Кумыкский мир

Культура, история, современность

Миллетни менлигин тил сакълай

Тирменчини сув дерти дегенлей, къайсы буса да бир миллетни вакили болгъан адамны ана тилни масъалалары талчыкъдырмай къоймайдыр деп эсиме геле. Тилни ва адабиятны уьстюнде ишлейген илму къуллукъчуланы буса шо гьар гюнлюк иши болуп токътай. Магьачкъаладагъы А.А. Тахо-Години атындагъы педагогика илму-ахтарыв институтну къуллукъчулары школадагъы муаллимлер булан тыгъыс байлавлукъ тутуп загьмат тёгелер. Ёлугъувланы барышында ана тилни ва адабиятны чечилмей къалып турагъан масъалалары арагъа чыгъа, шоланы чечивню ёллары гьакъда пикру алышдырывлар бола. Артдагъы йылларда не иш юрюлгенни билмек мурат булан оьрде аты эсгерилген илму ожакъны адабиятгъа къарайгъан бёлюгюню илму къуллукъчусу Заида Адилгиреева булан ёлукъдукъ. Тюпде ону булангъы лакъырлашывну охувчуланы тергевюне беребиз.

– Заида, бу институтдагъы сизин борчларыгъызны охувчулагъа да аян этип лакъыр башласакъ арив болур…

– Мунда ишлемеге тюшгеним дёрт йыл бола. Адабият бёлюгюне тюшюп, къумукъ адабият булан байлавлу масъалалагъа къарайман. Ери гелгенде эсгерип айтсам, Дагъыстандагъы лак, авар, дарги адабиятланы ва айрыча дагъыстан адабиятны масъалаларыны уьстюнде ишлейген илму къуллукъчуларыбыз да бар.

Илму-ахтарыв ишни юрютмек ва институтну планына гёре берилген илму ишлени кютмек мени касбу борчларыма гире. Мисал учун, 2009-нчу йылда «Къумукъ адабиятны 5-нчи класда уьйренив ёллары» деген иш берилген эди. Бу иш муаллимлеге кёмек гьисапда методика якъдан бары да маълумат гьазир этилинип онгарылды. Бу илму ишни эки йылны ичинде онгардым ва якъладым. Олай демек, школалагъа барып сынап къарадым. Сонггъу эки йылны ичинде «Къумукъ адабиятны 6-нчы класда уьйренив ёллары» деген илму ишимни якъламагъа болдум.

Нени гьакъында язылгъанны айтсакъ, муаллимлеге тарыкъ болагъан медотика ёл гёрсетив программагъа гёре гьазир этилген. Биринчи бёлюгю – фольклор асарланы нечик гечмеге тарыкъ. Охувчулар халкъ авуз яратывчулугъуна гиреген асарланы къайсыларын билмеге герек. Экинчи бёлюгю – XIX-XX асрулардагъы адабиятны уьйренив ёллары. Онда шулай бёлюклер бар: не къайдада гечилмеге тарыкъ адабият, охувчуланы авуз ва языв сёзлюгюн артдырыв, дарсда къолланмагъа тюшеген алатлар. Уллу бёлюк болуп, класдан ва школадан тышда этилмеге герекли ишлени гьакъында генг алып материал берилген. Айрокъда, 5-нчи, 6-нчы класланы программаларына гёре дарсны барышында кёп викториналар, оюнлар оьтгерип бола. Практика янындан айтсам, оьрде аты эсгерилип гетген илму ишлеге 25-ден де артыкъ дарслыкълар гирди. Шо буса муаллимлеге лап да тарыкълы бёлюгю деп гьисап этемен.

Эки де илму ишге байлавлу Къарабудагъгент районну школаларында ишлейген муаллимлени арасында арагъа салынып ойлашыв болду. Дарслыкълагъа олар да айрыча тергев бердилер. Неге тюгюл, шонда дарсны мурадындан башлап беклешдиривге ерли бары да маълумат тындырыкълы кюйде язылгъан.

– Олай болгъанда, шо илму ишлерде теория булан бирче дарсны юрютювю генг кюйде берилген деп айтмагъа ярай.

