Кумыкский мир

Культура, история, современность

Тарихи бай Яхсай

фотоКъумукъланы ва Дагъыстанны бырынгъы уллу юртларыны бириси Яхсайгъа 1500 йыл бола. Узакъ девюр ва оьктем болма ярайгъан тарх. Шо заманны ичинде ону нечесе яллатгъан ва нечесе керен къургъан, къысматы бек къыйынлы болса да, гёзел заманлары да болгъанны эсгерме герек. О тарихлени теренинден чыкъгъан булакъ йимик бугюнлерде де къумукълар оьктем болма ярайгъан юртларыны бириси деп гьисаплана. 18-19-нчу июнь Яхсайда шатлы байрам оьтгерилди. Байрамда Къарачай-Чергес, Къабарты-Балкъар, Темиркъазыкъ Осетия-Алания ва Мычыгъыш Республикалардан, Дагъыстанны Гьукуматыны вакиллери, республиканы бары да дегенлей юртларындан гелгенлер, юртдан чыкъгьан белгили алимлер, язывчулар, жамият чалышывчулар, загьматны ва давну ветеранлары ортакъчылыкъ этдилер.

Новостной сюжет телеканала РГВК

Шатлы байрам арив безендирилген сагьнада юрт школаны муаллимлеринден къурулгъан хору «Яхсай вальс» деген йырны йырлай туруп башланды.

- Биз бугюн Яхсайны 1500 йыллыкъ байрамын оьтгеребиз, - деди шатлы байрамны ача туруп, «Хасавюрт район» деген муниципал къурулувну башчысы Жамболат Салавов. - Бу байрам юртну къыйыны булан къургъанланы ва энниден сонг да яшажакъланы байрамы. Юрт тарихлерде белгили агьвалатлар булан оьзюню хатын къоюп гелген, ону гележеги буса гьали яшайгъанланы къолунда. Юрт йылдан-йылгъа тюрлене ва арив бола. Халкъны къуллугъун кютеген идаралар бары да ишлей. Мунда 15 тюрлю миллет татывлукъда яшай. Яхсай уллу юрт, 9035 гектар топурагъы, 2 орта билим береген школасы, республикада биринчи ер алагъан интернаты, район Яратывчулукъ уью, 60 адамгъа ери булангъы больницасы бар. Юртда 19 спорт секция ишлей. Район администрация да бу юрт учун болагъан кёмегин эте. Дагъыстанны Президенти М.Магьамматовну гьаракаты булан юртгъа сув тартылып тура, юртну эки де янын къошагъан кёпюр де бу йыл ярашдырылажакъ. Мен сёйлевюмню Яхсай юрт дагъы да минг йыллар яшасын ва яшнасын деп битдирме сюемен!

Дагъыстанны Гьукуматыны къарары булан яхсайлыланы бир нечеси гьюрметлев грамоталар булан савгьатлангъан. Шо шатлы агьвалатны да Дагъыстанны Президентини ва Гьукуматыны администрациясыны ёлбашчысы Гьасан Идрисов кютдю. Гьасан Идрисович Яхсай больницаны врачы Супияхан Атаевагъа, яшланы Яратывчулукъ уьюню директору Анвар Байсунгуровгъа, «Луч» деген жамият къурумну директору Гасулбек Магьамматовгъа, юртну имамы Арслан Моллаевге, Яхсайдагъы школа-интернатны тарбиялавчусу Агьмат Магьамматовгъа ва интернатны директору Майя Салаватовагъа шо савгъатланы тапшурду. Жыйылгъанланы байрам булан юрт администрацияны башчысы Рустам Къадиев де къутлады.

Оьзюню тамурларын билмеген адамны гележеги ёкъ дегенлей, филология илмуланы доктору Забит Акавов жыйылгъанланы байрам булан къутлады ва юртну тарихин гёзден гечирди.

- Барыгъызны да 1500 йыл неге алынгъан деп эсигизге геледир? - деп, ол оьзюню сёйлевюн соравдан башлады. - Мени де аслу мурадым - шону тамурун тапмакъ. Биринчилей Яхсай Яхсарт (акъ сув) деп Геродотну китабында айтыла. Гьалиден 2700 йыл алда ол Яхсафт деген ерден гелген скифлени гьакъында яза.

