгайлыкъ, уллу уьягьлюлери барлагъа да ипотечный кредитлер сама бермей. Шо саялы биз гьукуматыбызны алдына ата-бабаларыбыздан къалгъан, тарихибиз токъташдыргъан топуракъланы къайтарыгъыз деп масъаланы салгъанбыз. Ойлашып къарагъыз, топуракъ болмаса, уьй къуруп да, ожакъны юрютюп де боламы? Шону учун бизин жагьиллерибиз шунда жыйылгъан. Биз де олагъа кёмек этебиз, якълайбыз. Биз бугюн яш наслуну якъламасакъ, гележекде бизин авлетлерибизни де бирев де гьайын этмежек.

– Бугюнге ерли шу масъала не даражада чечилген, не къараргъа гелген?

– 1956-нчы йыл мычыгъышланы да, ингушланы да ерлерин къайтарма герек деп пачалыгъыбызны къарары чыкъгъанда, бизин шу къумукъ юртларыбызны халкъы да къайтды. Шо замандан бугюнлеге ерли шо уьч де юртну жамиятына бир къарыш ер де гёрсетилмеген. Ондан къайры да, къоюп гетген уьй-эшигине, мал-матагьына компенсация да тёленмеген. Олардан оьтюп, биз оьзюбюзню ватаныбызда оюбузну айтмагъа да ихтиярыбыз ёкъ. Бизин бары да ихтиярларыбыздан магьрюм къоюп, пысып туругъуз дей.

Бу йыл апрель айны 28-нде Дагъыстанны Президентини къарары булан шу масъалагъа байлавлу комиссия къурулгъан. Шону да башчысы – Дагъыстанны Халкъ Жыйыныны Председатели М.Магьамматов. Шо комиссияда уьч де юртну башчылары да, оланы жамиятларыны советлери, яшёрюмлени къурумуну, тамазаларыны советини вакиллери де бар. Гьасили, шо комиссиягъа 20 адам къуршалгъан. Нечакъы да къыйынлыкълар да бар. Сёйлешивлерибиз бек къыйын кюйде юрюле. Неге десегиз, о якъдан да бизден кёмек сюе. Биз де олар ихтиярларыбызны да якълар, бизин де англар, ерлерибизни къайтарар деп умут этебиз.

Бугюнлерде не буса да эки де якъны сёзю де, иши де бираз къыйышывлу йимик гёрюне. Неге десегиз, янгыз Дагъыстанда тюгюл, Россияда, Европаны советинде де бу масъалабыз арагъа салынып къаралгъан. Шогъар гёре сёйлешивлер юрюлюп тура. Амма Дагъыстандан тыш янда да масъалабыз гётерилсе де, тек бугюнге ерли халкъны къолунда токъташдырылгъан бир къарар ёкъ. Дагъыстанны Президентини янында беш вакилибиз комиссияны таклифлерине гёре гирме тарыкъ. Президент де оьзюню оюн айтар. Ону булангъы ёлугъувдан сонг бу масъалабыз нечик чечилежеги ачыкъ болажакъ.

– Эгер де уьч де юртну да ва оьзге къумукъларыбызны да рази этмейген кюйде масъаланы чечме къараса, не этерсиз?

– Бугюн гьакимлер жамиятыбызны сёзюне къулакъасмай къоймагъа болмай. Неге тюгюл, Россияны 131-нчи законуна гёре кимни нечакъы топурагъы алынгъан буса, шону есилерине къайтарма герек. Амма уллу къуллукъларда, Дагъыстанны гьукуматында ишлейгенлер шу бизин ерлени 56 гектарын сатып да битген. Новолакгъа 76 гектар топуракъны сатгъан. Законгъа къаршы ишлени юрютген. Законгъа гёре биревню де бизин ерлерибизни сатмагъа ихтияры ёкъ. Ялгъан кагъызлар да онгарып, 95 гектар ерде уьйлер къурулгъан. Шо ерлени алгъанлар кимлердир деп сорасагъыз– Дагъыстанны Гьукуматында, уллу къуллукъларда, МВД-де, прокуратурада, судларда ишлейгенлер. Олардан да оьтюп, Дагъыстанны муфтийи ва дин къурумда чалышагъан бир тайпалар да бар. Гьалалны, гьарамны бириси де ахтармагъан.

