Кумыкский мир

Культура, история, современность

Милли тиллени гележегине тергев осал

фото1993-нчю йылда Хумторкъали районну янгыртылып къурулуву Къумукъ халкъ гьаракаты «Тенглик» етген уллу уьстюнлюклени бири болуп токътай. Район къурулуп бир йылдан буса «Сарихум» деген газет де ачыла. Биринчи гюнюнден тутуп, газетни редактору болуп сынавлу журналист ва белгили шаир Жават Закавов ишлей.

– Жават, бугюн район газетлени не талчыгъы бар?

– Лап да бек талчыкъдырагьан зат – охуйгъанланы санаву йыл сайын кемийгени. Маълуматны, янгылыкъланы халкъ Интернетден, телевидениеден чалт ала. Ондан къайры да, къумукъ тилде язагъан жагьил журналистлер ёкъ. Буссагьат республика газетибиз «Ёлдашда» да, район газетлерибизде де ишлейгенлени кёп яны – 60 йылындан оьтген адамлар. Гележек наслуну къысматына тергев осал. Алдын пачалыкъ, партия шо масъаланы тергевюню тюбюнде сакълай эди. Гьали шо гьакъда сёйлене, тек натижалы иш этилмей.

– «Сарихумну» тиражы нечакъыдыр? Язылыв нечик оьтгериле?

– Тиражыбыз – 800. 1500, 1700 вакътилери де бар эди. Язылывну редакция идараланы, къурумланы ёлбашчылары булан иш юрютюп оьтгере. Почта булан ишибиз болмай. Шону себеби де – почтадан язылывну этебиз десек, язылывну багьасы эки керенге сама да артыкъ болуп токътай. Булай да къыйынлыкъ булан язылагъан охувчуларыбызны, почтадан таба яздыртсакъ, бирден-бир уьркютмеге болабыз.

Почтадан язылывну оьтгермеге де ярар эди, тек нетесен, почтаны къуллукъчуларыны газетлеге язылывда бир гьайы да болмай. Редакция акъчаны жыйып почтагъа берсе, газетни охувчугъа етишдирегени учун язылывну багьасындан 60 процентни оьзлеге къоя. Шону учун да охувчулагъа газетни редакциядан таба оьзюбюз етишдиребиз.

– Охувчуларыгьыз кимлердир?

– Аслу гъалда муаллимлер ва бюджетден алапа алагъан оьзге къуллукъчулар.

– Къумукъ авторлар булангъы гьал нечикдир?

– Районда яшайгъанланы 80 процентине ювугъу къумукълар буса да, газетде къумукъ материаллар булан янаша орус тилдеги материаллар да чыгъарыла. Къумукъча язагъан ерли авторлар ёкъ десе де ярайгъан кюйде. Бары да материалланы биз, газетни къуллукъчулары, оьзюбюз онгарабыз. Заманда бир орусча язагъанлар бола. Олар да – муаллимлер ва ёлбашчы къуллукъдагъылар. Мен чакъ-чакъда бизин къумукъ язывчуланы асарларын салып, къумукъча охума сюегенлени тергевюн тартма къаст этемен.

– Нечик эсинге геле, 15 йылдан къумукъча охуйгъанлар болармы?

– Болар. Тек ана тилге янашыв бугюн йимик гетсе, къумукъча охуйгъанланы санаву аз болажакъ. Язагъанланы санаву буса дагъыдан да бек кемир. Шону да кёп себеплери бар. Халкъ ана тилинде охума сюймей десек, дурус болмас. Школада ана тиллени уьйренивге агьамият осал. Яшланы орусча язма-охума уьйрете, ана тилде буса яшлар не язма, не охума болмайлар. Ана тил дарсланы сагьатлары йыл сайын кемий. Шо дарслагъа муаллимлени, директорланы, билим беривню ерли управлениелерини янашыву да башгъа, болмаса да ярайгъан дарсгъа йимик къарайлар.

