Кумыкский мир

Культура, история, современность

Оьрткий (март)

Гюнню шавлалары исив берме башлай...

Слова, выделенные красным цветом, имеют всплывающую подсказку с переводом на русский язык

Россияны орта ва оьзге бойларында язбашны аламатлары аслу гьалда март айны орталарындан оьтген сонг эс этиле. Уьлкебизни къыбла регионларында буса март айны башындан тутуп гюнню шавлалары топуракъгъа исив бермеге башлай. Чилле, белгили болгъаны йимик, бу гезик тюзлюк бойда оьзюне хас оьзтёрече къатты сувукъларын гёрсетмей, туман-чарс булан, чыкълай туруп гетди... Оьзтёрече табии шартлары булангъы Дагъыстанны тавтюп бойдагъы аркъаларында ва гюнбет этеклеринде ятгъан къар ирип тайгъан ерлерде шатман чечеклер тирилип-ачылып геле...

Авлакъчылагъа ва бавчулагъа март айны ичинде гьар тюрлю зараллы аврувлагъа ва зиянлы жанлагъа къаршы дарман урув ишлени гечикдирмей сан яны булан оьтгермеге таклиф этиле. Дарман урув, къазыв, сюрюв, сугъарыв ишлер булан янаша бугюнлерде тереклени бутав ишлени юрютсегиз пайдалы болур. Бутав ишлени оьтгерив булан дазуланмайлы, шо гюнлерде емиш тереклени тарыкъсыз, къуругъан бутакъларын, бою-союндагъы янсав басгъан къабукъларын къырып тайдырма тарыкъ болагъаны гьакъда да унутмай чаралар гёрмеге герек.

Эсгерилген ишлени оьтгерегенде, тереклени, уьлкюлени ва борлаланы зараллангъан, яралангъан ерлерин дарман сув булан чайып тазалама ва сылама сюртюп къорума унутмагъыз. Шо вакътиде емиш бёлеклени уьстюнден къайнар сув чачса, зараллы жанланы яйылма къоймай алдын алажакъсыз.

Сынавлу бавчулар, дачачылар дарман урув ишлени оьтгермеге башлагъынча алданокъ терекленн бутакгъларында къуруп къалгъан емишлерин, япыракъларын жыйып алып яллатма таклиф этегени негьакъ тюгюл.

Бутавну сырлары

фотоТереклени бутап, зараллангъан бутакъларын тайдырагъанда, къуругъан ерине тийдирип алып къоймайлы, сав ерине 3-4 сантиметрге етишдирип бутама тюше.

Бирдагъы таклиф, бутав ишлени юрютегенде бутакъланы къабукъларын майырмайлы, итти бав къайчы булан чайнатмай гесмеге тарыкъ.

Хапарсыздан зарал болса, яралангъан ерлерине бав сылав сюртюп бегетмеге герек бола. Неге тюгюл, шолай зараллангъан ерлерде аврувлар яйылма имканлы.

Бав сылав, нигрол ва уватылгъан агъач кёмюр булан, къыйышып гелеген кююнде, 7 ва 3 процент этип онгарыла. Дарман гьисапда майлы сырлар олифа булан гьазирленген буса, сырланы да къоллама яражакъ.

Дарман урувну ёругъу

фотоАдатлы гьалда эрте язбашда бавларда ва юзюмлюклерде кёп йыллыкъ оьсюмлюклер «Днок», «Нитрафен», «Бордосская жидкость» деген дарманлар булан ишлетилине.

Эсгерилген дарманлар булан ишлейгенде бавчулагъа ва авлакъчылагъа тийишли къорув алатлар ва опуракъ гийимлер булан пайдаланма таклиф этиле.

Дарманланы хас тюкенлерден сатып алагъанда, къоллайгъан къайдаларыны баянлыкъларын талап этип, алданокъ таныш болсагъыз, тереклеге ва оьзюгюзню савлугъугъузгъа, айлана якъдагъы жан-жаныварлагъа, къушлагъа зарал болмас.

Сайламлы урлукъланы танглагъыз

фотоОьрткийде айлана якъгъа исив тюшме башланагъан вакътиде, биринчи гюнлерден тутуп, сиз чачма муштарлы овощланы урлукъларын сайлап гьазирлеме таклиф этиле. Нечик? Мисал учун айтгъанда, лап да тынч къайдасы шулай: сувну уьстюне салсагъыз, хыяр, памидор, бурч ва оьзге овощланы зараллангъан урлукълары къалкъып чыгъажакъ.

Шону учун 3 процентлик тузлу сув гьазирлене. Шолай гьазирленген сувда урлукъланы 10 минутдан артыкъ къойма ярамай. Сайламлы урлукъланы айырып, чачывну заманы етишгинчеге къурутуп сакълама тюше.

Эсигизде сакълагъыз, бавукъ, исси ерде бир ва кёп йыллыкъ юрт хозяйство оьсюмлюклени урлукълары зараллана. Чирий яда буса замансыз заман оьзек чыгъып пучлана.

