Кумыкский мир

Культура, история, современность

Оьр даражада абур-сый къазангъан

Абусупиян Акаевни 140 йыллыгъына

Гьалиден он беш йыл адда Абусупиян тувгъанлы 125 йыл битегенликге багъышлап язгъан «Балкъыйгъан юлдузубуз» деген макъалам сююмлю газетибизни сагьифасында («Ёлдаш», 5 декабрь 1997 й.) басылып чыкъгъан сонг, охувчуларыбыздан гелген хыйлы сесленивлер бодду. Олар кёбюсю гьалда Абусупиян язгъан асарланы атларын эсгерип язса яхшы бошур эди деген маънадагъы таклифлер эди. Гертилей де, къумукъ халкъны Уллу Устазы Абусупиянны язып къоюп гетген материалларын кёп-кёп ерлерден жыйып-терип онгаргъан магъа билегенлеримни охувчуларыбызгъа таныш этмекни тийишли де гьисаплы гёрдюм. Тюзю, булай газет макъалада о этген ишлени ва асарланы атлы-аты булан барысын да эсгермек имканлы да тюгюл.

Дагъыстанны ва савлай Темиркъазыкъ Кавказны инг бырынгъы халкъларындан бири гьисапланагъан къумукъ халкъны къумукълугъун, ону барлыгъын-менлигин ва маданиятын дюньягъа малим этмек учун бары гючюн салып талпынгъан, эринивню билмей дегенлей чалышгъан эревюллю адамларыбыздан гёрмеклиси - Уллу Къазаныш юртдан чыкъгъан машгъур алим Абусупиян эди. Дагъыстанны топурагъында миналы тиллерде язылгъан китапланы басып чыгъармакъны башлагъан, мунда биринчи милли басмахананы къурдуруп ишлетмекни сиптечиси болгъан адам да ол эди. Дагъыстанлылар, оланы арасында къумукълар да, муслиман болгъандан берли, арап язывну къоллап китаплар охумагъа ва язмагъа башлагъан сонг, о язывда яратылып басылгъан асарланы кёбюсю пайы да Абусупиянны аты ва гьаракаты булан байлавлу.

Абусупиян 1902-1928-нчи йылланы арасында санаву (такрарланып чыгъаргъанларын гьисапгъа алмай айтгъанда) къыркъгъа ювукъ айрыча китап онгарып чыгъаргъан. Буса да, бир-бир къолайсыз гелген себеплеге гёре, ону китаплары, шо 1928-нчи йылдан сонг, лап 1991-нчи йыл болгъунча, дагъы басылып чыгъартылмай турду. Муна гьали артдагъы йигирма йыллардан берли сиясат-политика гьаллар алышынып ва ону этген ишлерине багьа береген кюйлер бираз да онг болуп, нечик алай да, ону айры-айры китаплары янгыдан - арап (ажам) языв булан ва къумукълар гьали кёбюсю гьалда къоллайгъан орус (кирил) гьарпларына гёчюрюлюп де - чыгъарылып тура. Бир-бир асарлары орус тилге де гёчюрюлдю.

Олардан инг уллу оьлчевдегиси - «Пайхаммарны ёлу булан» деген ат булан 1992-нчи, 1997-нчи ва 2010-нчу йылларда Магьачкъаладагъы республика китап нашриятда басылгъан, асарланы жыйымы гьисапда уьч томлукъ айры китап этилип чыкъгъаны болду. Тюзю, оланы уьчюсю де бу йыл янгыдан, аз тираж булан буса да басылып чыкъгъан. Сонг да, эсгерип къояйыкъ, бу йыл Абусупиянны авторлугъундагъы «Шариат булан тарикъат» деген китапны чыгъармагъа имканлыкъ болду. Бу ишлерде ортакъчылыкъ этгенимни де оьзюме уллу бир насип гёремен.

