Кумыкский мир

Культура, история, современность

Пагьму къартаймай

Камал Абуковну 75 йыллыгъына

фотоКамал Абуков адабият тармакъда ишлейгенли ярым асрудан да артыкъ бола. Шо йылланы ичинде ол къумукъ ва дагъыстан адабиятына этген къошумну айтып битдирме къыйын. Ону пагьмулу асарларында тарихи агьвалатлары булан бирге халкъны башындан гетген толкъунлар булан халкъ оьтген ёл, бизин гьакъыкъатны агьвалатлары суратлана. Бизин замандашланы келпетлери бериле.

Камал Абуков критик гьисапда да кёп иш этген. Ол Дагъыстанны бары да деп айтма ярайгъан язывчуларыны ва шаирлерини гьакъында язгъан, оланы китапларына къыймат берген, маданиятны ва инчесаниятны вакиллерини, илму чалышывчуларыны гьакъында да кёп язгъан. Ол арабыздан гетген белгили адамланы гьакъында язмакъ булан да оланы унутма ярамай деп чакъыргъан.

Камал Абуков Хасавюрт районну Чагъаротар юртунда тувгъан. Орта школаны битдирген сонг, оьзюню бир-бир тенглилеридей, загьматгъа гирише, темир ёлда ишлей. Сонг буса, охувун узатма гьасирет улан Магьачкъалагъа гелип, Дагъыстан пачалыкъ университетине тюше. Шонда охуйгъанда Камал Абуков оьзюн бек яхшы янлардан гёрсете, спорт булан машгъул бола, гьар тюрлю макъалалар, хабарлар, очерклер яза.

Яш заманында Камал Абуков, кёп язывчулар йимик, яратывчулугъун шиърулардан башлай, тек бу яшдагъы гьакъыл ва оьз-оьзюне къыймат берип болагъанлыкъ ону шиъру язывда онча уьстюнлюклер алма болмажагъына инандыра, ол шиъруланы къоюп, прозагъа гёче ва кёп яхшы эте.

Бу пагьмулу уланда ёл ала башлагъан критик шо вакътилер охувчулагъа билинмей турса да, Камалны тюз ёлгъа сала: ол яшда башлагъандай, шиърулар язып тургъан буса, балики, прозада етишген даражалагъа етишме бажармас эди, алдын ва гьали шаирлербиз деп ойлап, шаирлербиз деп къычырып юрюйген, тек оьзлер герти поэзия булан бир аралыгъы да ёкъ осал сатырланы, гьеч охувчулагъа таъсир этмейген, оланы къулагъына да, юрегине де гирмейген, башын инжитеген затланы язып турар эди.

Камал Абуков кёплени гьакъында язгъан, тек ону оьзюню гьакъында буса, мен Камалны яшаву ва яратывчулугъу гьакъында язгъан китапдан къайры, бир нече макъалалар чыкъса тюгюл, онча язылмагъан. Дагъыстанны прозасына багъышлангъан адабиятчы алим Сулейман Агьматовну китабында да Камалны яратывчулугъу гьакъында бек аз язылып къалгъан. Бу пагьмулу критик ва язывчу буса дагъыстан прозаны оьсювюне кёп къошум этгени барыбызгъа да ачыкъ.

Дагъыстан адабиятны ахтарывгъа кёп тергев ва заманын берген адабиятчы алим Абдулла Вагьитов, Камал Абуковну асарларын теренден ахтаргъан, ону яратывчулугъун ахтармакъ ва яймакъ учун кёп иш этген адам. Тек бу гьюрметли алимни бир-бир пикрулары булан рази болма къыйын. Мисал учун, ол Камал Абуковну «Я виноват, Марьям» деген повестини баш игитин айыплай, сайки, Жамал оьзюню сюйген къызын чыгъарып башгъа адам алгъанда да, бир зат да этмей, дагъыстанлы шолай осал болма тюшмей ва башгъалары. Камал Абуковну повестини баш игити оьзюню сюйген къызы учун ябушувгъа чыкъгъан буса, башгъа повесть болар эди, язывчу шо борчну оьзюню алдына салмагъан, баш игитин шолай суратламакъны арив гёрген. Шо саялы ону айыпгъа тутма ярамай.

