Кумыкский мир

Культура, история, современность

Сагьнагъа гьасиретлик

Дагъыстанны халкъ артисти Нариман Акавов булан Къумукъ театрны бинасында ёлугъуп этген баянлыкъ ону сагьнагъа бакъгъан якъдагъы гьасиретлигинден, шо гьасиретликни баш алывундан башланды.

— Орта школаны охуп битгенде атама мен театр институтгъа охума тюшме сюемен дедим,– деп башлады Нариман сёзюн. — Ол магъа багъып къарап: – Дюр театральный, не театрдыр о? Бар, гьона, сельхозгъа тюш, инженер-механик бол!– деди.

Айтгъанны этмесем, амалым бармы? Тюшдюм юрт хозяйство институтгъа. Биринчи курсну битдирген эдим, армиягъа алып гетди. О заман оьр охув ожакълардан армиягъа ала эди. Къуллукъ этип къайтдым, охувумну заочногъа чыгъардым, оьзюм токар болуп иш башладым. Атама о заман бу касбу тарыкъ эди. Бир башлап ясандырывланы ярашдырагъан заводда шо касбугъа уьйрендим. Ленингентде атамны янында бир гьавур ишлеп турдум.

Бир гезик шагьардаман. Гёзюм бир билдиривге илинди. Тбилисидеги театр жагьиллени къабул эте...

Бардым. Комиссияны членлери олтургъан. «Шиъру оху»,– деди. Охудум. «Яхшы, яхшы, гьали йырла»,– дедилер. Мен де «Широка страна моя родная» деген йырны къычырып йырлап йибердим. Комиссиядагъылар кюлеп къатып къалдылар. Сонг бир масал да охутдулар. «Молодец, бар»,– деп йиберди. Шолайлыкъда институтгъа тюшдюм.

Гьали театр институтгъа тюшгенимни атама нечик айтма герек, ойдаман. Башлап айтгъанда да, артист болуп тухумубузда бирев де болмагъан деп къычырып къойгъан эди. Агъаларыма тиледим, гелигиз, кёмек этигиз, институтгъа тюшгенни атама айтайым...

Бары да жыйылдылар. Ахшам ашдан сонг астаракъ: «Мен институтгъа тюшдюм»,– деп авзумдан чыкъды. «Вагь, билемен, охуп турасан чы»,– дей атам. «Башгъа институтгъа»,– деймен. «Нечик, оьзюнг тюшдюнгмю, бирев де кёмек этмедими?»– дей. «Этмеди»,– деймен. Гьали урушма башлар деп тураман. «Яхшы буса, оху, оху, тарыкъ болса, мен де кёмек этермен»,– деп къойду. Айтагъаным дагъы, оьзюнг ушатагъан, юрегинг алагъан касбу болмаса, ишлеп де болмайсан.

— Биринчи ролюнг эсингдедир, Нариман?

— Биринчи ролюм «Тенгир терекде» эди, озокъда, эсимде. Биринчи актда Къавумбаш эдим. Экинчи актда къумукъ тарихни бешинчи юз йылларында болагъан агьвалатлардагъы баш игитни ролюн ойнадым. Сагьнагъа чыкъгъанча шаршавну артындан залгъа къарадым, халкъ тыгъылып толгъан. Онча гёз сагъа къарагъан, тынглагъан... юрегим алгъасап ишлеме башлады... нечик болур, нечик ойнарман, къоркъув бар. Уллу роль булан сагьнагъа биринчи керен чыгъаман... Шаршавну артындан сагьнагъа чыкъма аралыкъ бир метр бар. Шону тартына туруп оьтдюм, сагьнагъа чыкъдым, бары къоркъувум тайып къалды, келпетге гирдим, сонг гете, халкъны да гёрмейсен, къоркъув да тая.

Бир-бирде сагьнада ойнап къайтагъанда, сагьнагъа чыкъма герек артист: «Кёп халкъ бармы залда?»– деп сорай. «Воллагь, эс де этмедим»,– деймен. Гертилей де, мен келпетге гирсем, залны эс этмеймен, тергев бермеймен, аслусу, оюн, айтылма герек сёзлер, къаркъаранг, къолларынг булан гёрсетме герек ишаралар, гьаракат.

— Шо биринчи ролюнгдан башлап арадан кёп заман оьтген. Нече келпет де яратгъансандыр?

— Санап да чы турмагъанман, тек ­ алтмышгъа ювукъ роль чу ойнагъанмандыр...

