Кумыкский мир

Культура, история, современность

Ону тавушун гьали де эшитемен

(Исбат Баталбекованы 90 йыллыгъына)

Йигирманчы асруну эллинчи йылларында ону гьайран бюлбюл тавушуна бютюн совет уьлкени ватандашлары гьашыкъ болуп къалгъан эди.

1950-нчи йыл, октябрь ай. Москвада Союзланы уьюню колонна залы. Дагъыстан адабиятны ва инчесаниятны ахшамы. Концертни юрютювчю «Бюлбюлюм мени» деген къумукъ халкъ йыры йырланажакъны билдире. Сагьнагъа Дагъыстан филармонияны яш солисткасы Исбат Баталбекова чыгъа. Ону инче тавушу, язбашны йылы ели сыйпайгъандай чалынагъан таъсирли макъамы къаравчуланы юреклерине синге, йыравгъа оланы макънатисдей тарта. Йырны ахырынчы сёзлерин гючлю харс урувлар къаршылай. Москвалылар Исбатны дагъы да, дагъы да йырлама чакъыра...

Москвада оьтгерилген шо концертни гьакъында дюньягъа аты белгили Расул Гьамзатов шиъру сатырланы багъышлады. Шо Исбатны уллу уьстюнлюгю эди. Уллу уьлкени тахшагьарыны къаравчулары ону йырав гьисапда гьакъ юрекден къабул этгени бек агьамияты булангъы агьвалат болду. Ону зор пагьмусуну ачылыву булан бирге къаравчуланы янындан шо пагьмугъа инаныв да дюр эди.

Арадан он йыл гетип, Москвада Дагъыстанны адабиятыны ва инчесаниятыны декадасы бола. Москваны орамларындагъы билдиривлер шо уллу концертде Сталин савгъатны лауреаты Исбат Баталбекованы йырлары да чалынажакъны англата. Москвалыланы кёплери ону таныйлар, музыканы «тили» булан айтгъанда, меццо-сопрано тавушуна гьашыкъ болгъанлар ва огъар дагъыстанлы бюлбюл деп де ат такъгъанлар.

Бийик, исбайы къаркъаралы, къара чачлы бу къызны йырлавуна бизин уьлкени гьар тюрлю ерлеринде минглер булан къаравчулар харс ургъан.

Жагьиллени Берлинде оьтген фестивалында Албанияны, Монголияны, Финляндияны ва оьзге пачалыкъланы шагьарларында Исбат Баталбекова оьзюню йырлары, пагьмусу булан кёплени тамашагъа къалдыргъан.

И. Баталбекова Магьачкъалада III Интернационалны атындагъы къумач согъагъан фабрикни ишчилерини агьлюсюнде 1922-нчи йылны 20-нчы сентябринде тувгъан ва оьсген. Школадан сонг училищеде охугъан ва ата-анасы ишлеген фабрикни къумач согъагъан цехине ишге тюшген. Сонг ол Буйнакскидеги педагогика училищени охуп битдире, машинистканы курсларында охуй ва шо касбуну юрюте туруп, радиокомитетде ишлей. Йырлама да йырлай. Исбат яш чагъындан берли йыргъа гьасирет. Фабрикни айланасындагъы юзюмлюклерде оьзюню тенглилери булан юзюм жыя, бирче йырлайлар. Фабрикни клубундагъы чебер иш гёреген коллективге къошулуп йырлай. Композитор Пётр Проскурин де Исбатны биринчилей шо клубну сагьнасында гёре, ону тавушун ушата ва дагъыстан радиону хоруна чакъыра.

1943-нчю йыл Исбат Азербайжанны пачалыкъ консерваториясына охума тюше ва Дагъыстанда биринчилей операны солисткасыны дипломун ала. Ону уланы, экономика илмуланы доктору, профессор Халит Баширов анасыны гьакъында булай дей: «Янгыз загьмат ва оьзюнг оьзюнгню билимингни артдырыв натижа бере дей эди анабыз. Мени яшлыгъым ону гьар гюнлюк репетициялары булан оьтдю. Школагъа баргъанча, ол мени гьар заман оьзю булан гастроллагъа алып бара эди. Шо заман мен «Дагъыстан», «Саламалейкум» деген чебер ансамбллени коллективлери булан таныш болдум. Анам булан савлай Россиядан, Украинадан, Темиркъазыкъ Кавказдан айландым. Коллективде ол аслу ер тута эди. Исбат ханым не деп айтар, огъар сорайыкъ деп бола эдилер. Ол къумукъ, азербайжан, дарги тиллерде тап-таза сёйлей эди, немис, итальян тилде сёйлеп бола эди. Бырынгъы къумукъ айтывланы, такъмакъланы яхшы биле эди. Агьлюде яшланы уллусу гьисапда барыны да гьайын эте эди, анасына къуллукъ этеген кюйге кёплер сукълана эди. Уллана болгъанда да, балаларына сют алма, емишлер алма оьзю юрюй эди, барма десек де, тынгламай эди, агьлюге пайдасы тийгенни сюе эди.

Йигирманчы асруну эллинчи йылларында Исбатны гьайран бюлбюл тавушуна бютюн совет уьлкени ватандашлары гьашыкъ болуп къалгъан эди.