Абдулла Вагьитов Камал Абуковну танкъыт эте туруп, сенден чи мен бек билемен деп айтма сюегендей, къумукъ тюзлени талчыкъларын суратламакъ булан, Камал зараллы философияны яя деп, язывчуну айыплама къарай. Абуков тюзюн язмагъан буса, ана топурагъына, таптавулда къалгъан, талангъан къумукъ тюзлерини агьын-зарын эшитмеген, билмеген болар эди. Къумукъ тюзлеге буса кёп халкълар гелмекден, экология балагьлардан тийишли кюйде пайдаландырылмай къалып турагъанындан, топуракъны берекетли къатлавуну бузулмакълыкъдан, булакълар ва кёллер къурумакъдан, орманлары ва чёллери къуруп, мундагъы кёп къыр жанлар ва къушлар ёкъ болмакъдан нечакъы зараллар болду ва болуп тура.

Топуракъгъа шолай гьайсыз, талавур кюйде янашмакъ кёп зарал гелтире. Шондан кёп затны алма ва тезлик булан алма сюегенлер, къайтарышгъа гьеч зат бермей, кюйлевючлер булан топуракъ кюйлемей, рекультувация ва оьзге илму гёрсетеген агротехника чараланы гёрмей. Адамланы шолай янашмагъындан кёп ашлыкъ берип тургъан ерлер бузулуп, оланы хумлар басып бара. Ишлер шолай гетсе, гележек наслулар учун къумукъ чёллер хумлукъгъа дёнюп, барыбыз да тавлагъа къачма борчлу боларбыз.

Камал Абуков язывчулардан биринчи болуп ана топуракъны агьын эшитген ва оьзюню «Судный день впереди» деген повестинде шо гьакъда тюз кюйде язып да бажаргъан. Оьзюню асарларында язывчу шо теманы кёп керенлер гётерген. Шогъар зараллы философия деп айтма яраймы? Ол халкъ язывчусу неге болгъан, ана топурагъыны, тувуп-оьсген ерини, оьз халкъыны къыйынлары гьакъында язып бажармай буса? Камал Абуков мени язгъанымны гьакъында ким не айтар деп ойламай, гертисин-тюзюн язма къаст эте.

Камал Абуков къумукъ ва дагъыстан адабиятына гетген асруну алтмышынчы йылларында гелди, «Я виноват, Марьям» деген повестин язып белгили болду. Бу асар къумукъ прозада биринчи лирика повесть деп айтма ярай. Шо повесть адабиятда уллу хозгъавул тувдурду, шону гьакъында кёп эришивлер болду. Камал Абуковну дагъыстан ва бютюнсоюз адабиятына гиривю де шондан башланды.

Камал Абуков дагъыстан прозада, гертиден де, кёп пагьмулу асарлар яратмагъы булан хыйлы иш этди. Язывчу оьзюню асарларын гьеч уялмай ва тартынмай, къайсы билим даражалы охувчугъа да, къайсы миллетге де таклиф этме бола. Шо саялы Камал Абуков къумукъ язывчулардан оьзге тиллеге, айрокъда орус тилге кёп гёчюрюлген. Ол къумукъча ва орусча яза, кёп гезиклер орус тилге оьзюню асарларын, оьзге таржумачылагъа берип турмай, оьзю гёчюре. Шо да бек яхшы: оьзю яратгъанны гьалын оьзю биле. Шо якъдан алгъанда да, ол бизин язывчулардан лап да билимлиси деп айтма ярай, орус тилни бек яхшы биле нечик гёчюрме герекни де.