— Шолардан сагъа лап аявлусу, ойнама, яратма къыйын тийгени...

— Билемисиз, роль къолунга тюшгенден башлап шо не адамдыр, хасияты, ич дюньясы... англама болсанг, репетиция юрюлеген заманны ичинде келпет яратма тынч бола. Шону билме болсанг, ишни элли проценти этилгенге гьисап. Къалгъан яртысы буса сагьнада, сени оюнунгдан, демек, пагьмунгдан гьасил бола. Гьамит Рустамов Темирболат Бийболатовну гьакъында спектакль салгъан эди. Мен чекистни ролюн ойнай эдим. Артист Аселдер буса Темирболатны ролюн ойнай эди. Сюжетге гёре чекист – къаршылыкълы роль, Темирболатны къатыныны артындан айлана. Къатыныны мурады – эрине кёмек этмек. Чекист Темирболатны туснакъгъа сала. Къатыны чекистге арт бере, къарамай... Юртлагъа барып ойнайгъанда, нечакъы къаршылыкълы роль болса да, адамлар гелип къолумну ала эди, разилигин билдире эди.

Буйнакскиде ойнайбыз. Спектакль битген сонг яныма бир къарт гиши гелди. «Бер чи къолунгну,– деди ол.– Сагъа къарап, мени яш заманым эсиме гелди, бек арив ойнадынг, чекистни келпетин «точ в точ» (оьзюню сёзлерин айтаман) яратып болдунг, хасиятынг, сорав алагъан кююнг, папирос тартагъан кююнг, лап шо адам эдинг сен, баракалла»,– деди. Къаравчудан булай сёзлени эшитмек де актёргъа ругь бере, бирден-бир яхшы ишлеме гёнгюллю эте.

Тезде шавхал Адилгерей Тарковскийни гьакъында спектакль салынды. Мен Пётр пачаны келпетин де ойнай эдим. Рольну магъа бергенче кёп сёз юрюлдю. Болармы ойнап, болмасмы... Халкъ чебер киноларда гёрюп де ону келпетин таный чы. Башгъа артистлер нечик ойнагъан, юрюшю, оьзюн тутагъан кюю, сёйлевю... Бизин артистлени арасында юрюлеген сёзге де тынглап ойлашдым. Шо келпетни яратып болсам, театрда къаламан, болмасам, таяман деп, оьз-оьзюме сёз бердим, ойнажакъман деп борч да салдым. Репетицияда Ислам булан эришме де эрише эдик. Мен булай ойнайман деймен, ол буса башгъа кюйде ойна дей туруп сёзюбюз бола эди. Ону хасиятын билмек учун мен Пётр пачаны гьакъында язылгъан 7 китапны охудум. Толстойну китабы бек кёмек этди. Ону ич гьалы, хасиятлары ачыкъ кюйде берилген. Игитни хасиятын мекенли билсенг, ойнамагъа енгил, тынч бола. Дагъы да китапланы, брошюраланы охудум, Голландияда болгъан кююн, оьзюн ондагъылар булан тутгъан, сёйлеген кюйлерин... не билейим, кёп маълумат алдым. О маълумат режиссёрда ёкъ чу, шо саялы Ислам булан эришебиз, олай тюгюл, булай болма герек деп. Гьасили, алдыма салгъан борчну, пачаны келпетин яратывну заманы битип, ойнама заман гелди. Спектаклни тапшурабыз. Министерликден бар, касбучулар, критиклер жыйылгъан. Онда туруп бириси: «Пётр пачаны келпети болмагъан буса, спектакль мекенли болмай эди»,– деди. Ондан сонг къурдашлар: «Пётр пача, нетдинг»,– деп бола эди.

— Тилге байлавлу сорама сюемен. Бир-бир актёрлар айтагъан сёзюню ахырына ерлу толу айтмай, ютуп къоя. Тынглавчуну да ол не айта экен деп ойлаша, талчыгъа къалагъан гезиклери аз болмай.

— Тюз айтасыз. Тил – актёрну савуту. Шо гьакъда репетициялар юрюлегенде режиссёр да, артистлер де кёп гьакълаша, давлашагъан ерге де чыгъып гете. Айтагъан сёзюнгню англатып, толу айт, тынглавчуну къыйналтма деген насигьатлы сёзлер даим жагьил заманыбызда бизге де айтыла эди, гьали жагьиллеге де айтыла.