Сайит Бийболатов:

– Бизин яныбызгъа гьакимликни, Тамазаланы советини янындан да вакиллер гелди, бизге тынгладылар. Гьар-бир ишни, гьалланы, агьвалатланы башыбыздан гечирип анализ этип къарасакъ, оланы бириси де айтгъан сёзюнде табылмагъан. Гьариси гелип, булай-олай этебиз деп, бизин бош хыяллагъа инандырма къарайлар. Сайкимасала, бизин масъалаларыбызны бир тайпалар чечген. Бизин къумукъ масъалаларыбызны халкъдан айрылып ким чечип бола? Бизин къумукъ депутатлардан бирев сама да, гьей уланлар, жагьиллер, нечик яшайсыз, уьюгюз-эшигигиз бармы, къайда ятасыз, авлетлеригизни нечик сакълайсыз деп сорамайлар. Бизин я ожагъыбыз, я ишлерибиз ёкъ. Биз биревге де тарыкъ тюгюлбюз. Шо саялы топуракъларыбызны талап этип чыкъгъанбыз. Эгер де бизин бир мекенли ишибиз, гёз алгъа тутгъан муратларыбыз да болгъан буса, бизге шу Къараман авлакъларда ташланып, гюнлени йиберме тарыкъмы эди дагъы? Бизин халкъ учун бир онгайлыкълар, имканлыкълар ёкъ. Ожакъ къургъан жагьиллер учун гьар тюрлю программалагъа гёре енгилликлер, ипотечный кредитлер бола эди. Бизге бир затдан пайда ёкъ. Бары да ёлларыбызны бегитгенлер. Къумукълар оьсмей, пысып, оьлюп турма тарыкъмы? Мен, мисал учун, гьакъ тёлеп, квартирде агьлюм, яшларым булан яшайман. Ишим де ёкъ, атам-анам заманда бир кёмек эте. Олар къачан болгъунча кёмек этме герек? Пачалыкъ ожакъ къургъан жагьиллеге кёмек эте деп айта. Кёмек этсин учун гьакимлеге акъча, урушбат берме тарыкъсан. Акъчасыз, танышсыз бир ишибиз де яшавгъа чыкъмай. Къачан болгъунча шулай турма герекбиз?

Рустам Валиев:

– Бугюн Дагъыстандан тышда да, бизде де террорчулукъ, вагьгьабылыкъ, оьлтюрювлер, атылтывлар деп оькюрелер. Шолар не саялы бола? Бизин гьакимиятыбыз шо янына неге гёз къаратмай? Биз, уьч де юртдагъылар, Китайдагъы Шанхайда йимик, уьйню уьстюне уьй къуруп яшайбыз. Жагьиллени 70 процентини иши ёкъ. Бизге уьй-эшик къурма ерлер ёкъ. Оьзюбюзню Таргъутавубуздан да лесхоз айыргъан. Ону да етген биревге сатып, пайлагъанлар. Бизин гьакимлерибиз къайда къарай? Бугюн-тангала магъа ва мени йимик жагьиллеге уьйленме тарыкъ. Биз къайда макам къурайыкъ, не этейик, савутланып, агъачлыкълагъа гетме тарыкъбызмы? Бизге гьар ким оьзю сюйгенни айтып турса тюгюл, дагъы башгъа масъалабызны чечмей, мурадыбызны яшавгъа чыгъармай. Даим сабур болугъуз дейлер.

Биз мунда ябушма-чабушма жыйылмагъанбыз. Нечакъы бола буса да чыдап да, сабур болуп да турдукъ. Къачан болгъунча иннемей пысып турма герекбиз? Нече йылланы узагъында шу масъалабыз чечилмей тура. Ят адамлар гелип, бу бизин ерибиз, бу мени топурагъым деп екирме къарайлар. Шо оьзлени топурагъы деп токъташдырылгъан бир далилни, бир кагъызны картасын гёрсетсинлер. Олар негер таянып, бизин ерлерибиз деп айтып чыгъалар. Биз де шону билейик, гёрейик.

Шагьмурат Шайхамматов:

– Мен 32 йылны ичиндемен. Мени, Аллагь савлукъ берсин, етти къызым бар. Дагъыстанда иш табып болмай, Россиягъа къазанма чыгъып гетип, къурувчулукъ ишлерде къырларда ятып, къаныбызны къусуп дегенлей ишлеп, бираз акъча къазанып гелип, уьюбюз-ожагъыбызны сакълайбыз. Бизин къумукълагъа ватаныбызда да иш берме сюймей. Бизин арабызда разисизликлер, чийсынлыкълар тувулунсун деп, бир-биревге бет буруп, гетип къалма деп жыйылмагъанбыз. Башлагъан ишибизни ахырына чыкъма сюебиз. Мунда бизин башыбызны тутуп айланагъанлар ёкъ. Бу ерге халкъ жыйылгъан ва барыбыз да бир болуп, топурагъыбызны талап этебиз. Халкъ сатылмагъа яда бир тайпа топуракъ алып арадан чыкъма бажарылмай. Биз бир-биревню янын тутуп, магъа ер берген сонг, ёлдашларыма да топуракъ гёрсетсин деп турабыз. Уьч де юрт айры-айры болуп, оьзюбюзню гьайыбызны этмейбиз, биз барыбыз да бир болуп, муратларыбызны яшавгъа чыгъарма сюебиз. Бу ерге эргишилер жыйылгъан, шону да маънасы бар. Мен уьй къурма кредитге акъча алма сюйген эдим. Таргъулу къумукъ экенимни билгенде, банкларда юз тюрлю себеплер табып, мени ёлгъа салдылар. Неге бизге шолай немкъорай янаша?