Эгер де Камал шиърулар язып тургъан буса, оьтген йылланы ичинде кёп шиърулар ва поэмалар яратар эди, гьалиги бизин кёп шаирлени асарларындан къалышмайгъан, тек къумукъ ва дагъыстан адабияты шолай пагьмулу прозаикден магьрюм къалар эди: «Я виноват, Марьям», «По дороге на старую мельницу», «Зов разлученной птицы», «Без права на счастье», «Луна во сне», «Судный день впереди» ва башгъа шолай пагьмулу асарланы биз къайдан излеп табар эдик? Шо асарларында язывчу бизин яшавубузну, оьзюню замандашларын тюз кюйде суратлагъан. олардан кёплери гьаракатчы адамлар, кёплери тюзлюк учун, адамны ихтиярлары учун, демократия учун ябушув юрюте. Шо ябушув кёбюсю гезиклер Камалны асарларыны игитлерини башында, юрегинде, ич дюньясында юрюлсе де, охувчуну иштагьландырмай, ябушувгъа тартмай болмай.

Камал Абуков шиърулар яратыв булан машгъул болуп къалмагъаны къолай – дагъыстан адабиятда, шолай болгъан буса, о кюйде пагьмулу критик, публицист, адабиятчы алим, язывчу болмас эди, ону сёз хазнасында дагъыстан адабиятны вакиллерине, бизин замандашлар Расул Гьамзатовгъа, Магьаммат Атабаевге, Камил Султановгъа, Алим-Паша Салаватовгъа, Хизгил Авшалумовгъа, Феликс Бахшиевге, Магьаммат-Расулгъа, Владимир Носовгъа, А. Таркинскийге, Латипге, М. Агьматовагъа ва башгъаларына багъышлангъан кёп асарлар бар. Оланы гьакъында Камал йимик пагьмулу ва гьакъ юрекден гьеч бирев язмагъан ва язма да язмас.

Къумукъ ва дагъыстан адабиятында Камал Абуков этген лап уллу иш – ол охувчуну тергевюн инг башлап адамны ич дюньясына бакъдырма болду, шолай болмаса, чебер адабият да болмай. Анадаш адабиятын къычырыкъ сёзлерден, уьстденсувлукъдан, ялгъан макътанывлардан къутгъармакъ учун да Камал Абуков кёп иш этгенни айтма герек. Шо да – бир уллу уьстюнлюк.

Тек яшав яшавдур. Владимир Маяковский оьзю де айтгъанлай, агиткалар язмакъ учун оьз йырыны хырданын бувуп язма борчлу болгъан. Гьалиги адабиятчылагъа да бир хыйлы гезиклерде язагъанланы кёплерин макътама тюшюп къала: Расул Гьамзатовну да, бир гёлемсиз шиъруну да. Критик Камалгъа да бир-бирде шолай болма тюшген хатирин къалдырмас учун.

Нетсин, тилеп гелелер. Хатирин къалдырма сюймей, тек Камал, мен ойлайгъан кюйде, шолай шиъруланы мысгъылгъа тута, шо критикни адабият къайдасыдыр. Расул Гьамзатов да язгъан чы, мени уллу макътап йиберсе, уллу шаир деп багьа берсе, я, шулар магъа кюлейми деп эсиме геле деп.

Гьакъыкъатда буса критик гьисапда Камал Абуков токътавсуз башын инжитеген, тилеп гелеген тиленчилердей пагьмусуз адамланы токътатма, оьз ерине салма болмай, олар оьзлени уллу шаирлеге гьисап эте ва критикни аралап тербей. Дагъы ёгъесе башындан таймажакъ, бек хатири къалажакъ. Шолай макътанчыкъ гьал бизде кёп яйылып да бара. Шогъар уьйренчикли болуп да къалгъанбыз. Тек макътагъан булан пагьмусуз адам пагьмулу болуп къалмайгъанны унутмагъа тюшмей. Шолай макътавлар алып, пагьмусу ёкъ шиъручу алгъа чыкъма, пагьмулу адамланы бир якъгъа теберип, оьзю оьрге оьрленме, адабиятны пагьмулу чалышывчуларын ягъада къоюп, оьзю гьюрметли атлар, савгъатлар алма бола.

