Кумыкский мир

Культура, история, современность

Муса Шихавов: «Заманлар алышынгъанны сюебиз»

Бизде пагьмулу адамлар кёп. Шоланы бирлери оьзлени артыкъ саламатлыгъындан тийишли даражада арагъа чыкъмай къалып туралар. Шолайланы бири - кёстекли шаир Муса Шихавов. Ону пикрулары биревлеге терс чалынма да ярай. Нетейик, Муса - шолай адам, гьилласы ёкъ, ойлашагъан кююнде сёйлей.

фото— Мен сени гюллеймен, Муса, сен бир де пачалыкъны бюджетинден алапа берилеген ишде ишлемегенсен. Шону учун биревге де пахана тюгюлсен, оьз загьматынг булан эркин, оьзден кюйде яшап турасан. Сен оьзюнгню насипли адамгъа гьисаплаймысан?

фото— Лап башында уллу ва къыйын соравну берип къойдунг. Бир сёз булангъы жавапгъа рази бусанг, насиплимен деп ойлашаман. Сен айтагъан пачалыкъны ишиндегилени яшавун да мен билемен. Бир янгыз да шолагъа сукъланмайман. Оьзлер де мени абурлайгъан, мен де оьзлени абурлайгъан къурдашларым булан бирге юрютеген къурулуш ишимден гелеген къазанчым магъа агьлюмню сакълама да, намусланы кютмеге де таманлыкъ эте. Гьали чи яшлар да бары уьй болгъанлар, оьзлер оьзлени сакълап бола. Оланы бири де биз, ата-анасы, уялардай эрши ишни этмеген. Насип учун дагъы не герек?

— Яхшы. Оьмюрюнгде гьёкюнеген ишинг болгъанмы?

— Йырчы Къазакъ да айтгъанлай, «этген эдик бир ишлени яшлыкъдан». Юртда школаны битген йылларыбызда гюз вакъти эки ювукъ да булан магъа къыз къачыргъан эдик.

— Дагъы да Йырчы Къазакъ эсге геле: «Гетгенибиз гёкша марал гюз эди, / Элтгенибиз бир къараваш къыз эди». Сонг не болду?

— Не болсун? Башында рази болса да, шо къыз сонг, арза язып, бизин тутдурду. Бир къурдашым Арип 18 йыл болмагъан деп, туснакъдан къутулду. Шамил де, мен де 3 йылгъа тутулдукъ.

— Сени къысматынг, гертилей де, Къазакъны къысматына ошай. Ол да 3 йыллагъа Сибирге йиберилген болгъан чы, «Уьч йыллагъа мен олжасыз ятайым!» Сени язагъан кююнг де ошай Къазакъныкине.

— Шуну булан тенглешдиривлени битдирип къояйыкъ. Къазакъны ахыры арив битмеген... Сен гьёкюнчлени сорагъангъа гёре айтаман: яшавум лап башында гётек гетме башлады. Тек мен шогъар да гьёкюнмеймен. Къайсы ишни де яхшы яны да, яман яны да бола. Шо ишни де болгъандыр яхшы яны.

— ...Темир эшик ач къанчыкъдай гьанцыллап, / Мени ютуп, япды тишнек авузун... Бу сатырланы сен, озокъда, тугулгтан вакъгингде язгтансан. Шиърулар язып шонда башладынгмы?

— 14—15 йыллыкъ чагъымда язып башлагъанман. Мен башлап хабарлар яза эдим. Биринчи хабарым 1967-нчи йылда «Дослукъда» чыкъгъан.

— 5-6 йыл алъякъда «Тангчолпанда» да чыкъды повестинг. Шиъру булан язылгъан драмаларынг да бар. Гьали де повестни уьстюнде ишлеп турасан. Буса да, прозаикден, драматургдан алда, сен шаирсен, деп эсиме геле. Айт да, нечик языла шиърулар? Анна Ахматова, мисал учун, «Билгей эдигиз, шиъру нечик гьапур-чупурдан жыйылагъанны», — деп язгъан. Биревлер: «Тюшюмде гёргенимни язаман», — дейлер. Сен нечик язасан?