Урлукъланы чыныкъдырагъан къайда

фотоУрлукъланы сан янын мекенлешдирмек учун сайламлы урлукъланы 4-5 сагьатгъа, печни духовкасында 40-60 градус иссиликде сакълама таклиф этиле. Урлукъланы духовкагъа салып, иссиликни уьстде эсгерилген даражасына алгъасамайлы етишдирмеге герек бола.

Къапустаны, турпну, редисканы урлукълары да, зараллы аврувлар къабунмасын учун, къайнар сувда 20 минут сакълана. Шондан сонг чыгъарып алып, 3 минут сувукъ сувда къоюп, сонг къурутма тарыкъ бола.

Читаны урлукълары 50 градус иссиликде 20 минут сакъланып къурутула. Сайламлы урлукъланы чыныкъдырагъанда, марлиге чырмап сувгъа салып, заманы гетген сонг чыгъарып аласыз.

Белгили болгъаны йимик, шолай чыныкъдырылгъан урлукълар чачылгъандан сонг хасилерде топуракъны уьстюне чартлап чалт гётерилме башлай.

Гьар тюрлю овощланы урлукъларын оьзек чыгъартмакъ учун сувда суткалар булан да сакълай. Къапуста, хыяр, редиска, къабакъ, нохут урлукъланы 12-18 сагьатлар сувда къойма ярай. Памидорну, чювюннюрню, читаны, согъанны урлукълары эки-уьч сутка да къала. Шону учун урлукълар салынгъан сувун да чакъда-чакъда гьар 3-4 сагьатдан сонг алышдырма таклиф этилине.

фотоАртдагъы йылларда тюзлюк бойда доланагъан дачачылар памидорну хытанлары ва тюшюмю аврувлар къабунуп кёп заралланагъаны гьакъда кант эте. Муна шо саялы да, шитил учун гьазирленеген памидор урлукъланы 20 минут къалын марганец сувда сакълап, сонг таза сувукъ сув булан чайып, марлиге чырмап, йылы сувда 2 сутка сакълама тарыкъ.

Гёпюрме башлагъан памидор урлукъланы полиэтилен пакетге чырмап, беш сутка холодильникни ичинде уьстдеги тахчасында сакълама ярай. Шондан сонг къый булан кюйленген топуракъ тёшелген ящиклеге чачып, шитил оьсдюрюле.


Сорав - жавап

Сорав: Бизин республикабызны тюзлюк боюндагъы саз-къайыр къатыш къошулчан топуракъларда аювъюзюмню гьар тюрлю журалары оьсдюрюле ва тюшюм бере. Озокъда, шону учун олагъа тийшили къулгукъларын да етишдирме гегерек бала. Шоланы арасында бутав лап да агьамиятлысы санала десек, къопдурув болмас. Тек шо емиш бёлеклени тереклерин, бутакъларын нечик бутап янгыртма герекни кёплер билмей, къыйыны ва заманы зая бола. Шолай балмасын учун, «Бахчада, бавда...» деген бетде насигьат берилсе яхшы болажакъ эди.

А.Батыргишиев. Семендер посёлок, Магьачкъала шагьар.

фотоЖавап: Алдагъы заманлардан тутуп мердешленген кюйде, емиш бёлеклени гюзню ахырларында бутамакъ пайдалы деп гьисап этиле. Тек артдагъы йылларда чакъны гьалын англама къыйынлыкълар тувулунагъаны гьакъда да унутма тюшмей. Айтагъаныкъ, этген ишингни хапарсыздан къатты сувукълар болуп гетсе, бузуп къоя. О саялы да аювъюзюмню ва бав бюрюлгенни журалары эрте язбашда, март айны ичинде бутап янгыртылса къолай болур.

Эсгерилген емиш бёлеклени бутайгъанда къаргайгъанларын тамуруна уруп, тюпгючлер къоймайлы бутап тайдыра. Янгы бир йыллыкъ чумалланы буса башларындан уьчден бир пайын бутап тайдырма таклиф этиле. Бав бюрюлгенни чумалларыны башларындан бешден бир пайы тайдырылса да ярай.

Таклиф бизден - иш сизден!

Гьюрметли охувчулар, язбаш - авлакъ ишлени лап да къыставуллу ва жаваплы вакътиси. Шону учун ишни уьстюнде гьар тюрлю четимликлер тувулунма имканлы. Муна шо саялы да охувчуларыбызны арасында оьтгерилеген авлакъ ишлени сырларына байлавлу болуп эки арада газетден таба сынав алышдырыв юрюлсе асувлу болур.


«Ёлдаш», 08-03-2013 й.

Размещено: 21.03.2013 | Просмотров: 1814 | Комментарии: 0

Комментарии на facebook

 

Комментарии

Пока комментариев нет.

Для комментирования на сайте следует авторизоваться.