Бир-бирде бу ишлер кюлкюлю даражалагъа чыгъа. Гьеч пагьмусу ёкъ шолай «язывчулар», шолай «шаирлер» оьзлени юбилей ва яратывчулукъ жыйынларын эте, кёп халкъны чакъыра, макътана. Шонда чыгъып бизин пагьмулу артистлер, йыравлар юбилейханларда язгъанларын йырламай-йырлама зат ёкъ – пагьмулу шаирлени, башгъаланы йырларын йырлай. Гьатта оланы атларын да айтмай къоя. Мунда кюлеме зат бар йимик, озокъда, йылама да зат бар. Конфуций де айтгъанлай, оьзгени маскасын гийме, къачан буса да шону чечме тюшежек. Тек бир-бир пагьмусуз шиърулагъа шо маскалар шонча да битген чи, гьатта Камал йимик критик де шоланы чечип тайдырып болмай ва тайдырма да сюймей: хатири къалажакъ! Ол шо биз оьрде эсгерген философну булай сёзлерин яхшы эсинде сакълагъан: оьзгелерден маскаларын чечип тайдырма къарама – гёргенинг сени къазапландырма бола. Критик Камалгъа буса гьар гезик шо маскаланы чечме сюйгенде, кёп затны ойлама тюшюп къала, арты не болур деген ой геле.

Гертиден де, критик Камалгъа да, бизин оьзге критиклеге де йимик, кёп затны ойлама тюше. Дагъыстанда кёплер бир-бирин таный. Кёпден берли бизде шулай юрюле: критика, бары да якълардан ошавлу къысырдай, арив сёзлю болма тарыкъ, тиш батдырма къараса, критик тишлерсиз къалма да бола.

Александр Фадеев критиклер адабиятны командирлери деген. Камал Абуков гьеч бир де командир болма талпынмагъан, тек даим де Дагъыстан ва Темиркъазыкъ Кавказны адабият агьвалатларын къуршама къаст этген, гьар герти язывчуну ва шаирни яратывчулугъун халкъгъа малим этме чалышгъан. Ол оьзюн шо ишлени дазусуз борчлу ортакъчысы гьисап эте.

Критик гьисапда Камал Абуков кёп къайдаларда яза: рецензиялар ва ахтарывлар, яратывчулукъ суратлар ва ачыкъ кагъызлар, баянлыкълар... Охувчулагъа Камал Абуковну «Вокруг больного зуба», «Объективная критика и обывательское критиканство», «Роковой талант, роковая судьба», «Куда несет нас рок событий» деген ва кёп оьзге макъалалары яхшы белгили.

Камал Абуков къалам ёлдашларыны китапларына нечакъы баш сёз, сесленивлер, рецензиялар язгъан, нече яш язывчуну ёлгъа салгъан!

Камал Абуковну генг ва чомарт юреги, ону битмейген яратывчулукъ гючю, чул бермейгенлиги бизин сююндюре. Ол бизин арабызда бары бек яхшы: даим де ачыкъ, биревден де баш къачырмакъ учун айланмай, къыйын-тынчыбызгъа табула гелген адам. Адамлагъа ювукъ болмакъ, къурдашлыкъ юрютмек учун, оьзгени авурлугъун оьз бойнуна алмакъ учун Камал Абуков къолундан гелеген бары да гьаракатны эте.


«Ёлдаш», 11-01-2013 й.

Размещено: 18.01.2013 | Просмотров: 1787 | Комментарии: 0

Комментарии на facebook

 

Комментарии

Пока комментариев нет.

Для комментирования на сайте следует авторизоваться.