— Тюрлю-тюрлю кюйде бола. Башынга бир ой геле. Шогъар ойлаша туруп, бир формагъа гелгенде, кагъызгъа языла. Сонг уьстюнде ишлеме, къыйышдырма, чарлама башлайман.

— Биревлер: «Гьар гюн ишлеме герек», «Гюнде бир нече сагьат ишлеме герек, нече юз сатыр язма герек»,— дей. Сени болгъанмы шолай кюйлеринг?

— Бир де болмагъан. Язмагъа сюймейли, бир-бир ойлардан арчылма сюеген гезиклер бола. Тек бир-бир ойлар, нетсенг де, кагъызгъа гёчюрюлмей туруп, башда жыйылып тура. Сен айтагъан кюйде, гьар гюн план салып язагъанлар да бар, озокъда. О оланы касбусудур. Мен шаир боламан деп язмайман чы. Язмай турмагъа бажарылмайгъангъа язаман.

— Муса, сен ким учун язасан? Охувчуларынг кимлердир?

— Ким учун язаман деп айтайым? Мени англайгъанлар учун язаман десем, дурус болажакъ. Олай дегенде, шулай язсам, мени англар деп де ойлашмайман.

— Охувчу мени артымдан юрюй, мен охувчуну артындан юрюмеймен, дейсен дагъы. Тюз чю. Шону учун сени поэзиянг инандыра. Гючден, оьзюнгню къыйнап язмайгъанынг билине. Мен англайгъан кюйде, герти поэзия шолай болмагъа да герек.

— Тек бир зат бар. Адамлар янгыз мен ойнап язгъан енгил шиъруланы охуйму экен деп эсиме геле. Артдагъы китабымда («Яшлыгъымны оьзени») къурдашларыма, юртлуларыма багъышлап язылгъан эпиграммалар, масхара шиърулар бар. Китапны охугъанлар шоланы болмаса эсгермей. Мен оьзюм буса шо шиъруланы поэзиягъа да санамайман. Разминкагъа язылгъан затлар. Маъналы, яшавда ойлашдырагъан шиъруланы охуйгъанлар ёкъ йимик. Гьали мен шиъру къайдада драма язып тураман. Шону охуйгъан адам сама болармы деп де ойлашаман. Тек болмаса болмай деп, уьстюнде ишлеп чи тураман.

— Драманы Къумукъ театр учун язамысан? Ондагъылар ерли темалагъа язагъанлар ёкъ деп кант этелер. Язагъанлар барны чы билемен. Тек бир тюрлю себеплеге гёре олар сагьнагъа салынмай.

— Аслу себеп, озокъда, ерли авторланы пьесаларыны даражасы осал экенликдедир. Оланы уьстюнде ишлеме герек. Башгъа тиллерден, классиклерден алып салса тынч... Шу пьесам битгенде, театргъа берип къарама сюемен.

— Муса, сен 60-нчы йыллардан берли адабият булан машгъулсан. Хыйлы сув тёбен акъгъан. Жамият, адамлар бюс-бютюнлей алышынгъан. Ким не деп айтса да, китаплар чы чыгъа, адабиятыбыз оьлмеген. Охуймусан бугюнгю адабиятны?

— Къолума тюшген китапланы къутгъармайман. «Тангчолпанда» чыгъагъан чебер асарланы охуйман. Тек, къанъявгъур, бары да чыгъагъан китаплар халкъгъа етишмей къала чы. Пеленчени, тюгенчени китаплары чыкъгъан деп эшитемен, тек тапма бажарылмай къала. Шосу — яман. Алда къайсы китап тюкенге гирсенг де, янгы чыкъгъан китаплар тизилип салынып тура эди. Гьали сюйгенлер китапларын оьзлени харжына чыгъарып да болалар. Шо да бир якъдан яхшы. Бирдагъы якъдан — осал, бишмеген китаплар да кёп чыгъарыла.