Биз аслу гьалда къумукъ юртланы гьакъында биринчи язгъан ва юртубузну гьакъында маълумат береген Магьаммат Аваби Акъташи деген эндирейли алимни «Дербент наме» деген китабына таянабыз. Заман гетген сайын сёзлени бир-бир бёлюклери, гьарплары алышына. Яхсай бырынгъы юрт экенни бирдагъы бир зат исбат эте, о да - бу юртдан чыгъып къурулгъан юртлар - Акъболатюрт, Къарасувотар, Гьажимажагьатюрт, Чагъаротар, Боташюрт, Уцумуюрт, Хамаматюрт, Туршунай, Адил-Янгыюрт, Бабаюрт, Къазма, Къандавур, Ботаюрт.

Забит Акавов юртдан чыкъгъан белгили фамилияланы ва адамланы эсгерди.

- Мен не пачалыкъларда да болгъанман, нечик сагьналарда да сёйлегенмен, тек бу гезик мени рагьатсызлыкъ бийлеген, - дей Мычыгъыш Республиканы муфтиси Солтангьажи Мирзаев. - Башлап мен Мычыгъыш Республиканы башчысы Рамзан Къадыровну, сонг да бары да бусурманланы атындан юртну уллу байрамы булан сизин гьакъ юрекден къутлайман. Бу юрт магъа бек аявлу, неге тюгюл де мен мунда тувгъанман, охугъанман, тарбия алгъанман. Бу гюнлерде де мен биринчи муаллимим Фатима Умаровнаны, бирге охугъан яшланы Абуевадан башлап, Шавруховагъа ерли бары да эсимде. Яхсай - бырынгъы, тамурлары тарихни терениндеги уллу юрт. Бу юртдан Темиркъазыкъ Кавказгъа белгили алимлер чыкъгъан. Мен энниден сонг да Яхсайдан уллу алимлер чыгъажакъгъа инанаман, шону учун да дослукъда яшама чакъыраман. Яхсай дагъы да 1500 йыл яшасын ва яшнасын!

Байрамгъа Къарачайдан гелген къонакъ Казим Алиев булан лакъыр этебиз.

- Мен бу байрамгъа гелмей болмай эдим, - дей Казим. - Неге тюгюл де, бизин тамурларыбыз Яхсайдан башлана. Бизин тухум Къарачайда инг де уллу тухумлардан гьисаплана, кёбюсю адамларыбыз Къарачай-Чергес республикасыны гьакимиятында ишлеп гелген. Уллатабыз Али 300 йыл алда Къарачайгъа ислам динни яягьанда гелген ва шунда къалып да къалгьан. Мен аталарыбызны 11-нчи наслусуман. Бизин тамурларыбыз Яхсайдан башланагъангъа бек оьктембиз.

Яхсайны гьакъындагъы маълуматланы жыйывда агьа-ини Агьматпаша ва Гьарун Гьажиевлер бек уллу иш этген, шолар булан бирге Мухтарпаша Хашимовну ва Зулум Ибавовну атларын да эсгерме тюше.

Яхсайны атын оьр этгенлер кёп бар. Шо гьакъда Анвар Байсунгуров айтды. Ол сёйлевюнде белгили юртлуларыны атларын уллу оьктемлик булан эсгерди. Абдулмуслим, Забит, Къаштановлар, Мусаевлер, Солтановлар, Магьитовлар, Асевгьажиевлер, артдагъыларын айтса - Порсукъовлар, Акавовлар, Батырбиевлер ва башгъалары.

Юртдан Уллу Ватан давгъа 900-ден де артыкъ адам гетген, уьч юзю тюгюл къайтмагъан, бугюнлерде юртда шоланы сегизи сав. Давдан сонггъу йылларда Афгъанистанда Анварбек Элдаров ва Расул Ибрагьимов, 1999-нчу йылдагъы агьвалатларда милицияны капитаны Будайхан Магьамматов ва террорчулагъа къаршы агьвалатларда буса З.Бекболатов, В.Эсуев ва М.Устакъов игит кюйде жан берген.

