Кумыкский мир

Культура, история, современность

Оьзденлик деген недир?

Магьачкъалада яшайгъан, оьзю миналы эрпелили Агьматнаби Апашевге 88 йыл бола. Чагъына да къарамайлы, ол гьали де жагь айланышлы, къужурлу лакъыр этип болагъан, кёпню билеген, яхшы эси булангъы, ингдеси, гьар затны гьакъында оьз пикрусу булангъы адам. «Ёлдаш» газетни лап да тергевлю охувчусу. Ол мени танкъыт (башгъа гезик болгъан буса, «критика» деп язажакъ эдим) булан къаршылады:

– Неге газетде орус сёзлени кёп къоллайсыз? Мен «Ёлдашда» къаршылашагъан бары да орус сёзлени язып алып, къаршысына къумукъ сёзлени салып, гиччи сёзлюк тизип тураман. Аварланы «Гьакъыкъат» деген газетин алып, иш этип тергеп къарагъанман: оларда орус сёзлер аз къоллана. Шонча бай къумукъ тилни ярлы этесиз.

– Агьматнаби агьав, мен сизин булан рази тюгюлмен. Халкъ булай да бизин газетни тилин къыйын гёре. Авуз тилде къоллавдан чыкъгъан эсги сёзлерден кёп пайдалансакъ, бар охувчуларыбызны да тас этежекбиз.

– Этмежексиз… Сиз чи «Орусча-къумукъча сёзлюгюне» гирген сёзлени сама къолламайсыз.

– Мен бу гезик сизин булан башгъа темагъа сёйлеме сюемен. Сиз яшавугъузда кёпню гёргенсиз. Бир де халкъгъа яшама тынч заман болгъанмы?

– Мен жагьил заманда пачалыкъны башын тутгъанлар халкъны гьайында деп инана эдим. Бираз уллу болуп, яшавну англама башлагъанда, инанывум тайды.. Бизин халкъ инкъылапдан алда бир-бирев булан татывлукъда, дослукъда яшай болгъан. Юртларда бары да масъалаланы жамият жыйылып, сёйлешип чече гелген. Большевиклер гелип, жамиятлагъа пелекет салгъан. 30-нчу йылларда колхозлар къурулма башлагъанда, нечик буса да, юрт жамият янгыдан бирикди. Гьали, колхоз-совхозлар тозулуп, жамиятлар дагъы да бузулма башлагъан. Юртларыбызда жамиятчылыкъ болмай туруп, юртлулар оьз масъалаларын оьзлер чечеген кюй де болмай туруп, халкъны яшаву тюзелмежек. Топуракъ жамиятланы къолунда болма герек. Топуракъны еси - халкъ. Пачалыкъ буса топуракъгъа оьзю ес болма яда сатывгъа чыгъарма сюе. Бары да къавгъа шону уьстюнден. Ондан сонг да, бир миллетли юртгъа башгъа миллетни гёчюрсе, жамият бузула. Бугюнгю Дагъыстанны аслу къыйынлыкълары шо тавдан тюзге гёчюрювню себебинден геле. Тюздеги халкъланы къылыгъы, маданияты тав халкъланыкине къыйышмай.

– Агьматнаби агъав, сиз, мен англайгъан кюйде, 20-нчы асруну башындагъы ругьда тарбиялангъан ва шо ругьну бугюнлеге ерли сакълагъан адамсыз. Мен оьз яшав сынавума гёре айтаман, къумукъланы гючлю ери - оьзденлик. Биз шо оьзденлигибизни тас этсек, миллет гьисапда бетибизни тас этебиз. Сизин гьисабыгъызда оьзденлик деген недир?

А. Апашев яшларыны яшларыны яшлары булан

– Оьзденлик оруслардагъы «дворянствогъа» ювукъ геле. Къумукъ жамиятны аслу яны оьзденлер болгъан. Олардан сонг гелеген чагъарлар, гьатта къуллар да оьзденлеге ошама къарай болгъан. Мен билеген вакътилерде де эки яш масхарагъа ябушагъанда, бирисини ичинден тавуш этип гьава чыгъып, шогъар да оьзлеге къарайгъанланы бириси кюлеген деп, шо яш уьюне гелгенде оьз-оьзюне хынжал басгъан. Шолай мисаллар дагъы да бар. Гьали буса оьзденлербиз деп юрюйгенлер де алдынгъы къуллар да этмежек ишлени этелер. Алдын, оьзден тухумдан чыкъгъан буса да, осал иш этген адамны юртдан, жамиятдан къувалай болгъан.

– Осал иш деп нени гьисап эте болгъан?

– Ялгъан айтмакъ, уру, тил этив, гьатта гьилла, макюрчюлюк сёгюле болгъан. Тек шолай осал ишлер этегенлер кёп сийрек болгъан. Янгылышып, терс иш этип, сонг эс тапгъанланы арасында оьз-оьзюню яшавун къыягъанлар да кёп болгъан. Гьали буса оьзденлербиз деп айтагъанланы арасында иши ялгъан, уру булан байлангъанлар кёп. Халкъыбызны санаву аз экенге шолай затлардан бизин жамият тез бузулду.

