Кумыкский мир

Культура, история, современность

Охувчуну абурлайыкъ-сыйлайыкъ

яда Супиянат Мамаевагъа бир нече сорав

картинка«Ёлдаш» газетни 20-нчы номеринде (25.05.2012 й.) «Ачыкъ лакъыр» деген рубриканы тюбюнде журналист Алав Алиевни «Тангчалпан» журналны редактору Супиянат Мамаева булан этген «Бизин алгъа барма ким къоймай?» деген лакъырлашыву чыкъды. Ачыкъ лакъыргъа биз де къошулайыкъ. Супиянат — оьзюню ишин билеген, журналны борчларын, охувчуланы талапларын англайгъан, сынавлу редактор. Ол миллетни тарчыкълы масъалаларына талчыгъагъан, бизин яратывчу интеллигенцияны яхшысын-яманын, оланы арасында туруп, теренден билегени охувчуну инандыра.

Мени мурадым - Супиянатны макътамакъ яда сёкмек тюгюл, лакъырлашывда гётерилеген бир-бир масъалаланы гьакъында оьз пикруларымны аян этмек ва Супиянатгъа бир нече сорав бермек.

Янгылышлагъа ким гюнагьлы?

«Тангчолпан» журналны гьакъында язывчуланы арасында кёп айтыла. Кёплер огъар танкъыт гёзден къарап багьа берелер. Журналгъа этилеген бир-бир айыплавлагъа къаршы сёз тапма да бажарыладыр, тек онда эби-баву ёкъ кюйдеги грамматика янгылышлар йиберилегенине бирев де гери сёз айтып болмажакъ. Тил илмуланы айтылгъан алими профессор Ибрагьим Керимов мисгин, бир вакъти шо гьакъда «Ёлдаш» газетде макъала язып, «Тангчолпанны» чыгъарагъанланы уялардай гьалгъа салгъан эди. Гертилей де, бу журналда йиберилеген чакъы янгылыш бек эрши иш. Янгыз журналда ишлейгенлеге тюгюл, бизге, шону охувчуларына да, журналгъа язылмасдай даражадагъы, ёлгъа йиберме ярамайгъан кемчилик.

Шо кемчиликден сонг журналны дагъы янларын эсгермей къойса да ярар эди. Лакъырлашывда буса грамматика янгылышланы гьакъында уьстденсув айтылып къалгъан.

Биринчи сорав: Супиянат, шо янгылышларда оьзюнгню де айыбынг баргъа мюкюрмюсен? Тек корректорубуз ёкъ чу деме эки айда бир керен чыгъагъан 100 бетли журналда эки редактор болгъан сонг, корректор тарыкъ тюгюл. Сегиз сагьатлыкъ иш гюнде бир-эки бетни охуп, янгылышларын тюзлеп турсагъыз да бажарыла (шо ишден англаву бар адам гьисапда айтаман).

Биз яда мен?

Супиянат: «Биз оьзюбюзню алгъа бармагъа, оьсмеге къоймайбыз», - деп яза. Шолай сёзлени биз кёп къоллайбыз. Мен оьзюм де шолай кёп язгъанман. Ойлашып къарагъанда, кимдир о - «Биз»? «Мен» деп сёйлесек тюз болмасмы? Мисал учун, «Миллетим алгъа барсын, оьссюн учун мен не этгенмен?» Биз, редакторлар, язывчулар, алимлер, сёзлени къыйышдырып айтып болабыз деп, башгъаланы уьйретме башлайбыз. Оьзюбюз буса тувра пачалыкъдан алапа да алып этме герек ишибизни ярты-ярым кютегенликни де бир уллу даража, миллет учун уллу пайда этип турагъанда йимик оралабыз. Нечакъы бар, язып, сёйлеп болмаса да, кёп-кёп пайдалы ишлер этип турагъанлар.

Бу сёзлер янгыз Супиянатгъа бетлев тюгюл, бары да язагъанлагъа. Мени оьзюме де.

Супиянатгъа гелгенде буса: сен чи 20 йыл бола адабият журналда ишлейгенинг, янгылышланы тюзлемек сени ишинг тюгюл буса, журналгъа материалланы да янгыз биринчи редактор Магьаммат Атабаев онгара буса, сени ишинг недир? Янгы чыкъгъан китапланы, адабият яшавну гёзден гечирип, танкъыт асарлар язып, журналда этеген ортакъчылыгъынгны охувчулар гёрмеген. Яда мен янгылышаманмы?

Язылывну ким этме герек?

