Кумыкский мир

Культура, история, современность

Сёзлюк иш – шагьар школаларда гьар ана тил дарсны аслу гесеги

Багавова З.А.,
МБОУ № 3, г. Каспийск

Дюньяланы ачагъан
Алтын ачгъыч ана тил
Адам болмагъа сюйсенг,
Башлап ана тилни бил!

        М. Атабаев

Къумукъ тил – лап арив енгил, къонгуравлу тиллени биридир деп эсиме геле. Ана тилибизде толу кюйде ойларыбызны, пикруларыбызны айтып ва язып болагъаныбыз уллу яхшылыкъ.

Адамны тил байлыгъы ону лексиканы къоллап билегенин гёрсете. Тил байлыгъыны уьстюнде ишлеп турагъан адам, ана тилде оюн, гьалын пикрусун рагьат, англавлу, енгил, чебер кюйде айтып болажакъ.

Сёз – тилни аслу маъналы гесеги.

Бизге белгили кюйде биринчи класгъа гелген охувчуланы орус тил байлыгъы ана тил булан тенглешдиргенде хыйлы артыкъ. Ана тилинде сёйлеп болагъанлары да кёп аз. Бир-бир гезиклерде ана тилинде англамайгъанлары да ёлугъа. Ана тил дарс беривчюню аслу мурады: биринчи класгъа гелген яшланы ана тил байлыгъын оьсдюрмек ва йылдан-йылгъа ону артдырмакъ. Янгыз авуз янындан тюгюл, ону языв янына да бир тенг агьамият бермекни гьайын этмек.

Янгы сёзлени уьйренив белгили бир ёрукъда юрютюлсе, агьамиятлы болар. Шо себепден охувчулар уьйренеген сёзлени тюз ва толу англасын учун ишни муаллим оьзю ёлбашчылыкъ этип юрютме герек.

Шагьар школаларда сёзлюк ишни аслу мурады:

  1. Сёз байлыгъын артдырыв, демек, охувчуланы сёйлев тилине болгъан чакъы кёп сёзлени гийирмек, оланы сёз тагъымларда жумлаларда къоллап бажармакъ;
  2. Къумукъ тилге хас гьарпланы язылышын уьйренив, такрарлав ва беклешдирив.
  3. Сёзлерде ёлугъагъан орфограммаланы беклешдирив.

Оьрде эсгерилген муратланы гёз алгъа тутуп гьар ана тил дарсларда сёзлюк иш оьтгеремен. Мисал учун, биринчи класда сёзлюк ишни оьтгерме болагъан кюйлери:

1) Башлап бувунлар доскагъа языла, сонг яшлар ахырына бир гьарп къошуп янгы сёзлер эте.

  • Къой, къоз, къол;
  • къыз, къыл, къыр, къыс;
  • къаш, къар, къал;
  • къум, къуш, къур.

2) Сёзлер орусча охула, яшлар буса ону къумукъчагъа таржума этип яза. Мисал:

  • голова – баш;
  • камень– таш;
  • бровь– къаш.

3) Берилген сёзлер булан сёзтагъымлар къуралар.

Экинчи класда оьтгерме болагъан сёзлюк ишлени бирлери:

1) Е, ё, ю, я гьарпланы язылышына тергев бере туруп, сёзлюк иш оьтгерив.

Къумукъ тилде сёзню ортасында гелеген [оь], [уь] авазланы ё ю гьарплар гёрсетегенин англатмакъ. Сатырланы бир-эки сёзлер булан давам этмек. Мисал:

  • ел – терек
  • ёл – тёшек
  • юз – кюрек
  • яз, ят – яман

2) Къ гьарпны сёзде тюрлю-тюрлю ерлерде къолланышына агьамият бермек, оланы гьариси булан сёзтагъымлар, жумлалар къурмакъ. Мисал:

  • Къыш, къазан, сакъат, бакъа, балакъ.
  • Къумукъ, къалакъ, къабакъ.