— Сени наслунг, Нариман, гьали Къумукъ театрны кюрчюсю деп айтма ярай. Сизин табаныгъызны таптап дегенлей гелеген актёрларыбыздан пагьмулуларын эсгерме боламысан?

— Нечакъы да боламан. Къумукъ театрда пагьмулу, жагьил актёрларыбыз бар. Пахрутдин Ихивов. Сагьнада оьзюн бек яхшы тутуп да, келпет яратып, бажарывлу кюйде ойнап да бола. Сонг – Магьаммат Касимов. Буланы оюнуна къарап, яш заманымдагъы оьзюмню гёрюп къояман. Мен де янгы гелгенде уллулагъа къарап ойнама къаст эте эдим. Наслулардан-наслулагъа деп айта чы. Оьз заманыбызда биз уллулардан уьлгю алагъанда йимик, гьали яшлар да бизден уьлгю алма къарай. Неге тюгюл эсе, биз сагьнада яшайбыз. Ойнамайбыз, яшайбыз. Шо бизге бизден алдагъы наслулардан гелген, олардан варисликге къалгъан. Оланы тилин, ойнайгъан къайдаларын алабыз. Гьали жагьиллер де биз уллулардан шолай сынав ала гелгенде йимик, бизден сынав ала. Шону учун да мен бу актёрларыбыз ойнайгъанда оьзюмню гёрюп къояман. Шолай болма да герекдир. Дагъы да Сабият, Элдар, Жамиля... къайсын-бирин айтайым, пагьмулу жагьиллерибиз бар. Пагьму болгъан булан да битип къалмай, ишлеме герек. Театрда айтыла гелген: «Пагьмунг бар буса, шону 99 проценти – иш, гьаракат»,– деп. Ишлеме герек, ишлеме гёнгюнг болма герек. Ойнайгъанда да гёнгюлсюз ойнасанг, къаравчу шоссагьат сезе, сонг да, оьзюнг келпетге гирип, къаравчу инанардай келпет яратып да болмайсан. Жагьиллени бирлери булан эришип-урушуп да йиберебиз ишге байлавлу. Гелип, бош лакъыр да этип юрюсе, иш юрюлмей, келпет яратылмай, къаравчуну тергевюн тартып болмай дейбиз. Этеген ишингни гёнгюнг булан, юрегинг булан этмесенг, къаравчу сагъа инанмай.

— Бизин охувчуларыбызгъа агьлю яшавунгну гьакъында да айтайыкъ. Пагьму буса да, сюеген касбунг буса да, агьлю якъдан да парахатлыкъ, бир мекенлик болмаса, ишлер де тюзевлю юрюмей деп эсиме геле...

— Разимен. Агьлюм Наида медицина илмуланы доктору, биздеги медицина академияда кафедраны ёлбашчысы болуп ишлей. Эки уланым бар. Мени ёлумну тутмадылар, анасыны ёлун тутду. Уллусу медицина академияны 5-нчи курсунда охуй, лечебный факультетде, гиччиси биринчи курсда, стоматологияда.

— Эркеч Али деп де сен ат алып юрюдюнг...

— Бу келпетни магъа тапшургъанда, биринчилей ойнайгъанда Нажмутдин агъав шо спектаклде мени агъавум Абдулбашир болуп ойнай эди. Спектакль битген сонг ол чыгъып айтды. «Шунча йыллар мен ойнап турдум шу рольну. Халкъ арада Эркеч Али болуп да къалдым. Бу гюнден сонг Нариман, инанып, шу рольну сагъа тапшураман. Дагъыдан-дагъы яхшы ойнап болажагъынга инанып тапшураман»,– деп, къолумну да алып, тарланып да йиберди. Шондан берли арадан 14 йыл гетген, мен де ойнап тураман. Йылны башында Грозныйгъа барып ойнап да гелдик. Онда чы зал оькюрюп къалгъан эди. Бек арив къабул этдилер. Ондагъы къумукъларыбыз заказ берип 30-нчу апрелде де ойнажакъбыз. Автобуслар да тутуп гележеклер бизге шо спектаклге къарама. Олар чы бизин чакъыра эди, 5–6 спектакль де алып гелигиз Грозныйда, Виноградноеде, Борагъанда ойнама деп. Графикге гёре барма бажарылмай. Айтагъаным, гьали 30-нчу апрелде ойнажакъбыз къонакълар учун. Оларда бу спектакль 1965-нчи йыл биринчилей салынгъан. Эркеч Алини ролюн ойнайгъан мычыгъышлы, Россияны халкъ артисти: «Муна сени ойнайгъан кююнге къарап, гьали билдим мен бу рольну нечик ойнама герекни»,– деп, герти-масхара булан къолумну алды. Озокъда, гьар ким бир йимик ойнап болмай. Гьар актёрну оьз пагьмусу, оьзюню ойнайгъан къайдасы бола. Адамлар да бирни йимик болмай. Гьарисини оьз къараву, оьз ойлары дегенлей. Нажмутдин агъав ойнайгъан къайда башгъа эди, мени оюнум башгъа, Имамгъа берсе шу рольну, башгъача ойнажакъ. Сагьна – яшав, яшав – сагьна.

