Кумыкский мир

Культура, история, современность

Сёзлюкге сёз ёкъ

Бургьан Бамматовну "Къумукъча-орусча сёзлюгюню" айланасында

фотоГьали-гьалилерде бизин гьюрметли тамазабыз Бургьан Бамматов дагъы да бир-эки ёлдашны ярдымчылыгъы булан топлап чыгъаргъан «Къумукъча-орусча сёзлюгюню» гюренине, тюз этип айтгъанда, денгизине тергевюгюзню бакъдырма сюемен.

Биринчилей – сизге баракалла къумукъ тил деген уллу къошну орунун, къалкъысын чёкме къоймайгъан бирдагъы-бир «тирев» салгъаныгъызгъа. Гьазир айтып къояйым, бу сёзлюкню багьасы ёкъ. Ону оьрлюгю дагъы да залим болажакъ эди, эгер де санаву кёп болгъан эди буса. Ахыр жылтында 500 экземпляр деп язылгъан. Артындан тюшюп айлангъанда да, шо сёзлюк магъа тюшмеди. Гёзден гечирип къарамакъ, эсим-пусумну дагъы да бай этмек учун, мен шо сёзлюкню «Ёлдаш» газетни редактору Камил Алиевден заманлыкъгъа алдым. Мени йимик дагъы да нечелер бар экен о сёзлюк тюшмеген?

Эс этгенсиздир, артдагъы заманлар «Ёлдашда» ана тилни масъаласы кёп гётериле. Гьар ким тилни къысматы, оьсювю, азыву гьакъда оьз пикруларын айта. Тилни енгил этме тарыкъ, сайки, «халкъ» англамайгъан сёзлени къоллама гьажат тюгюл, эсгиленген сёзлени «туварма» ярай, нагагь янгы сёз тувса, шону тилге гийирме ярайгъанны яда ярамайгъанны чечеген комиссия болмаса болмай... деген меселде сёйлейгенлер де бар.

Бизин аслуларыбыз бырында тувдургъан ва девюрлени элеклеринден оьтген сёзлени ва оьзге калималаны тилден юлкъуп алып тайдырма биревге де ярамай. Шоланы къайсын да, гьеч амалдан геле туруп, газет сёзде де, авуз сёзде де къолламакъны уллу маънасы бар.

Бургьан агъав тизген ва тиркеген сёзлюкде маънасын англап битмейген бир табун сёзлеге рас болдум. Биринден-бири арив сёзлер. Шоланы авадан кёбю бизин тезги тарихибизден, ругь варисликлерибизден эс ва сес алгъан.

Сёзлюк уста кюйде тизилген. Англатывлар генг кюйде берилген. Оьзюнде де 30 мингден де къолай сёз бар. Тек бир сёз ва шону тюрлюлюклери (вариантлары) артыкъ созулуп такрарлангъанмы экен деп эсиме геле.

Къайтарып айтаман – адабият деп саналагъан тилге сыйдырылмайгъан, тек маъна береген арив гьар сёзню къоралап сёзлюклеге язма бек тарыкъ! Адабият тил... деп тутагъан бир-бир ёлдашлар къайдан алып ташдыра, масала, хипти, хорда, хоти, гомпара деген ва оьзге мен билеген кёп сёзлер адабият тилден кёп арек деп. Хипти деп айта гиччи гёлемли, онгсуз гёрюнюшю булангъы адамгъа яда гьайвангъа. Гомпара - о дюр «гиря» деген сёз. Биз буса шогъар пудлукъ дейбиз. Пудлукъ о - 16 килолукъ. Хорда - лилипут, хоти - ондан да гиччиси, хотика деп айта алаша тиштайпагъа.

Жапа - деген сёз эзилип яйылгъан дёгерек зат. Мисал, жапа бет... матив- матке - славян бетли тиштайпа деген зат. Малай буса - монгол тайпа бетлилер (тиштайпа аслу гьалда). Шайтан тирмен – водоворот). Сап ел - о дюр орусча «смерчь» яда «торнадо». Гьокъа бою уллу ва дев йимик санлары деген затны англата. Гьака – «ротозей, рассеянный». Гьарка - тагъымы ёкъ айры тав. Партлама - взрывчатка («ника-ника гьоп-гьоп, къурсагъынга орус топ, ургъан никам артлансын... пеленни пелен ери партлансын» деп биз гиччиде саздан никалар этип ойнай эдик).