Къумукъ элни, Дагъыстанны кёгюнде балкъыйгъан шавлалы юлдузлардан инг де гёрмеклиси болгъан алим, жамият чалышывчу, шаир ва язывчу Абусупиян Акаевни (о оьзюню фамилиясын бир-бирде «Арсланбеков» деп де юрютген) яшав ва яратывчулукъ ёллары, байлавлукълары гьакъында да эсгермекни тийишли гёремен. Бу маънада толулукъ излейген адам, бизин алъякъда басып чыгъаргъан айры-айры макъалаларыбызгъа ва айрокъда Солтанмурат Акъбиевни, Абдулкъадир Абдуллатиповну, Салав Алиевни, Забит Акавовну, Амирхан Исаевни, Магьаммат Абдуллаевни, Бекир Чобан-задени, Агьарагьим Солтанмуратовну ва башгъаларыны илму-ахтарыв ишлерине къарамакъны таклиф этмеге ярай. Ондан къайры да, 1992-нчи йылда Россияны Илмулар академиясыны Дагъыстан илму меркези Магьачкъалада орус тилде чыгъаргъан «Литературное и научное наследие Абусуфьяна Акаева» («Абусупиян Акаевни адабият ва илму варислиги») деген макъалаланы ва оьзге тюрлю материалланы жыйым китабында да кёп ва тюрлю маълуматлар тапма болагъанын эсгерип къояйыкъ.

Уллу алим Абусупиян Акаев 1872-нчи йылны 8-нчи декабринде (гьижрат булан: 1289-нчу йылны шаввал айыны 7-синде) тувгъанлыгъы гьакъында, ону атасы Акай къади арап тилде язып къойгъан кагъызлар Гьели юртда гьали де сакъланып бар. Атасыны терен гьакъыллы ёл гёрсетивлери булан, уьч де агъа-ини - Абулхайыр, Абуюсуп ва Абусупиян - оьзлени заманына-девюрюне гёре яхшы билим алгъанлар. Эки де агъасын абурну ругьанилик ишлеге башгъа юртлагъа чакъырып, олар гёчюп гетип, Абулхайыр - Гьелиде, Абуюсуп да Халимбекавулда ишлей туруп, о юртларда къалып да къалгъанлар ва гечингенде онда гёмюлгенлер. Гьелилилени ва халимбекавуллуланы эслилерини эсинде олар даимликге къалгъанлар, оланы уллу абур булан гьали буссагьатда да эсгерелер.

Абусупиян оьзюню ата юрту Уллу Къазанышда(гьалиги Тёбен Къазанышда) охугъан, сонг буса Жюнгютейде, Темирханшурада, Таргъуда, Согьратда, Къаргъалыда (Оренбургну ювугъунда) охувларын, билим алывун давамлашдыргъан, тюрлю-тюрлю илмулардан яхшы кюйде пай алгъан. XX асруну аввалгъы йылларында ол Татарстангъа, Тюркиягъа, Мисругъа (Египетге), Къырымгъа этген сапарлары огъар касбу билим алмагъа, ярыкъландырывчулукъ ёлун мекенли кюйде танглап, о ёлда токъташмагъа, касбу билимин артдырмагъа хыйлы болушлукъ этген. Ону булан бирче де о хыйлы тиллени билмеге бажаргъан: оьз ана тилин теренден билгенден къайры, татарча, истамбул-тюркче, азербайжанча, арапча, фарсча, орусча, аварча да билген. Амма дюньяны къайсы тилинден де, оьзю къумукъ тилни инг арив, гелишли ва бай болмакълыгъын ташдырып айтгъан.