«Юртлагъа барсанг, бизин алдыбызда ачылып турагъан эшиклер ёкъ. Магъа, адабият журналны редакторуна, районну башы булан ёлукъгъанча, республиканы Президенти булан ёлукъма тынч», - дей С.Мамаева. Озокъда, мунда ол Президентни сёз ёрукъда эсгере. Эсиме гелмей Супиянат Президент булан бир де ёлукъгъан деп. Сюйсе де, районланы башчыларындан эсе тынч ёлукъмажакъ. Ондан къайры да, юртларда да, шагьарларда да, гьакимлер газет-журналланы вакиллери къачан газет-журналланы вакиллери къачан гелер экен деп, эшиклерин де ачып, къарап турма герекми? Гьар гьакимни де бар оьз иши. Биз буса гьакимлени де, халкъны да язылывну вакътисинде эсге алабыз.

Дагъы да Супиянат булай деп узата: «Эсинге гелмесин, магъа гьар районгъа, гьар юртгъа барып, ондагъы гьакимлеге: «Аллагьисен, биргине-бир къумукъ адабият журналыбызгъа язылыгъыз»,— деп тилемеге тынчдыр деп. Неге олар оьзлер, ерлердеги гьакимликни юрютегенлер, гьар юртну, гьар районну оьзлени тарихи болмаса, ана тили болмаса, оьзлени адабияты ва маданияты болмаса, халкъны оьсювю болмажакъны англамай? Балики, англамагъа сюймейдир?!»

Бек къужурлу! Супиянат йылда бир керен журналгъа язылыгъыз деп гьакимлеге тилеп бармакъны да оьзюне къыйын гёре. Неге гьакимлер, редакторланы авара этип турмайлы, оьзлер язылывну оьтгерип къоймай деп айтагъан йимик. (Мунда мен гьакимлени якъламайман. Оланы да бар яхшылары да, яманлары да).

Кёп керенлер язгъанман-айтгъанман: гьакимлер акъча берип этилеген язылывну пайдасы аз. «Санавгъа бар - сангъа ёкъ» дегенлей, тиражы бар, тек охувчулары ёкъ.

Шолай этилеген газетлени, журналланы тиражлары гьакимлени приёмныйларында тёбе-тёбе болуп тура. Оьзюбюз оьзюбюзню алдатабыз.

Не этме герек?

Ишлеме герек. Газетлерибизни де, журналларыбызны да халкъ охуйгъан кюйде къужурлу этип чыгъарма тарыкъ. Шо заман язылажакъ халкъ. Бир гьакимге де, Президентге де ялбарма тюшмежек. Охувчу разими, тюгюлмю - шогъар аз агьамият бериле. Сонг амалсыз халкъгъа ачувланабыз: «Шончакъы тизив газетибизге – журналыбызгъа язылмайсыз. Патриотлар тюгюлсюз, къумукълар тюгюлсюз, ана тилигизни, миллетигизни сюймейсиз»,- деп. Тюз янашыв тюгюл.

Разимисен мени булан, Супиянат?

Проза неге ёкъ?

«Прозаны бёлюгюн толтурмакъ учун, кимге де сёйлеймен. Ярашгъа, Гебекге... ва оьзгелерине. Языгъыз, асарларыгъызны йиберигиз, чыгъарайыкъ, деймен. Тек сесленив ёкъ деме ярай», — деп къарсалай С. Мамаева. Мен билеген кюйде, къумукъланы арасында аз-кёп проза язгъанлар ёкъ тюгюл. Тек оланы излейген, ахтарагъан, гьайын этеген адам ёкъ.

Бир-эки мисал гелтирейим. Оьзлер де Супиянатны ватаны Хасавюрт райондан. Байрамавуллу муаллим болуп ишлейген Исламхан Биякъаев дейген пагьмулу шаир ва язывчу бар. Бек къужурлу узун ва къысгъа хабарлар яза. Артыкъ саламат адам, шону учун аты-чуву да эшитилмей. Къуру Ярашгъа да, Гебекге де сёйлеп турмай, башгъалардан да сорасагъыз, гёрсетер эди. Хасавюртлу Мусапир Батыровну бар уста язылгъан хабарлары, оланы жыйып китап этип де чыгъардыкъ. «Тангчолпанда» да ярар эди шоланы ерлешдирме.

Къарланюртлу Магьач Шихалиев — къумукъ фольклорну хазнасы. Охувчуланы неге таныш этмейсиз? Бу уьчев редакциягъа оьзлени асарларын йибермей чи деме боласан. Тек шолайланы ахтарып тапмакъ да сизин борчугъуз дейсен чи оьзюнг де.

