Кумыкский мир

Культура, история, современность

Ватангъа сююв ана тилни сюювден башлана

фото Ругьаният Мусаева – Къарабудагъгентдеги гимназияны директоруну охув-методика ишлеге къарайгъан заместители. Ана тилни ва адабиятны муаллими болуп бир нече йыллар ишлеген. Артдагъы йылларда орус тилден ва адабиятдан дарс бере. Филология илмуланы кандидаты. Тарбиялав ва охутув ишинде алдынлы къайдаланы къоллай. Мени тергевюмню ол оьзюне Интернетдеги къумукъ масъалаланы гьакъындагъы гьайлы пикрулары булан тартды.

– Ругьаният, буса да ана тилни къоюп, орус тилден дарс берме башлагъанынгны себебин англап болмай тураман…

– Шогъар янгыз бир себеп бар: ана тилден ва адабиятдан сагьатлар аз болгъан. Тек мен къумукъ тилни ахтарывгъа иштагьы бар яшлагъа илму-яратывчулукъ ишлерини ёлбашчысы гьисапда кёмек этемен, оланы илму-практика конференциялагъа гьазирлеп, алдынлы ерлер алмагъа бажаргъанбыз. Шо да мени ва мени охувчуларымны бугюн гётерилеген агьамиятлы масъалалагъа къошумубуз болуп токътай.

– Сизин гимназияда ана тилни уьйренивню масъаласы салынгъан кюю нечикдир?

– Билим берив министерлик гёрсетеген охутув программалагъа гёре, гимназия экинчи охутув плангъа гёре, демек, дарслар орус тилде юрюлеген, ана тил ва адабият предмет гьисапда юрюлеген къайдада иш гёре. Шо программагъа гёре ана тил ва адабият дарслагъа аз сагьатлар гёрсетилген. Тек заманны талапларына, къыйын шартлагъа да къарамайлы, гимназияны ана тилден дарс береген муаллимлери, оьзлени дарсына экинчи даражалы дарсгъа йимик янашмай, яшланы ана тилине, адабиятына, милли адатларына сюювюн артдырмакъ мурат булан чалыша. Бизин школаны алдында токътагъан аслу масъалалардан бириси – ана тилден ва адабиятдан китаплар булан бары да яшларыбыз таъмин этилмейгенлик. Ата-аналар сатып алмагъа сюйсе де, бир-бир китаплар тюкенлерде де, базарларда да ёкъ. Мисал учун, къумукъ тилден 5-нчи класлар учун охув китап ва шолай башгъалары.

– Ругьаният, ана тилни уьйренивню, сакълавну, артдырывну гьакъында кёп айтабыз ва язабыз. Аслу намус гелип школагъа, ана тиллени муаллимлерине тие. Шо масъала уьстюнлю кюйде чечилсин учун дагъы да не йимик ёллар бар?

– Пачалыкъ оьлчевде алып къарагъанда, ана тилни агьамиятын артдырывгъа байлавлу этилмеге тийишли чараланы гьакъында кёп айтыла, тек шо чараланы кёбюсю яшавгъа чыкъмай.

Дагъы да. Шо масъалаланы чечивде пачалыкъ къурумлар гёрсетеген грантланы уьстюнлю кюйде къоллама бола. Дагъыстанны ёлбашчысыны грантларыны арасында милли печат къураллагъа, тил политикагъа гёрсетилген грантлар бар. Шолар булан, яшавгъа чыгъарып болардай проект гьазир этип, пайдаланма бола.

– Сизин гимназияда бармы шолай грантлардан пайдалангъанлар?

– Бар. Мен оьзюм де пайдалангъанман. Дагъыдалар да бар.

– Ана тилге бакъгъан якъда яшланы оьзлени янашыву нечикдир? Биревлер яшлар ана тилинде охума сюймей, кёбюсю ата-аналар да шогъар къаршы деп бола. Сен нечик ойлашасан?

– Ана тилге бакъгъан якъда яшланы сюювю, озокъда, школагъа гелгинче агьлюде токъташа, ата-анадан гьасил бола. Ата-ана оьзлер нечик ругьда тарбиялангъан буса, оьзлени тилине, милли культурасына нечик янашыву бар буса яшларын да шо ругьда тарбиялажакъ. Эгер ата-ана, оьз ана тилинден илыгъып, яшгъа орус тилде сёйлесе, яш оьзюню табиатына ят ругьда тарбияланажакъ, ону оьз миллети булан тамур байлавлугъу болмажакъ. Амма школагъа гелгенде буса, яшны тилге бакъгъан якъдагъы сюювю муаллимден, ону пагьмусундан, ругь дюньясындан, оьз ишине янашывундан гьасил болажакъ. Эгер яш муаллимни сюйсе, о береген ана тил дарсны да сюежек, ана тилге сюювден таба Ватанына, миллетине сюювю де артажакъ. Ватангъа сююв ана тилден башлана. Бизин школада кёбюсю гьалда къумукъ яшлар охуй, тек дарги миллетли яшлар да барысы да къумукъ тилни биле, къумукъ тил дарслагъа гирип, охуп тура. Бир-бир дарги яшлар къумукъ тилден къумукъ яшлардан къолай диктантлар язып да, шиърулар охуп да бажара.