— Гьалиги законлар булан гьар адам, сюйсе китап, сюйсе газет, журнал чыгъарып, сюйсе телевидение, сюйсе театр ачып бола. Оланы даражасына, сан янына буса охувчу, къаравчу багьа бере. Ушатмаймысан — охума, къарама, о сени ишинг. Бу — яхшы яны. Яман яны — даражасы осал чебер асар адамлагъа яман якъдан таъсир этме, терс тарбиялама бола. Демократияны шосу бар чы — яхшы да, яман да эркинликден бир йимик пайдаланалар.

— Дюр чю дагъы. Мени шогъар къаршылыгъым ёкъ. Эгер янгыз пачалыкъ чыгъарып тура эди буса, гьали язагъанланы да кёплери токътажакъ эди. Шону учун осал буса да, язагъанлар кёп болсун. Тек критиклер ёгъу яман. Болгъан буса, даражасы осал, «бишмеген» китаплар аз чыгъажакъ эди.

— Деп эсинге геледир. Муса, критикни бирев де охумай чы. Язып, ойлашып болагъанлар бары да, сюйсе, критиклер. Сен де дюрсен, мен де. Бир-биревге айтабыз критикалы ойларыбызны. Тек шону язып, яман атлы болма бирев де сюймей.

— Я, критика — янгыз сёкмек тюгюл чю, анализ этмек, ахтармакъ. Ким-ким де ону бажармажакъ. Тек бажарагъан адамларыбыз да бар. Критикасыз оьсюв болмажакъ. Негьакъ тюгюл чю критиклеге «адабиятны санитарлары» дейгени. Бизде буса къуру макътавлар. Биревлер адабиятны гележеги ёкъ дегенге де мен рази тюгюлмен. Башгъа жанрлар оьлмеклик де бар, тек тил бар туруп, поэзия, йыр оьлмежек.

— Сен критика ёкъ дединг. Бизде буса нечакъы алимлер, филологлар бар. Олар туташ шо бир адамланы, тарихде атлары къалгъан адамланы яратывчулугъун ахтарып туралар. Яратгъан янгылыгъы аз буса да, айланабыз доцентлерден, докторлардан толгъан. Бугюнгю адабиятдагъы гьал ахтарылмай. Неге, Муса?

— Соравунгну адреси тюз тюгюл деп эсиме геле.

— О да герти. Къояйыкъ буса шо соравланы. Муса, бизин республиканы оьлчевюнде чыгъагъан 1 газетибиз ва 3 журналыбыз бар. Шоланы охуймусан? Охуй бусанг, шолар гьариси миллетни, жамиятны талапларына не даражада жавап бере?

— Сонг биревлер айтмасмы: «Сиз кимсиз бизин ишибизге багьа бермеге!» — деп.

— Вере, шогъар талчыкъма! Сен — шаирсен, мен — журналистмен. Экибиз де охувчулар да дюрбюз. Биз айтмасакъ, ким айтар шо гьакъда. Тийишли буса, кри¬тика этме де, сёкме де ихтиярыбыз бар, аллагьакгъына!

— Тюзюн айтса, «Ёлдашны» мен 90-нчы йылларда токътагъан кюйде дагъы алмай, охумай тура эдим. Гьали бу йыл язылып аламан. Охума затлар бола.

— Нече процентин охуйсан газетни?

— 10 процентин охуймандыр. Шо да — адабият. Бир-бир колонкаланы да охуйман. Орусча макъалаланы да кёплери маъналы.

— 10 процент аз тюгюлмю? Сен чи ана тилингни сюеген, билеген адамсан.