— Баянлыкъ бергенинг учун баракалла.

— Сен де савбол.

* * *

Лакъыр этип битген сонг ону иш ёлдашлары булан да ёлугъуп, халкъ артистибиз Нариман Акавовну гьакъында не айтма боласыз деп, бир сорав бердим.

Дагъыстанны халкъ артисткасы Тотуханым Осаева:

– Нариманны гьакъында мен янгыз яхшы янындан ва кёпню айтма боламан. Нариман булан мен сагьнада кёп боламан. Къатыны болуп, гелешмиши болуп, ойнашы болуп ойнайман... Нариман пагьмусу болмагъан буса да, сагьнагъа чыгъып янгыз оьзюню гёрюнюшю булан да утажакъ эди. Оьзюн сюйдюрюп бажара. Юреги таза дегенде, айта чы, оьзден адам деп. Оьзден хасиятлы, таза юрекли улан, уьстевюне, пагьмулу улан. Бир ролю бир ролюна ошамай, гёрюнюшлери де ошамай. Муна, тюнегюн биз Молла Насрутдинни ойнадыкъ. Бир леззет алабыз Нариман чыкъгъанда. Ону оьзюн тутагъан кюю, къаркъарасы, айланышы, Бёрюню ойнайгъанда, бирдокъда башгъа хасиятгъа, къалипге гирип къала, классика келпет, къарап къуванасан. Сагьнада «енгил» актёрлар да бола, «авур» актёрлар да бола. Нариман – енгил актёр. Ону булан сагьнагъа чыгъып ойнамагъа уллу леззет.

Къумукъ театрны чебер ёлбашчысы Айгум Айгумов:

– Нариман Акавовну гьакъында айтсам, ол къумукъ театрны гётере-ала юрюйген пагьмулу актёру. Бизин коллективде чи ону нечик де абуру бар, къаравчуланы арасында да абур-сый къазанма болгъан бажарывлу артистибиз. Ону агьлюсюн таныйман, атасын яхшы таныйман, уьлгюге лайыкълы агьлюлерден бири. Шолай агьлюден чыкъгъан улан Нариман да рагьмулу, адамгъа не яхшылыкъ этейим, не кёмек этейим деп турагъан улан. Огъар тапшурулагъан келпетлер де Пётр пачадан башлап Солтанмутгъа ерли негьакъ тюгюл, ону пагьмусуна, бажарывлугъуна гёре бериле. Кимге буса да булай уллу роллар берилмей. Сагьнагъа чыкъгъанда инамлы кюйде ойнап болагъан адамгъа тапшурма къаст эте режиссёрлар да. Шолай инамлы актёрларыбызны бириси Нариман. Энниден сонг да огъар келпетлени пагьмулу кюйде яратма, халкъын сююндюрме насип болсун.

Театрны баш художниги Наби Бамматов:

– Нариман Акавовгъа мен Пётр пачаны ролюн ойнагъанда, гиччи буса да ол яратгъан келпетни таъсири болуп тергев берме башладым. Гертилей де, оьзюне тапшурулгъан ишни, келпет яратывну устасы деп айтма боламан. Шондан сонг ону ойнайгъанын ушатып, янгы ролларын къаравуллайгъан болдум. Къаравчулар да ону кёп сююп къабул эте. Гёрмекли артистибиз, гележеги бар уланыбыз Наримангъа мен энниден сонг да касбу уьстюнлюклер ёрайман.

«Ёлдаш», 12-04-2013

Размещено: 19.04.2013 | Просмотров: 2138 | Комментарии: 0

Комментарии на facebook

 

Комментарии

Пока комментариев нет.

Для комментирования на сайте следует авторизоваться.