Бирдагъы мисал. Бир йыллар алдын «Тангчолпангъа» барып, оьзюмню къолум булан биринчи редактор Магьаммат Атабаевге ата юртлусу Алимсолтан Алишевни повестини къолъязывлары булангъы тетрадларын бердим. Магьаммат башлап текстни компьютерде печат этип, флешкагъа язып гелтирсенг яхшы болажакъ эди деген эди. Сонг менден шо къуллукъ бажарылмайгъанны билгенде, 2012-нчи йылны башлапгъы номерлеринде чыгъарарбыз деди. Шондан сонг «Тангчолпангъа», азында, 10 керен сама баргъанман, шончакъы керен телефондан сёйлегенмен. Магьаммат авруп ишде ёкъ. Супиянатгъа ону кабинетине гирип, къолъязывланы алып, ишлетигиз, деймен. Не хабар да этиле, иш юрюлмей. Шугъар мен гьайсызлыкъ, айсенилик, ишлемейгенлик, борчларын кютмейгенлик деймен.

Яда шолай янашывну башгъа аты бармы, Супиянат?

Кимдир тиленчи?

«Шо «Ёлдаш» газет Йырчы Къазакъны эсделигин янгыртывгъа байлавлу юрютеген акъча жыйывну да тап шо кюйде гьисаплайман. Эгер де сен гьакъ юрекден кёмек эте бусанг, гьар номерде акъча берегенлени атларын тутуп язма тарыкъмы... Къумукъланы тиленчилеге айландырмайыкъ, шо эрши гёрюне. Бизин миллетге бир де къыйышагъан къылыкъ тюгюл». Лап да алдын Супиянатны эркеклигине харс ураман. Шолай сёзлени айтып юрюйген бир нече къумукъ «деятеллени» оьзюм де гёргенмен. Тек оьз пикрусун язып айтмагъа (балики, олар башгъалар билмейген бир затланы биледир, халкъны да гёзюн ачма герек чи!) оланы бирини де тавакалы етишмеди. Къумукъ мердешде артындан сёйлеп турдулар. Шо мердешни юрютегенлеге къумукъ тилде, сюйсек де, сюймесек де, айтды-къуйтдучулар дей. Хатиригиз къалмасын, агъайлар: «истина дороже».

Тек Супиянатны пикрусу мени инандырмай. Орусча шолай сёзлеге демагогия дей.

Ана тилибизде чыгъагъан 100 йыллыкъ тарихи булангъы бир нече минг халкъ охуйгъан газетни коллективи охувчуларына чакъырыв этип, оьтгерилген рагьмулу ишге тиленчилик демек, йымышатып айтгъанда, ялаябыв. Тиленчилик болар эди редакцияны къуллукъчулары охувчуланы уьйлерине барып, акъча тилей эди буса. Бу буса - гёнгюллю кюйде этилеген иш: сюйсенг - къошул, сюймесенг - арекде тур. Къошулгъанланы атларын язып да яхшы этген: оьзден иш этген адамланы атлары белгили болма тарыкъ чы. Мени гьисабымда, шо 168 адам - ортакъ ишде, милли намус кютюлеген гюнлерде аркъа таяма ярайгъан къумукълар. Мен шоланы списогун жыйгъанман. Озокъда, шо рагьмулу ишге бары къумукълар къошулмакъ парз тюгюлдюр, тек бир-бир язывчулар, алимлер-гуманитарийлер ва жамият чалышывчулар къошулмагъанлыгъы оланы исбайыламай. Магъа сораса, газетлеге-журналлагъа язылыгъыз деп тилеп, урушбатгъа белсенген гьакимлени уьстюне бармакъ - бу ошай тиленчиликге.

Гьы, кимлердир тиленчилер, Супиянат?

Гьасиллер

Шу макъаламны Супиянатгъа юрегимде ачув болуп язмайман. Мен айтгъан сёзлер барыбызгъа да, язагъанлагъа, тие. Гьали болгъанча этмеген бусакъ, гьали сама этейик яхшы ишлени, герти сёзню сёйлейик. Тюз затланы язайыкъ, охувчуну алдатмайыкъ, абурлайыкъ. Дагъы да къайтып айтаман, язып-бузуп болагъанланы оьзлени халкъдан оьр тутмагъа ихтияры ёкъ. Халкъгъа гьакъыл уьйретме де тарыкъ тюгюл. Язып болмаса да, бизден яхшы англайгъанлар, билегенлер кёп бар.