– Дюр, шолай. Школаларда аслу гьалда дарсны юрютеген кюю тарыкъ бола деп айтсакъ да, охувчулагъа теориядан да аслу англавланы малим этив аслу ерни тута. Мисал учун, 5–6-нчы класланы охувчулары ёммакъ, шиъру, хабар деп нечик асарлагъа айтылагъанны билмеге тарыкъ ва шо англавлар охутув китаплагъа да гирген.

Бары класлардагъы охутув китаплар халкъ авуз яратывчулугъуна гиреген асарлардан башлана. Башлапгъы класларда шолай айырыв ёкъ буса да, олар дарсларда гиччи хабарланы, ёммакъланы гечелер. Бешинчи класдан башлап программа алышына, адабиятны тарихине байланып, девюрлеге бёлюнюп гечиле. Мисал учун, 5-нчи класланы охувчулары ёммакъланы тюрлюлерин, автору бар ёммакъланы да, халкъ ёммакъланы да нечик башгъалыкълары барын гече. Сонг XIX юз йылда язылгъан адабият бериле. Къумукъ язывчулар булан бирче, оьзге миллетлени – шо девюрде дагъыстан адабиятгъа къошум этген язывчуланы да асарлары булан охувчулар таныш болалар.

– Школаларда не масъалалар булан ёлугъасыз?

– Бизин ишибиз янгыз илму иш булан да дазуланып къалмай. Шо материалны алып школалагъа бараман, сынавлар оьтгерип къарайман. Муаллимлер булан тыгъыс байлавлукъ тутуп ишлемей туруп, илму ишни де юрютмеге болмайсан деп айтмагъа сюемен. Башлап школалардагъы гьалны билмеге тюше.

Илму ишлериме байлавлу айтсам, озокъда, биз яхшы натижалар гёрсетип ишлейген муаллимлер булан сынавлар оьтгерип къарайбыз. Илму ишлени сынавгъа салып къарамакъ учун, Тёбен Къазанышдагъы лицейге ва Атланавулдагъы орта школалагъа барып ишледим. Оьрде атлары эсгерилген охув ожакъларда ишлейген Муртазали Ильясович ва Айнутдин Абдулкъадырович магъа дарслыкълар язывда кёп кёмек этгенин эсгермей болмайман. Олар булан бирче 5–6-нчы класларда гечилеген гьар чебер асарны теренден анализ этилип иш юрюлдю.

Сонг да, айрыча алып айтмагъа сюемен. Школада адабиятдан дарс береген муаллимлер язывчуну янгыз яратывчулугъун гечип, яшавуна буса агьамият бермей къоя. Шо буса – уллу хата. Башлап язывчуну тувгъан ери, девюрю, не булан машгъул болгъанлыгъы, къайсы агьлюде тарбиялангъанлыгъы гьакъда теренден маълумат берилмеге герек. Онгарылгъан илму ишлени ичделиги гьакъында сёйлесем, бир дарсны оьтгермек учун тарыкъ болагъан алатлардан башлап, уьйге берилеген тапшурувгъа ерли тындырыкълы язылгъан. Тек институтда плангъа гёре иш юрюлсе де, илму къуллукъчуланы ишлери муаллимлеге етишмейгенине юрегинг аврумай болмай. Аслу себеп – пачалыкъны янындан акъча маялар гёрсетилмейгенлик.

Гьали бир-бир школалагъа барсанг, ана тилни кабинети ёгъун яда тийишли даражада гьазир этилмегенин гёресен. Тек шу масъаланы кёп яны оьзлер муаллимлерден гьасил бола. Директор билмейген янларын да огъар билдирип, ана тилни кабинети болмаса ярамай деп ишлейген муаллимлер де бар. Оьр даражада гьазир этилген кабинетлерде методика якъдан бай материал тапмагъа боласан. Буйнакск райондагъы ана тиллени кабинетлери онгарылгъан кюю гьакъда айтсам, Тёбен Жюнгютейдеги, Атланавулдагъы школаланы ва Тёбен Къазанышдагъы лицейни кабинетлерин эсгерер эдим. Кабинет муаллим этеген ишни бетин гёрсете.