Абусупиян Акаевни асарларыны ич маънасы - илмуну ва адабиятны тюрлю-тюрлю тармакъларындан баш ала. О саялы ол энциклопедист алимлерден гьисаплана. Мисалучун, къумукъ талде язылгъан «Иршаду-с-сибьян» - яшлагъа арап гьарпланы ва охувну-язывну уьйретивге багъышлангъан китабы, «Илму гьисап» - математиканы уьйретеген къайдалар ва масъалалар; «Къылыкъ китап», «Гьятамтайны хабары», «Юз элли суаллы Маликаны хабары» ва оьзге гиччи хабарлар - яшланы ва гьар муслиманны да асил хасиятлы этип тарбиялавну гьакъында язылгъан бек къужурлу асарлары; «Вилаятыма савгьат» -  пайхаммарланы тарихинден, географиядан ва арап грамматикадан маълуматлар; «Он эки йыллыкъ рузнама» - юрт хозяйствону тармагъындан загьмат тёгегенлер учун пайдалы гёрсетивлер; «Юз йыллыкъ тынч рузнама» - бусурман календар ва дюнья илмулардан тюрлю-тюрлю маълуматлар, гьар гюнлюк яшавда пайдалы болагъан насигьаглар; «Гьавият ял-усул» - логика (мантыкъ) илмудан язгъан китабы; «Суллам ал-лисан» арапча, къумукъча, аварча, орусча (дёрт тюрлю тилде) сёзлюк, «Гьазир дарман» - медицинадан маълуматлар; «Фазлакатул фараид» ва «Ажам параиз» - варисликге къалгъан малны тюз кюйде пайлавуну масъалаларына багъышлангъан китабы; «Тажвид», «Гиччи тажвид» ва «Уллу тажвид» - арап тилни грамматикасы; «Сафинатун нажат», «Василатун нажат», «Уллу Мухтасар», «Гиччи Мухтасар», «Иман-ислам», «Янгы мавлет», «Назмул-калам», «Дуа мажмуъ», «Гьайъат ал-исламийя», «Китаб фи илмил-калам», «Ал-бургъан ул-къатиъ фи исбат ис-саниъ», «Аминтазаны таржумасы», «Арапча дуаланы таржумасы», - булар ислам динни масъалаларына багъышлангъан китаплары; «Ал-лугьат ас-сиясия» - жамият ва политика терминлени сёзлюгю, «Ал-хидмат ул-машкура фи-л-лугъат ил-машгъура» - тюрк ва къумукъ тиллеге ят тиллерден гелген сёзлени англатагъан китабы, «Тил масъаласы» - къумукъ тилге багъышлангъан бек агьамиятлы макъаласы, «Ал-Ламъа ад-дурийя фи тарих ал-гьурийя» - Дагъыстанда инкъылапны ва ватандаш давну девюрюню тарихинден эсделиклер, «Мажмуъ ул-ашъар ал-ажамийят» - къумукъ халкъ авуз яратывчулугъундан ва адабиятдан топлангъан асарланы жыйымы, «Мажмуь ул-манзумат ал-ажамийят» - къумукъ ва оьзге дагъыстанлы шаирлер супучулукъгъа, бусурман динге багъышлап язгъан назмуларыны-тюркюлерини жыйымы ва олай да оьзге асарлары ва китаплары.

Абусупиян гюнтувуш ва оьзге халкълагъа генг кюйде белгили ва айрокъда сююмлю классика асарланы да къумукъ тилге таржума этген, мисал учун, «Дагьир-Зугьра», «Юсуп алайгьиссалам», «Бозйигит», «Къасыдат ал-Бурда», «Тоту-нама», «Калила ва Димна».

«Лайла-Мажнунну» буса ол Дагъыстанда арап тилде басмадан чыгъаргъан. Айтылгъан орус масалчы-шаир И. Крыловну бир-бир масалларын да ол бек уллу усталыкъ булан ана тилине гёчюрген. Инкъылапчыланы «Интернационал» деген белгили халкъара гимнин де Абусупиян биринчилерден болуп къумукъ тилге гёчюрмеде гёчюрюп, 1920-нчы йылда басмадан чыгъаргъан.