Бечивай «неактивный, не расторопный, как сонный» деген маънаны бере. Мыгъыр деп бырында семиз донгузгъа айта болгъан. Мыгъыр булан (таш) алда балчыкъ къалкъыланы уьстюн таптап сыкъландыра эди. Северное сияниеге къумукъча сёз ёкъ дейлер. Бар! О дюр ренклишыкъ(лар). Къапчыгъай пеленче, пелен затдан болгъан дейлер. О болгъан таза къумукъ къапча деген сёзден. Шогъар къошулгъан - айил (авул) деген сёз. Къапчаайил - къапгъа ошайгъан ерде ерлешген авул (айыл).

Сёзлюкде есавул пача асгерлеринде офицер чин деген англатыв берилген. Шолай да дюр. Тек шону ана яда баш тамуру къумукъ тилге гете. О дюр авулну еси деген зат, демек авул чакъы асгер бёлюкню башчысы, шогъар жавап береген есиси деген зат. Дагъы да, зонкъуллав сёзлюкде ёртув деп берилген. Янгылыш да тюгюл. Тек шолай айтыла ат чабагъан болуп гёрюне буса, зонкъ-зонкъ деп санта чабыш. Гьамазукъа – «пестик» деп англатылгъан. Тек шогъар келини къолтутары деп айтгъан буса да ярар эди. Кес деген сёзге «каждый человек» деп англатыв берилген. О буса англата - айрычалыгъы, айрыча гёрмеклиги булангъы адамгъа яда «видный» деген маънасы (хас, кас-кес). Бизде ирис, насип, талай деген сёзлер бар. Олар насип деген сёзню салкъынына сыйынып къала булай алгъанда. Гьакъыкъатда ирис деген сёз англата гьар яндан насипли деген маънаны (бары да якълардан тюзелген, насипли). «Коньки» къумукъча да конкилер деп берилген. Биз гиччиде конкилеге аякъсыргъалачлар деп айта эдик (неге ярамай?). Кукупилав да тюз берилмеген. О дюр «гречка». Къазакъ деген сёз де тюз берилмеген деп гьисап этемен. Огъар «батрак» деп англатыв берилген. Къазакъ не къул, не батрак тюгюл. Дон ва оьзге къазакълагъа да о ат бизин тилде тувуп берилген зат. Къазакъ - о дюр оьзлюгю бар, харлысыз сословие, рыцар деген зат. О дюр оьзден сословие, дав-чав болса, къуру гьазир турагъан, савутларын, арнавутларын тагъып ат минип пачагъа асгер болдурагъанлар.

Къазаякъландырмакъ берилген «валить с ног» деп. Бираз тюз тюгюл. О бола гьакъыкъатда уруп къаз йимик лавлатып йиберди демек. Къалкъывуч – «поплавок» деп англатыла. Тек бизде поплавокгъа - оьбек деген сёз бар. Къалкъан - щит. О да тюз. Тек мен бу ерде - къалкъы- ва къалкъан («защита») деген сёзлени тамур маънасы бир экенни англатма сюемен. Къалмукъ деген сёзню ана башы да бизин тилге (тюрк тилге) тармаша. Къалмакъ+лар (халкъны къалгъан гесеги яда гесек халкъ). Къанават деген сёзге къумукъча тюгюл дейгенлер де табыла. Тап-таза къумукъ сёз о! Къанны тюсюндеги деген затны англата. Къапас деген сёзню лап башдагъы маънасы да башына къагъып урмакъ аясын ачып деген маънаны бере.

Менде аз къолланагъан, тек гьали де маъна береген сёзлер хыйлы бар. Олагъа адабиятсыз (жынсыз) сёзлер деп сансынмайгъанлагъа мен бютюнлей къаршыман. Бир дагъы да такрар этме сюемен - диалект сёзлер деп саналагъан, тек деврен тарихлиги, терен рагьмулугъу бар къумукъ калималаны (маъна даражасы барларын деймен) милли сёзлюгюбюзге бир де тартынмай гийирмекни мен бек тюз гёремен. Эгер гележек заманларда, сёзлюкню къайтара чыгъарма онгай тюшсе, мен айтагъан, биз гьайсыз болуп къалып, «оьгейликге» тарытгъан сёзлени де къошса, бизге «кёплюк» ва кеплик болса тюгюл, гьеч кемлик болмажакъ.

Гьасиликалам, эсги ва янгы анадаш сёзлерден къачма тарыкъ тюгюл, шоланы гьар-бирисин гёзню бебейи йимик аявлап, тас этмей сакълама герек. Ёгьесе, бара-бара миллет болмас насипли, тилибиз болар касипли.

Абдулла Бугленли


«Ёлдаш», 28.06.2013

Размещено: 28.06.2013 | Просмотров: 1725 | Комментарии: 0

Комментарии на facebook

 

Комментарии

Пока комментариев нет.

Для комментирования на сайте следует авторизоваться.