Бизин иш планыбызгъа гёре юрт школалар булан янаша шагьар ва шагьаргъа ювукъда ерлешген школалар булан иш юрюле. Ахтарывланы барышында бу эки де тайпа школаланы биз тенглешдирип де къарайбыз. Биринчи охутув план булан ишлейген юрт школалардагъы шартлар шагьар школаларда ёкъ. Тенглешдирип къарагъанда буса, шагьар школаларда юртлу муаллимлерден артыкъ ишлейгенлери бары ачыкъ болуп къала. Шолай школаланы арасында Ленингентдеги ва Таргъудагъы школаланы уьлгю гьисапда гелтирмеге боламан. Бу школаларда ишлейген муаллимлени тийишли даражада кабинети де бар, охувчулар да ана тилни дарсларына кёп сююп геле. Таза къумукъ юртларда бир-бир муаллимлеге къаршы болгъанман: менден гетсин есисине етмесин деп, дарсларын да этген атлы болуп, тез уьйге гетмек деген мурат салып ишлейлер.

– Толумлашдырып айтгъанда, охув ожакъны башын тутгъан директордан да кёп зат гьасил бола. Эгер де гьаракат этип айланагъан муаллим якълав тапмаса, этеген ишлери гьакъында айтылмаса, ол гёнгюлсюз бола. Шолаймы?

– Мен ойлашагъан кюйде, биринчилей муаллимни гьаракаты болмагъа тюше. Мисал учун, Атланавулдагъы школагъа белгили шаирибиз Йырчы Къазакъны аты берилген. Болса болсун, школа экинчи охув плангъа гёчюп ишлей. Олай демек, башлапгъы класларда бары да дарслар орус тилде юрюле, ана тилде буса къумукъ охув ва тил дарслар гьисапда, демек, предмет гьисапда оьтгериле. Нечик болуп бола олай? Бу ерде айтмагъа сюегеним, ана тил ва адабият дарсланы береген муаллим нечакъы къаст этип айланса да, директор юрегинден ана тиллеге жаны аврумай буса, къумукъ юртлардагъы школаларда, сынавлар оьтгерип, экинчи охув плангъа гёчюрюле. Булай гьалгъа кёбюсю школаларда раслашмагъа боласан. Мени пикрум шулай: шо юртда оьзге миллетлени яшлары охуса да, башлап шо школада гечилеген ана тилни билмеге герек. Гертиден де, билим берив тармакъда не янгылыкъ чыкъса, шолай школаланы сынавлар оьтгереген майдан гьисапда сакълайлар.

– Бугюн школалар учун охутув китаплар чыгъамы? Гьали къолланып турагъанларыны ичинде не йимик кемчиликлер бар?

– Илму якъдан айтгъанда, бизин аслу мурадыбыз – муаллимлер учун дарслагъа ёл гёрсетив ишлер чыгъармакъ. Шо ишлени аслам пайы да гьазир этилген, архивлени ичине къарасакъ, язылгъан чакъы илму ишлер муаллимлеге етише болгъан буса, хыйлы алгъа гетер эди деп эсинге геле. Тек шолар чанг баса, 90-нчы йылланы башындан берли шо иш ярты ёлда къалып тура. Себеби – харж ёкълукъ.

Бир-эки йыл алда охутув китапланы чыгъагъан кюю осал эди. Артдагъы эки йыл китапланы чыгъагъаны яман тюгюл. Китап гьар 4 йылда янгыртылып чыкъмагъа тарыкъ.

Буквар буса биринчи класланы охувчуларында къалмагъа тарыкъ эди. Буквар шагьар ва юрт школалар учун башгъа болмагъа тюше. Шагьар школалар учун чыгъарылагъан букварны аслу мурады – яшланы сёз байлыгъын толумлашдырмакъ. Шо саялы бу китапда аслу гьалда оюн къайдада къурулгъан тапшурувлар бериле. Яда бир суратны алып, шогъар гёре гиччирек хабар тизиле. Озокъда, гьарплар булан таныш болмакъ аслу борч кююнде къала.