Ана тиллени айланасында бары да республика газетлерде кёп тюрлю ой алышдырывлар юрюлюп тура. Ана тиллени масъаласы юрт школаларда, билим беривню ерли управлениелеринде, гьатта Билим берив министерлигинде де герти кюйде чечилмеге болмай. О масъалагъа пачалыкъ оьлчевде янашмагъа герек. Дагъы ёгъесе, газетден газетге ана тилибиз оьле тура деп кант этип язылагъан макъалалар чыкъса тюгюл, дагъы башгъа алышынагъан зат болмажакъ.

Кант булан масъала чечилмейгени англашыла. Школаланы охув программаларында орус тилге ва орус адабиятгъа 7-8 сагьат бермеге заман табыла, къумукъ тилге ва адабиятгъа эки сагьат бериле?! Мен школаларда орус тилни уьйренмейик деп айтмайман. О Россияда – пачалыкъ тил. Россияны ичинде яшайгъан оьзге миллетлер де – Россияны ватандашлары чы. Милли республикаланы ватандашлары орус миллетни вакиллери йимик оьзлени ана тиллерин толу кюйде неге уьйренмеге болмай?! Дагъыстанны милли тиллеринде школалар учун охув китаплар болар чакъы даражада чыгъамы? Озокъда, чыкъмай. Ону бизин республиканы башын тутгъанлар ва оьрде олтургъан депутатлар билмейми? Биле, озокъда. Биле буса, охув китаплар чыгъармакъ учун республика бюджетде неге тийишли харж гёрсетилмей? Бу соравгъа ким жавап берер? Бирев де бермежек. Эшитсе де, билсе де – эшитмейген, билмейген болуп туражакъ.

– Газет къужурлу, халкъгъа тарыкълы болсун учун, не гьакъда язма герек?

– Мен ойлашагъан кюйде, газетлерде де, журналларда да бизин халкъ адабиятны, инчесаниятны, оьзюню тарихини гьакъында охума сюе. Къалгъан маълуматланы – политиканы, экономиканы, спорт янгылыкъланы – орус газетлерден, Интернетден, телевидениеден де билме бажарыла. Янгы адабият асарланы, инчесаниятны янгылыкъларын буса янгыз милли газетлерибизде охума болабыз. Бизин «Ёлдаш» газетде адабиятгъа, маданиятгъа, халкъны тарихине байлавлу материалланы кёп берсе, къумукъ язывчуланы асарларына ерни къызгъанмаса, оьзюню охувчуларын бирден-бир сююндюрер эди. Мен о ёрукъдагъы материаллар аз чыгъа деп айтмайман. Дагъы да кёп чыгъарса яхшы.

– Къумукъ адабиятда янгы пагьмулар, сююндюреген чебер асарлар бар деп эсинге гелеми?

– Гелмей. Адабиятыбызда да оьсюв ёкъ. Янгыз къумукъларда тюгюл, дагъыстан, орус адабиятында да оьсюв гёрюнмей, тамашагъа къалдырагъан адабият асарлар аз.

– Къумукъ адабиятгъа гючленсин учун не етишмей?

– Етишмейген затлар кёп. Шоланы аслуларыны бириси – критиканы ёкълугъу. Критика, адабиятны ахтарыв болмаса, оьсюв болмай... Тек бизде оьзюн критика этген адамны душманына санайгъанлыкъ бар.

– Жават, мисал учун алгъанда, сени газетинтни ким учун ва не пайдасы бар? Тангала «Сарихум» газет ябылса, шогъар талчыгъагъан адам болармы?

– Озокъда, ишинден айрылгъан адамлар талчыкъмай болмажакъ. Сен соравунгну салгъан кююнге рази тюгюлмен. Газет меники тюгюл, ону кюрчюлендирген – Хумторкъали районну администрациясы. Газетни не пайдасы бар? Мисал учун, администрация къабул этеген къарарлар хыйлы адамлар учун тарыкълы бола. Замангъа гёре администрация шо къарарланы халкъгъа газетден таба аян этме борчлу.

