Кумыкский мир

Культура, история, современность

On Mother Tongue Day about mother tongues

Ана тилни халкъара гюнюне багъышлап

фотоБилл Бауринг сав дюньяда белгили тил масъалаланы эксперти, Лондондагъы университетни Бёркбек коллежини юриспруденция илмудан профессору. Ол регионал тиллени яда санавгъа аз халкъланы тиллерини Европа хартиясын Русия тасдыкъ этежек (ратификация) къайдаларына багъышланган Европа Советини ва Русияны ортакъ програмасында эксперт болуп ортакъчылыкъ этген. Ана тилни халкъара гюнюнде ону булан Рамазан Алпаут этген лакъырлашывны инглис ва къумукъ тилде беребиз (авторну таржумасы).

Professor Bill Bowring kindly agreed to answer our questions on linguistic rights in Russia.

Alpaut: The Russian side repeatedly announces that it considers the Dagestanian case to be an unsolvable node, which makes the ratification of the ECRML very difficult or even impossible. Could you comment on this view: to what extent this kind of estimation is justified?

Русия гьукумат Дагъыстанны тил масъаласы чечилмесдей къыйын экенин, регионал тиллени яда азлыкъ миллетлени тиллерини европа Хартиясын тасдыкъ этивине уллу багьана болуп турагъанын кёп керен билдирген. Бу пикруну гьакъында не айтып боласыз? Иш гертиден де шолаймы?

Bowring: I stick by my opinion that what the RF has to do is 1) say what languages there are other than Russian and 2) say what is being done for each language in respect of education, legal system etc - some languages ie Lezgin are speficic to Dagestan only - but that makes the job easier. It is simply reporting what is being done.

Мен ойлашагъан кюйде, Русия этме герек эки зат бар: 1) Русияда рус тилден къайры дагъы да не тиллер барын белгилетип айтмакъ ва 2) гьали буссагьат шо тиллени артывуна илму, билим, тенг ихтиярлыкъ ва ш.б. якъдан не иш юрюлегенин билдирмек. Бир-бир дагъыстан тиллени гьалы оьзге тиллеге ошамайгъан ерлери бар, масала, лезги тил. Амма булай затлар ишни тынч этсе тюгюл, къыйын этмей. Белгили болуп тура чы, не этилип турагъаны.

Alpaut: Don’t you think that the problem of making a list of languages in the region, which is a fragile issue according to the authorities, is an exaggeration, that must be treated linguistically, not politically?

Нечик эсигизге геле, гьукумат айтагъан тиллени тизмесин (список) этип болмайгъанлыкъ къопдурув сама тюгюлмю? Шо тизмени этмек учун бу масъалагъа тил илму якъдан багъып, сиясат ягъын арек къойса болмаймы?

Bowring: I can see no problem making a list - Kumuk will be on it - according to 2010 census 503 000 people identified as Kumuk, 0.29% of the total population. The census results will in effect make the list.

Мен англайгъан кюйде, тиллени тизмесин этмеклик къыйын масъала да тюгюл. Масала, къумукъ тил де о тизмеге гирмеге герек. Сав Русиялы 2010-чы йылдагъы инсан санавуна гёре 503 минг адам оьзлени къумукълагъа гьисаплагъан, русиялыланы арасында олар 0,29% бола. Шо инсан санавну гьасиллери тиллени тизмесин этегенде ягъада къалма герекмей.

Alpaut: Do you consider the Charter to be a real contribution to the development of Kumuk language, which has been a lingua franca for Eastern Caucasus, displaced by Russian after the conquer of the region?

Алдын Гюнтувуш Къапкъазда орта тил болгъан къумукъ тилни рус тил гелген сонг гьалы осал болду. Нечик ойлашасыз, Русияны Хартияга гириши къумукъ тилни гьалын къолай этерми?

Bowring: Initially the Charter will simply record the actual facts as they are now. Then there will be dialogue between the Expert Committee and the Government, after the Initial Report. For example, the UK started with an absolutely minimalist position. The development of the Welsh language has been the result of the actions and spending of the Welsh Assembly Government - and money for the Cornish language followed lobbying after ratification - their language was initially not on the list.

Бир башлап Хартия бар гьалны ачыкъ этежек. Ондан сонг биринчи баянламадан (доклад) сонг Эксперт Комитетни ва Русия гьукуматны лакъырлашыву болажакъ. Масала, Бритис девлет тил сакълавун лап тюп даражадан башлагъан. Велс тилни якълаву Велс Жыйым Гьукуматны ишлери ва харжлары саялы яшавгъа чыкъгъан. Шолай да корн тилни сакълавуна харж лобби себебден чыгъарылды (тасдыкъ этилеген сонг). Тасдыкъ этилегенде корн тил сакъланажакъ ва якъланажакъ тиллени тизмесинде ёкъ да ёгъуду, сонг къошдулар.

