Кумыкский мир

Культура, история, современность

иконка

Персоналия

Казиев Абдурахман

(1900 / 1942)
место рождения: с. Нижний Дженгутей

Писатель, переводчик, собиртель кумыкского фольклора. Им впервые был составлен сборник кумыкских пословиц и поговорок (около 2 тыс.).


Кёп миллетлени халкълары сыйынгъан Дагъыстанда къумукълар оьзлени ичинден къоччакъ ва намуслу, рагьмулу ва пагьмулу адамланы ортакълыкъгъа чыгъарды. Бугюнлерде оланы арабызда барларына халкъ алгъыш, макътав эте, ёкъларыны атларын унутулма къоймай, абурлап-сыйлап юрюй. Шолай жанлы суратгъа гирип, инсанланы оюндан, хатындан, тилинден таймай даим эсгерилип турагъанланы арасында тёбенжюгютейли Абдурагьман Къазиев де бар.

Абдурагьман Къазиев 1900-нчю йылда Буйнакский районну Тёбенжюнгютей юртунда, атасы Абдурагьман оьлген сонг, арадан уьч ай гетип тувгъан. Ол кёп гиччилей авул моллада, юрт мадрасада охуй. Артда арап, фарс, тюрк тиллерден яхшы англаву бар анасы Кусум Абдурагьманны охутмакъны ва тарбияламакъны оьз бойнуна ала. Алты йыллыкъ чагъында арапча арив охуйгъан, язагъан ва сейлеме де сёйлейген Абдурагьман ойнама да сийрек чыгъа болгъан. 1922-нчи йылда Абдурагьманны анасы оьле, ол мекенли етим бола. Шондан сонг Абдурагьман охувун оьз башына давам эте.

1918-1919-нчу Ватандаш давланы йылларында Абдурагьман Къазиев белгили революционер Жанакъаев Мама-Гьажини отрядында къуллукъ эте, 1920-1923-нчю йылларда ол "Касса взаимопомощи" деген кассаны председатели болуп сайлана. 1925-нчи йылда Тёбенжюнгютей юртну жамияты Абдурагьман Къазиевни ЕПО-ну (Единое потребительское общество) председатели этип сайлай.

1929-нчу йыл Абдурагьман Къазиев бырынгъы пача Амир Темирни авлети болгъан Шагьрохну уланы Мирза Улугъбекни илму варислигини гьызын алып Орта Азиягъа гете. Онда Абдурагьман 1934-нчю йыл болгъунча профессор Горобцов булан астраномия хас станцияларда ахтарыв ишлер юрюте, билимин дагъыдан-дагъы толумлашдыра, сонг Дагъыстангъа къайта ва Магьачкъалада алты номерли школада физика кабинетни заведующийи этилинип белгилене.

1935-нчи йыл Абдурагьман Къазиев Политехнический институтну илму къуллукъчусу болуп ишлей, сонг шо йылны ахырларына таба СССР-ни илмулар Академиясыны Дагъыстан филиалында тарих, тил ва адабият институтуна гёчюрюле ва оьмюрюню арт йылларына ерли шонда къала.

Шо бир вакътини ичинде Абдурагьман Къазиев къумукъланыки булан янаша лезги халкъланы яратывчулугъун ва фольклор байлыгъын жыя. Мисал учун 14-нчю сентябрде, 1938-нчи йылда, оьзюне Кащеев къол салгъан документде булай деп язылгъан:

"Дагъыстанны Халкъ Комиссарлар Советини табиълигиндеги, тил ва адабият илму ахтарыв институту Сизге, ёлдаш Къазиев, Къасумгент ва Ахты районларда лезгилени фольклорун, Сулейман Стальскийни, Етим Эминни, Гьажи Ахтынскийни ва оланы гьакъындагъы башгъа маълуматланы жыймакъны тапшура".

Муна шо йылларда Абдурагьман Къазиев, айрокъда, тарихге, хазарланы орун тутгъан ерлерине байлавлу илму асарлар яза, уьлкени уллу алимлери булан аралыкъ тута.

1940-нчы йыл май айны 3-нде Абдурагьман Къазиевге академик Н. Покровскийден гелген кагъызда:

"Гечигип буса да Сиз оьзлени гьакъында бек иштагьлы сёйлейген ва таныш болмакъ учун магъа йиберген уьч де къолъязманы алдым. Мен шолар булан тындырыкълы кюйде таныш болгъунча да, темаларына къарагъанда барысы да къужурлу къолъязмалар экени билинип тура. Алдын Сиз йиберип гелген документлени Ленинградда суратларын чыгъардым, энни оьзлени Сизге къайтарып йибережекмен" - деп айтыла.