– Газетни еси администрация экенни мен де билемен. Газет оьзю халкъгъа тарыкъ деп тутдуруп айтып боламысан?

– Тюзюн айтса, бары да халкъны атындан айтып болмайман. Мени оьзюмню пикрум: башгъа районларда йимик, бизин районда да газет болма тарыкъ.

– Харлысыз газетлени неге ала халкъ?

– Харлысыз газет болмай. Шоланы да бар оьз политикасы булангъы есилери. Дагъыстанда чыгъагъан харлысыз газетлени кёбюсюню тиражыны санаву къопдурулуп языла. Харлысыз газетлер де оьзлени есилерине къуллукъ эте.

Бизин халкъ кёп йылланы боюнда бош, къопдурув макътавлардан тазза дегинче ялкъып, танкъыты-жибижейи кёп – гючлю газетлени охумагъа сююп, «Черновикни», «Новое делону», «Свободная республика» газетлени киосклардан алып охуй. Сонг да, о газетлерде янгы маълумат да кёп. Уьстевюне, харлысыз газетлени мухбирлери де, кёп алапалар да алып, къоркъунмай-тартынмай язалар. Муна шону учун халкъ харлысыз газетлени ала.

– Аслусу – шо харлысыз газетлер охувчулар учун ишлей. Оланы халкъ охумай буса, тиражы аз болса, есилери шолай газетни сакъламажакъ. Шолардагъы журналистлени алапалары, гонорарлары да оланы пагьмусундан, рейтингинден гьасил бола. Рейтинг болсун учун буса, охувчугъа ярама герек.

– Сен айтагъан затлар бары да герти. Тек буссагьатгъы шартларда айрокъда районну оьлчевюнде сен айтагъан кюйдеги газетни болдурма бажарылмай. Нечакъы къужурлу газет болса да, халкъ охумай, Интернетге, телевизоргъа бакъгъан.

– Озокъда, мунда сенден гьасил болагъан зат аз. Сени ишинг – администрацияны политикасын, макътавлу ишлерин аян этмек. Бармы макътама зат?

– Бар... Районну башчысы болуп Руслан Тотурбиевич Тотурбиев гелгенли, кёп ишлер этилип тура. Биринчилей, бары да школалагъа ремонтлар этилди. Шолай да, район центр Къоркъмаскъалада яшлар бавуна ремонт этилди, юртну тёбен этегиндеги изгъар тартагъан орамлагъа ертюп сувлар гетсин учун дренаж быргъылар салынды. Сонг да, бу йыл къурулуш ишлери созулуп турагъан 640 яшгъа ери булангъы янгы школаны бары да къурулуш ишлерин тамамламагъа гёз алгъа тутулгъан. Янгы район больница къурулгъан. Аз заманны ичинде 20 йылны узагъында этилмеген чакъы ишлер этилди. Тёбе деген посёлокда жагьил агьлюлер учун беш къабтлыкъ 60 квартирлик яшавлукъ уьй къурулду ва шондагъы бары да кёп къабатлы уьйлеге толу ремонт этилди.

Шо ишлер бары да ерли налогланы гьисабындан оьтгерилди. Шолай да, бизин районгъа кёп инвестициялар гелтирилип, шиша чыгъарагъан завод, къумач фабрик къурулма башлагъан. Шоланы яхшылыгъындан ерли халкъ иш булан таъмин этилежек ва къошум налоглардан жыйылгъан харжгъа халкъны яшавун онгармагъа дагъы да имканлыкълар артажакъ. Газетни борчу – шо этилип турагъан пайдалы ишлени халкъгъа аян этмек.


«Ёлдаш» 15-02-2013

Размещено: 22.02.2013 | Просмотров: 1907 | Комментарии: 0

Комментарии на facebook

 

Комментарии

Пока комментариев нет.

Для комментирования на сайте следует авторизоваться.