Alpaut: When they say about difficulties, they never mean Kumuk, but minority groups ascribed to Avars and Dargins like Ando-Tsez/Didoy languages, Kaytag or Kubachi etc. According to experts in Caucasian linguistics, they are different languages, but the authorities consider them to be dialects of their big brothers for polical reasons, although most of them (according to their NGOs) do not identify themselves as Avars and Dargins. Which approach should be prefered here: political or linguistic?

Федерал гьукумат къыйын ерлерин гёрсетип сёйлейгенде гьеч къумукъ тилни уьстюнден лакъыр юрютмей, аварлагъа ва даргилеге къошулгъан миллетлени (андий-дидой, хайтаг, къубачи в.б.) уьстюнден сейлей. Амма Къапкъаз тил экспертлер айтагъанына гёре о тиллер авар ва дарги тиллерден башгъа ва айры тиллеге гьисапланмагъа герек. Бу сёзлеге къаршы туруп, регионал гьукумат о тиллени авар ва дарги тиллеге къошуп, ишни сиясатлай. Гертисин айтса, бу къурманланагъан азлыкъ миллетлени къурумларыны башчыларына тынгласанг, олар оьзлени агъа миллетлеринден айыра. Нечик ойлайсыз, бу ишде къайсы ёл дурус: тил илмуму, яда сиясатмы?

Bowring: Personally I think the expert advice in such cases should come from linguists, bearing in mind the content of the Charter and Explanatory Report, in particular Art 7(4)

"In determining their policy with regard to regional or minority languages, the Parties shall take into consideration the needs and wishes expressed by the groups which use such languages. They are encouraged to establish bodies, if necessary, for the purpose of advising the authorities on all matters pertaining to regional or minority languages." ie the people who use the languages should take priority in deciding whether what they use is a separate language.

Мен ойлайгъан кюйде, булай ерде, Хартияни маънасын ва Англатыв Баянламасын эсде сакълай туруп, тил илму экспертлеге тынглама герек. Масала, Хартини 7-чи тармагъына гёре:

«Регионал яда азлыкъ миллет тиллери учун якълав даражаны тизегенде къол басгъан девлетлеге бир башлап о тилде сёйлейген халкъны гереклерин ва сюегенлерин эсге алмагъа тарыкъ. Герек буса, олагъа регионал яда азлыкъ миллетлени тили гьакъында ой береген янгы къурумлар тизмеге девлет кёмек этмеге герек».

Олай болгъан сонг, регионал яда азлыкъ миллетни тилинде сёйлейгенлер оьзлер багьа бермеге герек: оьзлени тили айрымы яда уллу тил булан бирми.

Alpaut: Kumuk, along with Nogay and Azerbayjanian, has its own specific issues, which should be taken into account. On the one hand, they (Turkic languages) are one of the most developed languages of the region, which are ready to satisfy top level of protection under Part II and Part III, on the other, their ethnic territories are the most multiethnic, as many mountaineers have been deported to these territories and the majority of them have migrated to the lowlands, where only Turkic and partly Slavic have always been traditional languages. What should be done in this situation?

Ногъай ва къажар тиллер булан къумукъ тилни оьзюню бир айры масъалалары да бар, олар да иш-ишге чыкъгъанда ягъада къалмагъа герекмейдир. Бир якъдан, тюрк тиллер дагъыстан тиллени арасында инг бек артгъанлары, олар Хартияни оьр даража якълав тармакъларына гьазир, башгъа якъдан, тюрк милли топуракълар Дагъыстанда тав миллетлени гючден девлет тюшюрюп (сюргюнлеп) ва оьзлер гёчюп лап тиллеге ренкли этилген ерлер болуп къалды. Амма бу топуракъларда кёбюсю тюрк тиллер ва нагагь славян тиллер адетли тиллер эди. Бу гьалда не этилмеге герек?

Bowring: I think that as always the question is whether there is sufficient density/concentration of users in a particular territory to justify Part III measures.

Мен ойлашагъан кюйде, мунда кёплюк болмагъа тарыкъ да тюгюл, адамланы (бу ерде: тюрклени) Хартияни уьчюнчю бёлюмю береген якълав даражагъа яшавгъа чыгъармакъ учун тамамлыкъ этеген инсан болса бола.

Alpaut: Would you like to say anything to www.kumukia.ru readers on Mother Tongue Day?

Бизин сайфаны охуйгъанларына не айтмагъа сюесиз бугюнгю Ана тилни халкъара гюнюне?.

Bowring: I congratulate all Kumuk speakers on Mother Tongue Day - you speak an ancient and beautiful language!

Къумукъ тилде сёйлейгенлени барысында Ана тилни гюню булан къутлайман! Сиз бырынгы ва гёзел тилде къонушасыз, къумукълар!

Alpaut: Thank you very much, Bill! Sawboluğuz! (on Kumuk).

Кёп савболугъуз, Билл! Sawboluğuz! (Къумукъча).

Размещено: 22.02.2013 | Просмотров: 2538 | Комментарии: 0

Комментарии на facebook

 

Комментарии

Пока комментариев нет.

Для комментирования на сайте следует авторизоваться.