– Башгъа миллетлени гючю недедир?

– Башгъа кавказ миллетлерде оьзденлик бизде йимик гючлю болмагъан. Тав халкълар талавурчулукъну, уручулукъну бир заманда да эрши къылыкъ гёрмеген. Олар уьстюн болмакъ учун не этме де гьазир тургъан. Къумукъланы буса бугюнге ерли де «ярамайлары» кёп. О тав халкълар бизге ювукъ болгъан сайын, шо сыйлы оьзден къылыкъланы ала гелген. Тек совет гьакимлиги гелгенли, башгъа, бизге ят къылыкълар яйылма башлады.

– Совет гьакимлиги гелгенче Дагъыстанда къумукьланы ва къумукъ тилни абуру болгъан дей…

– 1918-нчи йылдагъы Тав гьукуматыны да, 20-нчы йыллардагъы совет гьукуматыны да, 40-нчы йылларда фашист Германия уьстюн гелген буса, оланы планына гёре Дагъыстанда ва савлай Кавказда ортакъ тил гьисапда къумукъ-тюрк тил гёз алгъа тутулгъан болгъан. Шогъар о заманларда бары да халкълар мюкюр бола болгъан. Къумукъ тилни грамматикасыны уьстюнде мен хыйлы йыллар ишлегенмен. Къумукъ тилни кюрчюге алып язылгъан «Об основных принципах формирования алфавитов различных языков» деген бир китапгъа чакъы илму ишим де бар. Дагъыстанны илму центры шону чыгъармагъа рази болмады: сиясат (политика-Р.Гь.) кёп дейлер. Айтагъаным, бизин тилни грамматика къурулушу ингилис тилникинден де къолай.

– Къумукълар совет девюрден берли пачалыкъгъа инанып гелген. Артдагъы йылларда буса шо инаныв тайып бара. Неге тюгюл, пачалыкъ осал болгъан: огъар инамлыкъ къалмагъан. Бизге сакъланмакъ, артмакь-оьсмек учун не этме тарыкъ?

– Къумукълар, оьзгелерден айрылып, оьзбашына бир зат этип де болмай. Мен шо гьакъда кёп ойлашаман. Дагъыстанда алда 9 милли округ болгъан. Шоланы янгыртма герек. Къумукъ округгъа алдынгъы Темирхан-Шура ва Хасавюрт округлар гирме герек. Шо эки де округ къумукъ топуракъланы елей. Шолай, Дагъыстанны оьзге аслу миллетлерини де тарихге гёре гелеген оьз топуракълары-округлары болгъан. Бизин халкълар шо гьакъда сёйлешип болса, Дагъыстан оьзю оьзюн сакълап, онгача яшап болажакъ эди. Шолайлыкъда, Дагъыстан халкъланы федератив республикасы болма герек (Федеративная республика народов Дагестана). Гьар округда пачалыкъны ишлери, кагъызлары, ерлени атлары ва башгъалары оьз тилинде юрюлме герек. Мактапларда бары да яшлар учун аслу бир тил болма герек.

– Къумукъ округдагъы башгъа миллетлер шогъар рази болмаса?

– Рази тюгюл буса, гетсинлер. Биз оланы тилеп гелтирмегенбиз чи. Миллетлер бир-бирине абур этме башламай туруп, тюзлюк, рагьатлыкъ болмажакъ.

– Шолай болар деп инанамысыз?

– Буссагьатгъы Россиядагъы гьакимлик булан инанмайман. Пачалыкъны сиясаты (политикасы) бары да миллетлени пайдасына бир йимик тюгюл. Россияны Гьукуматы Савутлу Гючлени ва полицияны санавун ва гючюн артдырывну гьайында. Бары зат чиновниклени къолунда. Бары зат сатыла. Халкъ да сатылгъан. Сен айтагъан оьзденлик къалмагъан.

– Дагъыстанны халкъларына насипли болмакъ учун не етишмей?

– Гьар миллетни абурлу адамлары жыйылып, сёйлешип, бир-биревге абур этип, инамлыкъ билдирип, сёйлешивлени ёлунда иш гёрме герек. Тек мен бизин халкълар къыйышажакъ деп инанып битмеймен. Бизин халкъланы тышдан бузагъанлар кёп.


«Ёлдаш», 02-11-2012

Размещено: 03.11.2012 | Просмотров: 2474 | Комментарии: 1

Комментарии на facebook

 

Комментарии

g005 оставил комментарий 03.11.2012, 17:19
Comment
Кёп савбол Рашит! Бек ошаттым, шолай лакъырлар кёп болмагьа тарыкъ.

Для комментирования на сайте следует авторизоваться.