Закарьяев:

– Бизин къумукълар – гьалал, таза яшап уьйренген, башгъалар да айтгъан кюйде, культурасы булангъы халкъ. Шо яны да бизге пуршав этедир деп ойлашаман. Эдепсизлик этме болмайбыз, тарбиябыз, битимибиз башгъа. Мен Кахулайда агьлюм булан яшайман. Менден къайры эки иним де бар. Тангала-бирисигюн абзардан чыкъма тарыкъман. Къайда чыгъайым деп ойлашаман.

– Бугюнге ерли не иш этилинген, сиз салагъан масъала чечилер деп ойлашамысыз?

Атай Сатуллаев:

– Бир зат да этмейлер. Алгъасамагъыз, он гюн къарагъыз, он беш гюн къарагъыз деп туралар. Шо хабар булан заман гетип бара. Къарагъанда, олар шу топуракъланы бизге берме де сюймей. Мен англагъан кюйде, мунда уллу гьакимлени гьарисини ерлери бар. Сонг олар сагъа яда магъа шону бермеге сюерми? Бизин де шундан таймагъа, чыкъмагъа къастыбыз ёкъ.

Лап ахырында лакъыргъа ондагъы жагьиллеге насигьат береген таргъулу 67 йыллыкъ Шихали Мамаев къошулду.

– Олар йыллар булан масъаланы чечмей, созуп турса не этерсиз?

–Шунда юртлар да къуруп, яшама башлажакъбыз. Биз гьакимлеге дагъы къарамажакъбыз. Межит де къуруп, ёлланы онгарып турабыз. Гьар ожакъгъа, азындан, 4,5 сотых ер сама герек. Биз шону да этип болмайбыз. Дагъы болмагъанда, гьар ожакъгъа бир участка, дёрт сотух ер берме токъташдыкъ. Мисал учун, Таргъуда 15 авул бар, тамазалар, депутатлар къошулуп, ерлени адилли кюйде пайлажакъбыз. Гьалиге биз тутгъан топуракълар бары да агьлюлени толу кюйде таъмин этме имканлыкъ бермей. Ари якъда да бизин 350 гектар миналы топурагъыбыз бар. Аллагь буюрса, шоланы да къайтарып болсакъ, барыбызгъа да уьйлер тизме имканлыкълар болур эди. Биз масъаланы маслагьатлы кюйде чечме сюе эдик. Бирев де гьоп-соп деп шёшге де силлеп, оланы уьстюне чапмай.

Гьар юртну оьзюню участкасы бар. Шоланы пайлап турабыз. Биринчилей, гьаракатчылагъа, етимлеге, сакъатлагъа, ярлы ожакълагъа, сонг башгъаларына пайлажакъбыз. Межитни къуруп битип, жамиятны да жыйып, мавлет этмеге хыялыбыз бар. Оланы янындан да гелсин, олтуруп бир ойгъа гелип, шариатда нечик гёрсетиле буса, масъаланы шолай чечме умутубуз бар. Шу бойларда ишленген уллу-уллу уьйлени 90 процентини документлери ёкъ. Гьали шоланы барысын да тергеп тура. Биз нечакъы бола бусакъ да чыдагъанбыз. Бизге денгиз бойну да къоймадылар. Гьали денгизге тюшюп гетсек де, шо да бизин ерлер деп, биревлер чыгъып гележек эди.

* * *

Мен бир затгъа тамаша боламан. Дагъыстанны муфтисинден башлап, кёплер бусурманларбыз деп, тёшюне къагъып, зувгьанлар да тутуп, песлер де гийип айланалар. Мен динчилерибизни бетлерине къарама, шолагъа сорав берме сюежек эдим, къайда сизин гьарамны-гьалалны ахтарагъан хасиятыгъыз деп. Бир-бир гьаким тайпадан башлап, устаз деп, Сайит апендиден къуллукъ алма чабалар. Эгер шо герти устаз буса, халкъны, гьакимлени алдына чыгъып: «Гьей адамлар, шу къумукъланы ерлери, шогъар къошулмагъыз, шо оьзгелеге гьарам», – деп неге айтмай? Гишини бир къарыш топурагъын есисинден ихтиярсыз, разилигин алмай елесе, Къуранда шо гьакъда не деп айтылына экен? Шону неге бирев де ахтармай.


«Ёлдаш», 16-06-2012

Размещено: 16.06.2012 | Просмотров: 2659 | Комментарии: 0

Комментарии на facebook

 

Комментарии

Пока комментариев нет.

Для комментирования на сайте следует авторизоваться.