Кумыкский мир

Культура, история, современность

иконка

Персоналия

Уцмиев Хасайбек Мусаевич

(22-03-1808 / 21-04-1867)
место рождения: с. Яхсай

Кумыкский князь, генерал-майор царской армии.


см. Правнук Хасая и Натаван
см. Князь Хасай Уцмиев: эпоха, жизнь, деятельность


Хасай (Хасайбек) Уцмиев 1808-нчи йылда эсги Яхсайда тувгъан. Чагъы етишгенде Тифлисде асгер къуллугъун кютген. 1838-нчи йылда Хасай Мусаевич Петербургда кадет корпусну битдирген сонг Парижде Сен-Сирек деген военный училищеде охугъан, онда элчиханда Хасай пачаны асгерини Тифлисдеги штабында чалышгъан.

Онда Хасай белгили Азербайжан шаири тилмач Мурза Фатали Ахундов булан танышгъан ва ювукълашгъан. Ону булан къатнай туруп, Хасай Къарабахны ханыны къызы, азербайжан шаири Натеван Хуршид Бануну таныгъан. Ону булан аралыкъ тутгъан, къумукъ бий де, Къарабах элини бийкеси де бир-бирин ушатгъан ва уьйленген. Шо уьйленивден Хасай бийге улан Махтикули ва къыз Фатима бийке тувгъан.

Тифлисде Хасайбек Уцмиев Кавказны наместниги генерал Воронцовну адъютантыны къуллугъунда чалышгъан. Ол Бакюде де яшагъан. Шо вакътиде ону ожагъына къонакълай белгили француз язывчу романист Александр Дюма гелген. Ол рус тилде Тифлисде чыгъартгъан "Кавказ" деген асарында: "Бий Уцмиев отуз беш чагъында бек исбайы адам, огъар "таза парижли" демеге ярай. Ол француз тилни де биле" деп яза. Атасы бий Муса оьлгенден сонг 1853-ичю йылда Хасай бий элине къайта, тек олжасы Натеван ону булан къумукъ элге гелмей, аявлу Къарабагь ватанында къала ва шаирлик саниятын давамлай.

Хасай Уцмиев юртунда къумукъ бийке ала ва атасыны Ботаюртну оьрюндеги, Узай булакъ деген ердеги отарына гёче, ондагъы шиша къалаларда яшай. Ол атасындан къалгъан эркин топуракълагъа, орманлыкълагъа, сувлагъа, туваргъа, малгъа еслик эте. 1853-нчю йылда Эндирей, Кёстек, Яхсай бийлер Шаваны ери учун бий Хасай Уцмиев булан эришивлюк башлай. Къумукъ элни бийлерини арасында бир нече йыллар юрюлген эришивлюклер бий Хасай Уцмиевни пайдасына чечиле. Владикавказны архивинде Хасай бий Уцмиевни документлери сакълангъан. Шо документлер гёрсетеген кюйде, Шамилни ёлбашчылыгъы булан юрюлген давланы заманында Хасай бий М.Ю.Лермонтов булан бирче бир асгер бёлюкде къуллукъ этген. Ябушувларда бирче болгъан.

1840-нчы йыл 11-нчи июлда сотняны командири Лермонтов мычыгъыш якъдагъы Валерик деген оьзенни янында болгъан давда къоччакъ кюйде ябушгъан. Князь Голицын шаирни "Къоччакълыгъы учун" деген язывлары булангъы алтын къылыч булан савгъатлагъан. 1840-нчы йылда шо Валерик оьзенни ягъында юрюлген ябушувларда Лермонтов булан бирге Хасай бий де ортакъчылыкъ этген. Лермонтовгъа йимик, Хасай бийге де шо давда гёрсетген игитлиги учун "Къоччакълыгъы учун" деген язывлары булангъы алтын къылыч берилген.

Кавказда, Дагъыстанда юрюлеген политикагъа къаршы чыкъгъан, Турциягъа гетме сююп ихтияр алып болмагъан. Къачма да сюймеген, оьзюне сюргюн этилингенде оьз-оьзюне уруп оьлген.

Генерал-майор Хасай Уцмиевни келпети артдагъы заманда кёплени тергевюн тарта, ону гьакъында бир нече макъалалар чыгъып тура. Ону оьлюмюне багъышлап Яхсайны тёбен авулуну молласы Абдурагьим де шиъру язгъан. Кюйге къарагъанда ол дагъы да шиърулар язгъан болмагъа герек. Абдурагьим молла оьзю моллалыкъ юрютеген межитде, гиччирек медресе де ачып, яшланы охута болгъан. Ону Хасайны оьлюмюне багъышлангъан шиърусун Магъамматапенди Османов 1883-нчю йылда чыкъгъан "Ногъай-къумукъ хрестоматиясына" салгъан. Абдурагьим молла шо шиърусунда туврадан бий тайпаланы айыплай. Оьзюню замандашы болгъан генералны оьлюмю гьакъда ол язгъан сатырлар кёп затны англата, бек агьамиятлы документ болуп токътай:


Яхсай бийлер гьакимлени алдатды,
Сени ишингни бузукъ этме къарады.
Ишинг бузуп, юреклерин ял этди,
Генераллар терс къаратды гёзлерин,
Бирикдирди Яхсай бийлер оъзлерин,
Къумукъ бийлер терс кагъызлар яздылар,
Сени учун терен къую къаздылар,
Пача чы сююп этди генерал,
Сен гёрмеген гъеч къалмады бир къарар,
Юрегинг чи ачыкъ эди гьарбир гъал,
Яхсай бийлер къабургъангны сёгеди,
Абдурагьман сёйледи бу сёзлени,
Пашманлыкъдан къангъа толуп гёзлери.

(къысгъартылгъан)

Мухтарпаша Хашимов
"Яхсай ва яхсайлылар"
Махачкала,2004


Сообщить об ошибке, отправить дополнительную информацию

фото