– Заида, гьали бираз харжы бар адам не китапны да басмадан чыгъармагъа бола. Шолай имканлыкъланы сизде къоллап болмаймы?

– Болмай. Илму китапны грифи ёкъ буса, оьзюнгден чыгъармагъа ихтияр берилмей. Тек, язылгъан илму ишлерден алып, дарсланы барышы язылгъан гесегин муаллимлеге етишдирмеге къаст этебиз. Шо себепден институтда кёп йыллар боюнда илмугъа къуллукъ этип гелгенлени китаплары гьали де чыкъмагъанлары бар. Шо якъдан мени де гёз алгъа тутгъан муратларым бар. Онгарылгъан илму ишлеримни янгыз практика янын алып, айрыча китап этип чыгъармакъ.

– Ана тиллени буссагьатгъы гьалы сизде не ойланы тувдура?

– Ана тиллени гьалы, 90-нчы йыллагъа къарагъанда, яман тюгюл деп эсгерип гетген бусам да, ана тил дарсланы тийишли даражада оьтгерме ёллар гьали де ачылмагъан. Эсгерсек: шагьар ва юрт школалар учун охув ва методика пособиелер, видео ва темалагъа гёре онгарылгъан дисклер, гёрсетив алатлар кёп аз. Ондан къайры, гьар школада ана тиллени тийишли даражада оьтгермек учун, школаны директорлары шартлар болдурмакъны, ана тиллеге гёрсетилген чакъы сагьатланы сакъламакъны гьайын этме герек. Оьрде эсгерилген чакъы масъалаланы яшавгъа чыгъарывда пачалыкъ якъдан харж болмаса ярамайгъаны англашыла.

Ондан къайры, мени дагъы да бир масъала бек талчыкъдыра. Мисал учун, шагьар школаларда ана тил дарсгъа гелеген 8 яда 10 яшны арасында сёйлеп де, англап да болагъан 2 яш бола. Бу санавлар 50–70 йылдан ана тил тас болма имканлыкъ бар деген къоркъунчлукъну тувдура. Юрт школаны умуми алып айтсам, тил масъаласы яхшы деп айтма болмайман. Неге тюгюл, олар оьзюню ювукълары булан орусча сёйлейлер. Бу гьалны ахтарып къарагъанда, мен бир охувчудан: «О дарсдан ЕГЭ ёкъ чу», – деген жавапны эшитдим. Мен ойлашагъан кюйде, ана тилден 11-нчи класны битеген охувчу экзамен берме тарыкъ деген масъаланы салмагъа герек. Шо заман ол ана тилини хадирин билеген болажакъ.

– Милли тиллени гележегин нечик гёресен?

– Тил болмаса, миллет болмайгъаны белгили. Миллет тили сакълансын учун, адатларын ва къылыкъларын юрютсюн учун, ону оьзюню ери, топурагъы болма герек. Бугюнюбюзню алып къарасакъ, таза къумукъ юрт къалмагъан деп айтма ярай. Миллет яшасын учун юрт ва шагьар школалардагъы ана тиллеге бакъгъан ишни яхшылашдырма къаст этме герек, ана тилинде сёйлейгенлени санаву артма тарыкъ. Бир-бир школаланы директорлары, гьатта ата-аналар оьзюню ана тилин сакъламагъа къаст этмей. Гьалиги гьаллагъа къарагъанда, мен гьисап этеген кюйде, тилни ва миллетни шулай гьалда къоймагъа ярамай.

– Сизин булан болгъан пайдалы лакъырлашывдан охувчулар да гьасиллер чыгъарар деп эсиме геле. Кёп савбол.

– Сиз де савболугъуз.


«Ёлдаш», 14-12-2012

Размещено: 18.12.2012 | Просмотров: 2291 | Комментарии: 0

Комментарии на facebook

 

Комментарии

Пока комментариев нет.

Для комментирования на сайте следует авторизоваться.