Яхсай шаирлени ва язывчуланы эли деп айта. Магьаммат-Апенди Османов, Юсуп-Аненди Кълычев Яхсайлы, Манай Алибеков, Нугьай ва Зайналабит Батырмурзаевлер, Алимпаша Салаватов, Дагъыстанны халкъ шаирлери Абдулла Магьамматов, Абдулвагьап Сулейманов ва Магьаммат Атабаев, Багьав Астемиров, Шарип Албериев, Сраждин Токъболатов, Расул Къойтемиров, Моллакъа ва Магьамматамин Адилхановлар, Латип Гьажакъаев, француз язывчу къатын Гюлизар Агьматова ва шолай башгъалары къумукъ, орус ва дюнья оьлчевдеги маданиятгъа оьзлени къошумун этгенлер.

Яхсай янгыз шаирлери булан тюгюл, артистлери булан да оьктем болма бола. Дагъыстан пачалыкъ Къумукъ театргъа аты тагъылгъан драматург ва шаир Алимпаша Салаватов, драматург ва пагьмулу режиссёр Гьамит Рустамов, йырав, режиссёр ва Россияны ат къазантъан артисти Байсолтан Осаев, къатыны Тотуханым, оланы къызы, режиссёр Рабият Осаева, Дагъыстанны халкъ артистлери Нариман Акъавов ва Мадина Арсланукъаева, пагьмулу музыкант ва композитор Георгий Исмакъов, композитор ва йырав, дагъыстан эстраданы юлдузу Рустам Агьматханов ва башгъалары.

Байрам гюн сёйлевлер ва къутлавлар кёп болду. Жыйылгъанлагъа уллу концерт программа гёрсетилди. Йыравлар Россияны ат къазангъан артисткасы Бурлият Элмурзаева, Дагъыстанны ат къазангъан артистлери Латип Шайыпов ва Мадани Ибрагьимов, йыравлар Рустам Агьматханов, Айшат Бийгишиева, Жамиля Индербиева, Самира Бийгишиева, «Энемжая» деген бийив ансамбль жыйылгъанланы гёнгюн алып турдулар.

Жыйылгъанлагъа баракалла билдире туруп, къурум комитетни ёлбашчысы Майя Салаватова, шу байрамны этме кёмек этген районну ёлбашчылары Жамболат Салавовгъа ва Загьир Боташевге, Дагъыстанны Гьукуматыны ГО ЧС центрыны башчысы Тажутдин Батырбиевге, «Гранит» деген жамият къурумну ёлбашчысы Адил Гереевге, район жыйынны депутаты Гасулбек Магьамматовгъа, халкъны социальный якъдан якълав управлениени начальниги Атикат Азаматовагъа ва башгъаларына гьакъ юрекден баракалла билдирди.

Ахшам юртну уьстюнде энемжая болуп ярыкълар атылды.

Экинчи гюн буса юртдагъы стадионда ва авлакъда футбол оюнлар ва ат чапдырывлар болду.

Бу байрам юртлуланы чы нечик де, къонакъланы да эсинде къалажакъгъа шеклик этмейбиз.

Гебек Къонакъбиев.

Размещено: 25.06.2011 | Просмотров: 2495 | Комментарии: 1

Комментарии на facebook

 

Комментарии

davlatkhan оставил комментарий 26.06.2011, 00:08
Comment
kop savboluguz yaksaynı hakkınna bergen tiyishli
malumatlarıgız kop ayavlu zatlar.Ullu atam Gazibiyoglu Uzair 1870 yıllarda Yaksaydan götch etken gumuklardı.Sho sayalı biz sho yaksaydan bolgan göchtler hakkınna bir malumat süyer edik.
Sho yakshılık bolsa kimler onnan götch etti iken
dep.Gazibiyoglu Uzeyir ulan gardashı İdriz anaları
müminat sholardan galgan birevler barmı eken bir gitchi yaksay Akkopur degen yurt Turkıyada barıda
Yaksaylı sho tokhum.Esen aman turuguz ayavlu gumuklar.İrfan Nallar Turkiyadan

Для комментирования на сайте следует авторизоваться.