Ватандаш давну йылларында Абусупиян, аты айтылгъан инкъылапчылар Жалалутдин Къоркъмасов, Солтансайит Къазбеков, Нугьай ва Зайналабит Батырмурзаевлер, Магьач Дахадаев, Нажмутдин Самурский ва оьзгелери булан, айрокъда социалистлер булан бирче иш гёргенлиги, олагъа ян тутгъанлыгъы да, архивлерде сакъланагъан документлерден таба бизге белгили.

1927-нчи йылда ону редакторлугъуну тюбюнде о замангъы Совет Союзну ичинде биргине-бир арап тилде чыгъарылагъан «Баян ал-гьакъаикъ» («Гертиликни англатыв») деген дин журналны бир номеринде ол: «Биз барыбыз да Совет социалист гьукуматгъа, бизин гьакъылыбызгъа-оюбузгъа ва гьар-бир ишибизге-гьаракатыбызгъа эркинлик бергени учун огъар уллу баракалла этмеге герекбиз», - деп яза. Ол дагъыстанлы социалистлер авар тилде чыгъарагъан «ХIалтIулел чагIи» («Ишчи халкъ») деген газетни редактору болуп да, 1922-нчи йылда «Ёлдаш» деген ат булан чыкъма башлагъан къумукъча республика газетни редколлегиясыны члени гьисапда да, жагь кюйде оьзюню гьаракатчылыгъын гёрсете.

Шоллукъда, оьзюню билимлилиги, гьаракатчылыгъы ва жагьчылыгъы, янгы ва пайдалы ишлерден бет бурмайгъанлыгъы булан да, оьр инсаплыкъ къылыгъы булан да, Абусупиян Акаев халкъны ва алимлени арасында машгьурлукъ, тюгесилмес даражада абур-сый къазанмагъа бажаргъан.

Болса болсун, айрокъда 1927-1929-нчу йыллардан тутуп, уьлкеде уллу питне, сонг нече де бек къайгъырма тюшежек хаталы иш башлана: динге къуллукъ этген адамланы огъурсуз атеистлер, айрокъда коммунистлер, бирин де къоймайлы сибирип-ялап дегенлей, олардан бирлерин, Совет гьукуматгьа ян болгъан буса да къарамай, сермеп-чырмап йыракъ сибирлеге, сюргюнлеге йиберелер. Оланы арасына къошуп, 10 йыллыкъ туснакъ деп гьукму да гесип, Дагъыстангъа ва савлай муслиман эллеге машгъур алим, 57 йыллыкъ чагъындагъы Абусупиянны да, къагьрулу сувукълары булан айтылгъан Темиркъазыкъ крайдагъы Котлас бойлагъа йибергенлер. Муна бу болду янгы совет гьукуматны огьар къайтарышгъа этеген «баракалласы»!

Совет девюрню башлапгъы йылларында алим янгы гьукуматны пайдасына нечакъы чалышса да, тек оьзю герти шариатчы, ислам динни къуллукъчусу болгъан ва шо кююнде, къатты кюйде тайышмайлы да къалгъан.

Тарихчи мисгин профессор Адилгерей Гьажиев гелтиреген маълуматлагъа гёре, революцияны ва ватандаш давну йылларында сен большевиклени неге якълагъансан деген соравгъа Абусупиян: «Биз шо заманда социалистлени ва Совет гьакимлигини программасы булан бирдокъда таныш тюгюл эдик. Эгердим, шо заман социалистлени, Совет гьакимлигини герти программасын биле болгъан бусам, мен бир заманда да социалистлени якъламас эдим», - деп, къатдырып жавап берген.

1925-1928-нчи йылларда ону редакторлугъуну тюбюнде арап тилде «Баян ул-гьакъаикъ» деген Дагъыстанны динчилерини-ругьанилерини журналы басылып чыгъып тургъан. Шо йылларда Абусупиян Дагъыстанны гьар ерлеринде «Дини комитетлер» къурув ва оланы ишин юрютюв гьаракатда жагьчы ёлбашчылардан бириси болгъаны белгили. О комитетлени членлери халкъны арасында динни ролюн гётермек учун, мадрасалар ва мактаплар къурмакъ учун, совет школаларда да динни-шариатны дарсларын юрютсюн учун, Аллагьсыз большевик тайпаланы динге къаршы ябшувун токътатмакъ учун гьаракат эте болгъанлар, мекенлешген есилери де болмайгъан «колхоз» деген къурумланы маънасызлыгъын, тюзевлю кюйде арты гелмежеклигин олар алданокъ да сезгенлер ва оланы къурмакъгъа да къаршы чыкъгъанлар.