Абдурагьман Къазиев тарихи илмуланы доктору, профессор Расул Магьамматов булан да, олсуз да Дагъыстанны кёп ерлеринден айланып арап, фарс, тюрк тиллерде язылгъан къолъязмаланы жыя. Шоланы биринде шулай маъна бар:

"Къапчугъайлы Къазакъбийге князь Шамсутдинден салам!

Торкъалиде ва ондан оьрде ерлешген юртланы халкъларына биз эки де оьзенни сувун оьлешип бергенбиз. Бу йыл оьрдеги юртланы халкълары сувдан бир жума пайдаланажакъ, торкъалилер буса эки жума пайдаланажакъ, неге тюгюл Торкъали юртну адамлары оьзлени топуракъларыны он пай этгенде бир пайын да сугъарып битмеген. Шо себепли оьзлеге белгиленген гюнлер тюгюл эсе, бир адамны да сувну ягъына гелмеге къойма деп сагъа буюраман. Яшыртгъын сугъарагъанлар болса, оланы уьсюне къоду гьисапда бир оьгюз сал, сонг оьзюню де тутуп бизге бакъдыр. Мен огъар авур жаза берирмен.

Салам булан (Жамадулаввалны 24, 1278-нчи йыл 1861).

Шо документлени арасында Абдулмуслим хан Шамхалгъа Къазанышны наиби Биярсланбекден, князь Аргутинский-Долгорукийге Агъалархандан, Имам Шамилге Идрис апенниден, Гьели юртну жамиятына Шамхал Сулейманхан Тарковскийден, Къагьрумангъа ва Абдуллатип къадиге Ногьбикеден язылгъан ва дагъы да оьзге юз эллиден де артыкъ документлер бар.

1940-нчы йыл октябрь айны 4-нде "Дагестанская правда" газетде "Шамилни сокъмакъларындан" деген статьясында С. Малмыгин булай язгъан:

"Абдурагьман Къазиев СССР-ни тарихи музейине сийрек ва багьалы экспонатланы, шолай да къолъязмаланы жыймакъ учун оьрде эсгерилген музейни илму къуллукъчулары А.Б. Зако ва Ф.Я. Мащуков булан 1937-нчи йыл Хунзах, Тамус, Ахалчи, Слух, Голотли, Корода ва дагъы да 16 юртда ахтарыв ишлер юрютювде ортакъчылыкъ эте. Экспедиция оьз ишин, айрокъда Хунзах, Гуниб, Кахиб ва Гюмбет районларда генглешдире. Октябрни 20 йыллыгъына гьазирлик гёреген бу музей Шамилни наиби Магьама Гьажини медалын, Хунзахда Гьажимуратны агьлюсюнден окълары булан эсгиленген жая, бир-бирине ошамайгъан бир хыйлы дёгерек, солкъа, гюмюш, багъыр печатлар, багьалы къолъязмалар, 60-дан да артыкъ тарихи документлер, Шамилни 12 автографын, билезиклер, юзюклер, наиблени бир-бирине язгъан кагъызларын, савут-саба, шиша-каша, аякъ гийимлер, къапталлар, чалмалар ва оьзге тюрлю затлар алгъанлар".

Шондан сонг да СССР-ни тарихи музейине Абдурагьман Къазиевден кёп багьалы къолъязмалар йиберилген.

Абдурагьман Къазиев тюрк ва фарс тиллерден де таржума этген. 1940-нчы йылны 16-нчы январында тарих, тил ва адабият институтдагъы арап къолъязмаланы фондуну заведующийи Соколовагъа ол фарс тилден бир нече ёмакълар гёчюрюп бергенлиги гьакъында айтыла.

Абдурагьман Къазиев белгили алим М.С. Саидовну тилевюне гёре Яздавини "Китап-эл-китап", Аль Гамаданини "Альфазул куттаб", "Аль-асами", Аль Майданини "Мифатих-ул-улум" ва башгъа бир хыйлы къолъязмаларыны уьстюнде де ишлеген.

6-нчы мартда (1990-нчы йыл) "Ленин ёлу" газетде тарихи илмуланы кандидаты Д. Хидирниязов язгъан "Язывлу эсделиклени гьакъында"- деген статьясында "1921-1939-нчу йылларда тёбенжюнгютейли Абдурагьман гёчюрген арапча къолъязмалы бир жыйым китапдагъы маълуматлар да бек пайдалы"- деп эсгере.