— Дагъы нетейим тергевюмню тартмай буса, гючден охуп, заманымны йиберейими? Муна сизде гьукуматны, район администрацияланы информация материаллары, жыйынлардан репортажлар, уллу-уллу насигьатлар береген макъалалар чыгъа. Шоланы бирев де охурму экен деп ойлашамысыз? Яда 24 бетли къумукъ газетни 4 бетине телевидениени программасын салма тарыкъмы? Ону орнунда чебер асарлар салса яхшы эди. Халкъ шиъруланы, хабарланы охуй. Къалгъан пропагандагъа инанмай ва охумай.

— Шу пикрунг булан толу кюйде разимен. Тек, шоланы магъа бетлей бусанг, мени къолумдан гелеген зат ёкъ. «Ёлдашны» къояйыкъ. «Тангчолпанны» охуймусан?

— Бир номерин де къутгъармайман. Алдын кёп янгылышлар болуп, талчыкъдыра эди, гьали къолай болгъан. Дагъы сёзюм ёкъ. Охума зат бола. Тек янгы авторлар ёгъу яман.

— «Дагъыстанлы къатынны» аламысан?

— Гёрген заманым да эсимде ёкъ. Гьали де чыгъамы шо журнал?

— Чыгъа деп айта. «Къарчыгъаны» гёрген заманынг эсингдеми?

— «Къарчыгъа» тюше къолума чакъ-чакъда, яман тюгюл. Тек суратлар кёп ерни алып, текстлер аз болуп къала. Балики, яшланы журналы шолай болма да герекдир.

— Дагъы да бизде къумукъ китаплар чыгъарагъан издательство бар. Шонда да редактор болуп бизин къурдашыбыз Бадрутдин ишлей. Чыгъагъан къумукъ китаплагъа бармы разилигинг?

— Ким гёре о китапланы барын да!? Осал китапланы Бадрутдин оьзюню къолундан геле туруп чу чыгъармажакъ. Тек буса да, бир-бир шаирлени китаплары чыкъмай турагъанны себеплерин билмеймен. Мисал учун, Абдулла Залимханов — пагьмулу шаир. Китабы чыкъмагъаны 30 йыллар да бола.. Шолайлар дагъы да бар деп тураман. Алда Язывчуланы союзуну гючю бар заманда шо ишге тергев бериле эди.

— Союзну гьакъында айтгъанда, сен шону членисен. Тарыкъмы сагъа шо союз? Пайдасы бармы?

— Магъа не пайдасы болсун? Шондан алапа алып ишлейгенлеге бардыр ону пайдасы. Олай деген булан да, мен онда ишлейген Шейит-Ханумгъа ва оьзгелеге айып салмайман. Оланы орнунда башгъалар болгъан буса да, шону этежек эди.

— Бизде 1-2 китабы чыкъгъан адамлар бар. Шо союзгъа гирсе, оьлюп гетсе де къайырмайлар. Оьзюмню членлик книжкам болгъан эди буса, шолайлагъа берип де къояжакъ эдим.

— Айт шолагъа, мен оьзюмнюкин берермен. Союздагъылар да нете гирме сюегенлени барын да алып йибермей?!

— О сорав — Шейит-Ханумгъа. Муса, лакъырыбызны тамамлай гуруп, ахырынчы соравума жавап бер. Дюньяны айланагъан кююне разимисен?

— Нечакъы бола буса да рази тюгюлмен. Тек нетип болабыз? Тюз ёл гёрсетегенлер, инанма ярайгъан башчылар бар буса, артына сама тюшер эдик. Ёкъ чу шолайлар. Инанма зат къалмагъан.

— Гележекде яшав алышынажакъ деп инанамысан?

— Йырчы Къазакъ да айтгъанлай, «заманлар алышынгъанны сюебиз». Алышынмаса, кюй де ёкъ. Шулай гетсе, бу дюнья узакъгъа бармажакъ. Яхшы умутлар булан яшайбыз.


«Ёлдаш», 13-07-2012

Размещено: 16.07.2012 | Просмотров: 2905 | Комментарии: 0

Комментарии на facebook

 

Комментарии

Пока комментариев нет.

Для комментирования на сайте следует авторизоваться.