Абусупиян Акаевни динге ва дюнья яшавуна бакъгъан якъдагъы къаравлары ону язгъан ва печатдан чыгъаргъан асарларында да ачыкъ кюйде гёрюнюп тура. Айрокъда, публицистика жанрда язгъан макъалаларында («Имамлыкъны гьакъында», «Бир-эки сёз», «Жагьиллеге бир насигьат», «Давдан улан тувмас», «Къатынлар», «Муталимлер аз болмакъ», «Тынгла бир, не айта» ва оьзгелеринде) ва оьзюню гьар тюрлю китапларына язгъан баш сёзлеринде олар аян англашынагъан тил булан гёрсетилген. Дюньяны ичинде яшав сюреген халкъланы арасында яйылгъан нече тюрлю де илмулар бар экенликни бизин анадаш халкъыбызгъа да айтып ва язып билдирмек, гёрсетмек, анадаш миллетибизни китап маданиятгъа, охувгъа-язывгъа татгъындырып ювукълашдырмакъ, муна бу - Уллу Ярыкъландырывчуну ва Устазны гьаракатыны гёрмекли янларындан бири болуп токътай. Аслусу, Абусупиян олай тюрлю ва къужурлу илмулар булан таныш этип, халкъыбызны билимли болмагъа, дюньяны ва ахыратны гьакъында гьар-бир яндан да ойлашмагъа-пикрулашмагъа чакъыргъан.

Оьзюню жагьлы гьаракатында Абусупиян, муслиман уьлкелерде генг кюйде белгили болгъан алимлери - къырымлы Исмайыл Гаспринский, мисрулу Мугьаммад Абдо ва Рашид Риза, татарлар Къаюм Насыри ва Риза Фахретдин, аштархан ногъайлардан Абдрагьман Умеров, дагъыстанлылардан къарабудагъгентли Жамалутдин гьажи, дёргелили Назир-апенди, шуланили Исмайыл, яхсайлылардан Абдулвагьап гьажи Дыдымов, Манай Алибеков ва Адил Шамсутдинов, Нугьай ва Зайналабит Батырмурзаевлер, кёстекли Шамсутдин гьажи шайых, къазикъумукълу Али Каяев, чохлу Магьамматмирза Мавраев, къаракълы Магьамматкъади Дибиров, табасаранлы Зиявутдин Курихи, акъушалы Алигьажи, тёбенжюнгютейли Юсуп къади, тёбенкъазанышлылар Абдулбасир гьажи, Мустала къади, Гьажи къади, Агьарагьим къади, Катип Гьасан, бугленли Бадави къади ва хыйлы оьзгелери булан тыгъыс байлавлукъ тутуп чалышгъан.

Анадаш халкъын оьр абурлу даражалагъа етишдирмек учун янын салып ял тапмай, оьмюрюн гьаракатда-жагьлыкъда оьтгерген сыйлы адамыбыз Абусупиянны аты бир заманда да унутулмас, ону шавлалы юдлузу сёнмес деп инанаман. Амма ону оьзюне буса, даражасына, уллулугъуна лайыкълы болгъан кюйде, тийишли кюйде абурубузну мекенли кюйде даимде гёрсетмеге герекбиздир.

 


«Ёлдаш», 05-10-2012

 

Размещено: 05.10.2012 | Просмотров: 2502 | Комментарии: 0

Комментарии на facebook

 

Комментарии

Пока комментариев нет.

Для комментирования на сайте следует авторизоваться.