Аты уьлкеге танывлу буса да, ол бек саламат яшады. Сав яшавун коммунал квартирде оьтгерди. Оьзю учун адамны авара этме сюймей эди. Не кёмек этип бола буса да, ят адамлагъа да кёмек этип юрюдю. Авруйгъанда да ишин ташламады, педагогика институтда, музыка училищеде вокал дарсланы юрютюп турду. Ону сёзюне, пикрусуна коллектив тынглай эди. Зальмина ва Мурат Абуевлер даим ону булан гьакълашып иш гёре эди. Ону Тимур Жандаров, Шалуми Матаев, Хан Баширов оьзлени насигьатчысы ва муаллими гьисапда къабул эте эди».

Шо йылларда булай бир агьвалат болду. Художник Татьяна Марковская Исбатны портретин этген. Шо портрет оьзге белгили музыкантлар булан бирче филармонияны фойесинде салынгъан эди. Исбат пенсиягъа чыкъгъанда шо портрет ёкъ болуп къалды. Художник выставкасын этегенде салмагъа алгъан болгъан экен. Шондан сонг да о ерине къайтмай, арадан он йыл гетди. Нечик де, министерликни, композиторланы союзуну гьаракаты булан портрет ерине къайтды.

Россияны инчесаниятыны ат къазангъан чалышывчусу, Исбат Баталбековагъа къардаш болагъан Хан Баширов булай эсгере: «Ол Дагъыстанны Оьр Советини депутаты болгъанны кёплер билмей. Шо заманда ол оьзюне айры уьй талап этме ва алма бола болгъан. Тек Исбат оьзю учун бир заманда да бир зат да тилемеген. Депутат гьисапда буса кёплеге кёмек этген. Эсимде бар, бир къарт болгъан эр-къатынны уьюню тамы бузулуп, олар Исбатдан кёмек къаравуллай гелди. Ол ЖЭУ-гъа, гьар тюрлю кабинетлеге чаба туруп, олагъа кёмек этди. Гёзлери сувлангъан къартлар огъар баракалла береген кюйню гёрме тарыкъ эди.

Мени музыкагъа амракълыгъымны гёрюп, ол ата-анама мени музыкалы школагъа бермекни таклиф этген. Шолайлыкъда, мен 1962-нчи йыл шо школагъа тюшдюм. Охуйгъанда да ол магъа кёп керенлер кёмек этди. О заман мени атам Дагъыстан йырланы ва бийивлени ансамблини директору эди. Сулейман Стальскийни орамындагъы бизин уьйде музыкалы ахшамлар кёп бола эди. Шолай ахшамларда бизде Тихон Хренников, Анатолий Новиков, Вано Мурадели, Готфрид Гьасанов, Татам Муратов, Бурлият Ибрагьимова, Муи Гьасанова, Артём Аванесов ва кёп оьзгелер болгъан. Исбат чы, озокъда. Ол къумукъ йырланы бизин уьйде кёп керенлер йырлагъан. Мени учун ол гьали де сав, мен ону тавушун гьали де эшитемен ва шолай къардашым болгъангъа оьктеммен».

Дагъыстанны халкъ артисткасы Лилия Викторовна Этигон, пагьмулу пианистка 22 йылны узагъында Исбатны ювукъ къурдашы ва концертмейстери болуп тургъан. Олар бирче совет уьлкени гьар тюрлю шагьарларына гастроллагъа да бара болгъан.

«Бир гезик Новороссийск шагьарда концерт бердик,– деп эсге ала эди Лилия Викторовна. – Концерт битген сонг бир матрос Исбатгъа: «Сизин атыгъыз нени англата?» – деп сорав берди. Исбат кёп де ойлашмай: «Истребительный батальон», – деп жавап берди. Давдан сонгу йыллардагъы ону шолай жавабын матрослар гючлю харс урувлар булан къаршылады».

Артдагъы йылларда Исбат Баталбековагъа Дагъыстанны халкъ артисткалары, Лилия Этигон дарс берген Рена Эфендиева ва Зарифа Абдуллаева пианино согъа эди.

Гьалиги яш наслугъа Исбатны бюлбюл тавушун эшитме насип болмагъан. Ол 1999-нчу йыл гечинди. Тек ол йырлагъан йырлар дагъыстан радиода, телевидениеде сакълангъан, огъар тынглап леззет алгъанланы, ругьлангъанланы кёплери сав. Олар сав чакъы, Исбат Баталбекованы пагьмусу наслудан-наслугъа бериле гележек, халкъыбызны эсинде туражакъ.

Исбат Гьайдарбековнаны халкъына этген къуллугъу гьакимиятны янындан да лайыкълы тергев тапды. Ол РСФСР-ни ва ДАССР-ни халкъ артисткасы, Загьмат Къызыл Байракъ орден, кёп тюрлю грамоталар булан савгъатлангъан. Ону аты Дагъыстанны инчесаниятыны тарихине алтын гьарплар булан язылгъан.

Исбат Баталбекованы атын даимлешдирмек учун, Магьачкъаланы У. Буйнакскийни атындагъы орамыны 6-чы номерли уьюне мемориал такъта салынгъан. Ону сыйлы аты даимге дагъыстанлыланы эсинде къалажакъ.

Размещено: 25.09.2012 | Просмотров: 2804 | Комментарии: 0

Комментарии на facebook

 

Комментарии

Пока комментариев нет.

Для комментирования на сайте следует авторизоваться.