3) Нг гьарпны сёзде язылышы ва къолланышы. Гьар сёзге гёре къыйышагъан суратны къоллайман ва олар булан жумлалар къурула. Нг гьарп сёзню башында бирде ёлкъмайгъанын аян этиле. Мисал: Зенг, тенг, генг, енг, онг, танглала, денгиз, янгур, янгыз.

3-4 класда оьтгерме болагъан сёзлюк ишлени бирлери.

Эринли ва эринсиз созукъланы такларлав ва беклешдирив.

  • I эринли
  • узун
  • сокъур
  • уллу
  • окъ
  • оькюре
  • ун
  • II эринсиз
  • таракъ
  • къалакъ
  • балыкъ
  • къашыкъ

Берилген сёзлени муаллим айта, яшлар яза. Бу ишни оьтерегенде инче ва созукъ гьарпланы язылышын беклешдирмек учун бир-бир сёзню гелишлеге гёре тюрлендирме ярай. Тапкъырлагъа инче ва къалын созукълар ёлугъагъан сёзлер язма ва олар булан жумлалар къурма бола.

Тил гесимлени такрарламакъ учун ва сёзлени маънасына гёре тюз къоллама уьйретмек муратда шулай сёзлюк иш юрютме ярай.

Бир башлап сёзлени эки тапкъыргъа тил гесимлеге гёре яза. Берилген атлыкълагъа къыйышагъан ишликлени гёрсетелер. Мисал:

  • Не?
  • янгур
  • ел
  • къуш
  • охувчу
  • яш
  • йылан
  • ит
  • бёрю
  • ат
  • Не эте?
  • йылай
  • охуй
  • ява
  • уьфюре
  • уча
  • улуй
  • отлай
  • сюйкеле
  • гьаплай

5-7 класларда оьтгереген сёзлюк ишни ва сёзлюк диктантны темалагъа гёре, къ, гъ, гь, нг, уь, оь, ж, в гьарплар ёлугъагъан сёзлени къоллап оьтгерме ярай.

  • – чалмюк сёзлени язылышы;
  • – къошма сёзлени язылышы;
  • – къыр ва уьй гьайванланы;
  • – тереклени атларыны язылышы;
  • – чечеклени атларыны язылышы;
  • – савут сабаны булан байлавлу сёзлени язылышы;
  • – адамланы санларына байлавлу сёзлер;
  • – къаршыдаш сёзлер;
  • – тюслени;
  • – жуманы гюнлери ва ш. б.

Бир сёзден, ону гьарпларын къоллап янгы сёзлер этме бола. Мисал: Такъалыбакъа (такъа, бакъа, акъ, къал, къыбла, балыкъ, къабакъ.).

Доскагъа бир сёз языла, охувчулар ону ахырынчы гьарпына гелеген сёз ойлашалар. Мисал: Тюкен – намус – сари – иш – шаптал – лай – йылан – низам ва. ш. б.

Эсгерилген къайдаланы гьар дарсда янгы дарсгъа гёчгюнче 8-10 минутну ичинде оьтгерсе асувлу. Гечилген темаланы такрарлама муратда язылгъан диктантдан бир сёзню алып, жумла къуруп, синтаксиз разбор этме, тил гесимлени гьыз тартып айырма бола. Диктантдан бир сёзню алып, аваз ва сёзню тизим ягъындан чечивюн этмекде шагьар школаны охувчулары учун пайдалы.

Оьрде эсгерилип гетген сёзлюк ишни тюрлю къайдалары охувчуланы тил байлыгъын оьсдюрме, тюз языв къайдаланы беклешдирме кёмек эте.


Источник: «Родной язык в общеобразовательных школах РД: состояние преподавания, проблемы и перспективы». Материалы Республиканской научно-практической конференции (20 декабря 2012 г.)

Размещено: 10.02.2013 | Просмотров: 1560 | Комментарии: 0

Комментарии на facebook

 

Комментарии

Пока комментариев нет.

Для комментирования на сайте следует авторизоваться.