– Дарги яшланы къумукъча охума сиз борчлу этемисиз? Яда?.. Сизин школада дарги яшлар кёпмю?

– 20 процентге ювукъ бар. Биз оланы къумукъ дарслагъа гючден гийирмейбиз. Шолай ихтиярыбыз да ёкъ. Дарги яшланы ата-аналары оьзлер шолай сюелер. Къумукъ ата-аналаны арасындан да яшлары къумукъ тилни булай да билелер дейгенлер сийрек ёлугъа. Шолайлагъа биз айып этип, яшларын ана тил дарслагъа юрюме борчлу этебиз.

– Милли печат къуралланы яшланы охутув ишде пайдасы, кёмеги нечикдир? Охувчулар ва муаллимлер къумукъ китапланы, газетлени ва журналланы охуйму?

– Бизин анадаш «Ёлдаш» газетибиз тилин сюеген гьар адам учун пайдалы маълуматлар табып болардай болгъан, сан яны артгъан. Тек милли журналларыбызны буссагьатгъы вакътиде чыгъагъан кююнде кёмеги аз деме ярай. Къумукъ тилде яшлар учун чыгъагъан китаплар аз, бар буса да, оланы сан яны осал. Бугюнгю девюр башгъа тюрлю газетлер, журналлар, китаплар чыгъармагъа имканлыкълар яратгъан. Шо ишни касбусуна берилген адамлар бойнуна алса, оьз ишин бажарагъанлар булан гьакълашып, яшавгъа чыгъарып болур эди.

– Ругьаният, сени гьисабынгда, бугюнгю къумукъ халкъны ругь гьалы, миллет гьисапда сакъланма сюегенлиги не даражададыр? Оьзге миллетлер булан тенглешдиргенде, къумукъланы гьалы нечик гёрюне?

– Бизин къумукъ халкъны милли ругьда уяныву, хозгъалыву бар йимик гьис этемен. Шо ойгъа мен Интернет сайтлардагъы къумукъ миллетни масъалаларыны уьстюнден гьакълашагъанлар, бугюнгю къумукъ халкъны гьалына жаны авруйгъанлар артгъанны гёрюп тюшюндюм. Оьзге миллетлер булан тенглешдиргенде, шолай гьал лезгилерде, артдагъы вакътилерде бизин къардаш ногъай халкъыбызда да гёрюне.

– Биревлер, аз санавлу халкъланы гележегин глобализация булан байлап, бизге де миллет гьисапда сакъланма бажарылмажакъ дей. Сен шогъар рази болмажакъны билемен...

– Мен бирдокъда миллетибиз оьзге санавгъа уллу миллетлени арасында тас болуп къалар деген ой булан рази тюгюлмен. Неге тюгюл, кёп миллетли Европаны ичинде де бизинкинден кёп керенлер санаву аз миллетлер де сакъланмагъа бажаргъан. Тек миллетни аслу белгиси, орта багъанасы болуп тил токътай. Тил болмаса, миллет ёкъ. Шо саялы да гьар ким ана тилин билмеге, яшларына ана тилин уьйретмеге, оланы къумукъ ругьда тарбиялама, биз бырынгъы тарихи булангъы Европадан Китайгъа ерли еслик этген тюрк халкъланы вакиллери экенибизге оьктем болмагъа уьйретме герекбиз. Гьар агьлюде, гьар охув ожакъда яшланы къанына, жанына шо ойну сингдирме бажарсакъ, бизин гележегибиз болажакъ.

– Ахырынчы сорав: илму ишинг не гьалдадыр: токъталгъанмы, узатыламы?

– Мени кандидатлыкъ илму ишим де кёп бай тарихи булангъы къумукъ тилни тармакъларын ахтарывда бир гиччирек къошум болуп токътады. Тек мен шо ишимни токътатмагъанман, къумукъ тилни ономастикасыны уьстюнде ахтарыв ишлер юрютюп тураман. Ювукъ арада илму макъалаларым да чыгъажакъ. Аллагь буюруп, насип болса, докторлукъ диссертация якълама умутум бар.

– Аллагь онгарсын!

– Савбол!

Размещено: 20.01.2013 | Просмотров: 2425 | Комментарии: 0

Комментарии на facebook

 

Комментарии

Пока комментариев нет.

Для комментирования на сайте следует авторизоваться.