Биз герти сёзню язып, оьзюбюзню оьр тутмай, охувчугъа абурлу янашсакъ, ону инандырып болсакъ, шо заман язылажакъ олар газетлеге, журналлагъа.

Тынч ёлланы танглап, гьакимлерден кёмек тилейген яман амалны да тез ташламасакъ, бизге оьсюв-оьрленив ёкъ. Шо яман алым бизге совет девюрден гелген. Гележек наслулар шо оьзюбюзге зарал гелтиреген ёлда шунча узакъ юрюп тургъанлыгъыбызны себебин англамажакъ ва, ингдеси, гечмежек.

Вассалам-ваккалам!

 

P.S. Супиянат Мамаева лакъырлашывунда Магьаммат Атабаевни гьакъында тийишли гьюрметсиз сеслене. Атабаев — оьзюню йырлары ва бары да поэзиясы булан къумукъ халкъны культурасын, ругь яшавун шайлы оьрге гётерген, бай этген шаир. Ол миллетни оьктемлиги, оьрлюгю. Ону пагьмусу ондан кёп затны гечдире.


«Ёлдаш» 22-06-2012

Размещено: 28.06.2012 | Просмотров: 2513 | Комментарии: 4

Комментарии на facebook

 

Комментарии

sadr оставил комментарий 14.07.2012, 18:40
Comment
Супиянатны Алавгъа берген интервьюну да, огъар Рашит язгъан статьяны да охугъанда, шулай журнал бизге тарыкъ да дюрмю экен деп ойлашаман. Яда шо журналны чыгъарагъанлар оьзлени ишин бюс-бютюнлей алыштырып, охувчуланы талапларына гёре къурма герек.
Bela оставил комментарий 14.07.2012, 20:46
Comment
Алав Супиянат булан этген интервьюну ва Рашитни макъаласын охугъанда, анадаш журналыбыз етим яшгъа ошайму экен деп ойлаша къаласан. Ачыкъ этип айтсам, журналны гьар номериндеги янгылышланы арты -алды ёкъ. Корректор ёкъ деп, шолай уьстденсув янашмагъа ярамас. Эки айда бир керен чыгъагъан журналны гьар бетин дегенлей тындырыкълы охуса, хаталар да хапта-халияр болмас эди.
Кабинетлерде олтуруп, олай этмеге герек, булай болмагъа тарыкъ деп сёйлемеге оьтесиз тынч бола. Амма халкъ булан иш тутуп, янгы шаирлени, язывчуланы арагъа чыгъармагъа заман гелген. Балики, янгы ойлар, янгы къаламлар гьалиги яшавубузну "дынкъларын" ячыкъдан суратламагъа боладыр. Олар язгъан асарланы журналны бетлеринде ерлешдирсе, "Тангчолпаныбызны" алагъан къумукъ уьягьлюлени санаву артар.
gereyhan оставил комментарий 15.07.2012, 16:57
Comment
Рашит Гьрунов: "Мен билеген кюйде, къумукъланы арасында аз-кёп проза язгъанлар ёкъ тюгюл. Тек оланы излейген, ахтарагъан, гьайын этеген адам ёкъ" Тюз айта Рашит ювугъум. Бугюн биз бар язылывчуларыбызны хадирин билип, янгыларын арагъа чыгъармагъа къасткъылмагъа герек эдик.Тек этилеген ишден эсе, айтылагъан хабар кёп эслене.Кабинетлерде де олтуруп, бири-бирин макътап турмай, аты-хаты эшитилмей турагъан яш къаламланы арагъа чыгъармагъа герек. Ёгъесе, бираздан бизде "язывчу" аты булангъы адам да къалмажакъ.
gereyhan оставил комментарий 15.07.2012, 17:03
Comment
Бирдагъы бир затны эсгермеге сюемен -- язылывну. Тангчолпан журнал булан бирге къумкъ тилде "Къарчыгъа" ва "Дагъыстаны къытын" журналлар да чыгъа. Бу йылгъа Бабаюрт район "Дагъыстанлы къатынгъа" 300 адам язылгъан. "Къарчыгъа" журналгъа язылгъанланы санаву буса дагъы да артыкъ. Шо эсгерилген журналланы башын тутгъанлар районлар булан тыгъыс байлавлукъ тутагъанны гёрсете. Айтагъаным, Ш.Алишева да, Р.Устарханова да Бабаюртда болуп, районну башы булан ёлукъгъан сонг, районгъа гелеген журналланы санаву артды. Шо ёлну неге С.Мамаевгъа тангламагъа ярамай?

Для комментирования на сайте следует авторизоваться.