Абдурагьман Къазиев Имам Шамилни гьакъында 1824 сатыргъа етишген йырлар ва поэмалар язгъан. Олардан къайры да тюрлю-тюрлю темаларда дагъы да башгъа йырлар ва Йырчы Къазакъны гьакъында "Къумукъ тюзню гюзгюсю" деген поэманы яратгъан. Абдурагьман Йырчы Къазакъ Сибирде не ерде болгъанны биле болмагъа да ярай. 1980-нчи йыл ноябрь айны 17-синде тарихи илмуланы доктору, профессор Эмиров Нюрмагьаммат язгъан эсделик баянлыкъ булай сёйлей: "Мама-Гьажини гьакъында хабарлай туруп, Абдурагьман бир тамаша эсгиленген тептер чыгъарды. Шо тептер Мама-Гьажиден къалгъан тептер эди. Тептерден Абдурагьман Къазиев Мама-Гьажи Йырчы Къазакъгъа язгъан 10-12 куплетли йырны охуду. Мени яхшы эсимде бар: шо йырны гьар куплетини ахырынчы сатыры "Къурбат къурдашым" деген сёзлер булан тамамлана эди. Бу, язылгъан йырны черновигине ошай эди, неге тюгюл де ону ер-еринде хатны оьзюне ошайгъан шакъы булан тюзелтивлер этген ерлери бар эди".

Йырчы Къазакъны гьакъында Дагъыстанлы шаирлер ва язывчулар хыйлы асарлар яратды. 1980-нчи йыл басмадан чыкъгъан "Къазакъны яшавлукъ ёлу ва яратывчулугъу" деген китабыны 82-нчи бетинде белгили Дагъыстан алими Салав Алиев "Йырчы Къазакъны гьакъында дагъыстанлы шаирлер язгъан чакъы шиъруланы бир ерге жыйып къурашдырса, бек тизив китап болажакълыгъын ва шо китапны башын 1931-нчи йыл пагьмулу алим ва шаир Абдурагьман Къазиев яратгъан "Къумукъ тюзню гюзгюсю" деген поэмасы булан башлама герек эди"- деп эсгере.


Гьюрметли ёлдаш Къазиев!

Къумукъланы авуз яратывчулугъун язып алывда ва уьйренивде Сиз этеген ишни кёп уллу агьамияты бар, неге тюгюл де къумукъ халкъны фольклору бир янгыз да ахтарылмагъан.

В.Д. Бонч-Бруевич


 

Абдурагьман Къазиев бары да язывларын тап-таза арап тил булан юрюте, язагъан кагъызларын чечекли шиърулардан ва къапиялы хабарлардан къурашдыра.

И.Ю. Крачковский


 

Абдурагьман Къазиев арап тилни яхшы билеген саялы огъар къолъязмаланы жыймакъ тапшурулгъан эди. Ол 1937-нчи йылдагъы экспедициядан сонг да СССР-ни тарихи музейине кёп къужурлу документлер йиберип гелди. Оланы арасында Шамилни, ону наиблерини бир хыйлы автографлары ва XIX-нчу юз йылны экинчи яртысына хас документлер бар эди. И.Ю. Крачковский Абдурагьман Къазиев ва биз жыйгъан чакъы материаллагъа кёп уллу багьа берди.

А.Б. Закс


 

1934-нчю ва хасокъда 1936-нчы йылларда Магьачкъалада экевню аты эсгерилеген болду. Оланы бириси Иманкъазали, экинчиси тёбенжюнгютейли Къазиев Абдурагьман эди. Булар экиси де Каспий денгизни толкъунларын пайдаландырмакъны гьакъында ойлаша эдилер.

Каспийни сувун гьатта Таргъу тавну башына оьрлендирип, онда, тюпге чанчелекге чалдырмакъ булан электрик энергиясын болдурмагъа бажарыла дей эдилер.

Сюйсе гьали, сюйсе бара туруп бир заманлар бажарылсын шаир юрекли бу эки де хыялчылар-физиклер оьзлени къастлары булан кёплени юреклерине къыйматлы инанывланы къондургъан эдилер. Олар оьлюп гетсе де, савланы хыялларында олар чачгъан муратлар буссагьатда да яшап тура.

Бизин гюнлерде физиклер булан лириклени бир-бирине къаршы тургъузагъан къайдада кёп лакъырлар юрюле. Амма Абдурагьман Къазиев физиканы да, лириканы да бир йимик бажарагъан алим ва шаир эди.

Аткъай


 

Абдурагьман Къазиев оьзюню тавлар уьлкесини алтын хазнасы деп гьисаплама ярайгъан, толу ихтиярлы адамланы бири.

Д. Назаревич


Автор: Абдурагьим Абдурагьманов ("Адабият Дагъыстан, №6, 1990г.)


Сообщить об ошибке, отправить дополнительную информацию

фото