Кумыкский мир

Культура, история, современность

Мен насипли адамман...

Художник Набиюлла Бамматовгъа — 70 йыл

Фото

Дюньяны айбатлыкъ къутгъарар деп бек дурус айтылгъан. Мен чеберлик къайдада яралгъан асарланы гьакъында пикирлешемен. Шо айбатлыкъны язывчулар, шаирлер, скульпторлар, художниклер, артистлер ва чебер асарлар яратагъан оьзге адамлар ясай. Сонг да, оьчлюк, давлар, къан тёгювлер оьлюмге, ясгъа, къайгъыгъа элте.

Айбатлыкъ буса - язбаш, яшлыкъ.

Язбашны биринчи айында Къарабудагъгент районну Къакъашура юртунда тувгъан Набиюлла Абдуллаевич Бамматов - шолай асиллик яратагъан художник. Шо ёлда ол хыйлы уьстюнлюклеге етишген, къаравчуланы баракалласын къазангъан.

Н.Бамматов ДР-ни ат къазангъан художниги, СССР-ни ва РФ-ни Художниклерини союзуну, СССР-ни театр чалышывчуларыны Бютюнроссия жамиятыны члени. Ону кёп санавдагъы монументальный, живопись, графика асарлары Россияны, Израилни, Тюркияны, Дагъыстанны оьз энчили ва корпоратив коллекцияларында сакълана.

Мен Набиюлла Бамматов булан тезден берли тыгъыс кюйде агъалыкъ аралыкълар юрютемен. Шолай аралыкъны ол кёп адамлар булан да юрюте. Айрокъда ата юртум Тёбен Къазанышда ону шолай ювукъ адамлары кёп. Суратланы бир выставкасындан сонг бир журналист «Къазанышлы художник Бамматов» деп язгъан эди.

Гертилей де, Набиюлла Бамматов чебер асарлар яратагъандан къайры да, адамлыкъ, къурдашлыкъ яндан да ажайып исси, назик гьисли, гьакъ, илиякълы улан. Озокъда, шолай асил къылыкълы адам болмагъан эди буса, Бамматов чеберлик яндан асил ва пагьмулу асарлар яратып болмас эди.

Чебер асарланы яратгъан ва яратагъан пагьмулу адамланы гьакъында Набиюлланы да, мени де арабызда чакъда-чакъда гьайлы гьасирет кюйдеги лакъырыбыз бола.

- Набиюлла,- деймен шолай лакъырыбызны вакътисинде, - художникни касбусун тангламагъа сени не зат борчлу этди? - деп сорадым.

- Табиат, - деп жавапланды ол оьзтёрече, гьамандай йылы ва ачыкъ иржайыв булан. - Дюр-дюр, табиат борчлу этди. Гьакъ юрекден айтаман, оьзге яратывчу ва пагьмулу адамланы иш, яшав сынавундан да билемен, тувмадан, яни, табиат берген пагьму болмаса, мен ойлашагъан кюйде, мекенли ва бажарывлу кюйде бир касбугъа да ес болмагъа бажарылмай.

Бугюн табиатны талапларын англамай яда сансымай янашагъан, бары да затны акъчагъа айландырып оьлчейген, демек, пагьмулу адамлар аз бола барагъанына гьай аман деп талчыкъмай болмайман...

фото

Набиюлла бир ерге ойлу кюйде тикленип бир мюгьлет сёзсюз ойлаша. Балики, шо мюгьлетде ол художник гьисапда ойларын келпетге айландырып суратлама сюедир?..

— Художник, табиатны тувмадан дегенлей англама Есибиз илгьам берген адам гьисапда мекенли кюйде токъташдырма боламан, табиат жансыз тюгюл. Ону кёп ренкли тюслерини, гьар гьызыны, гьар гёрюнюшюню жанлы келпети бар.

Оьзю этген асарда пагьмулу художник тартгъан гьар гьызда терен маъна бар. Шолай асарда къоллангъан тюслерде де, пагьмулу художник тартгъан гьыз, гьар тюс булан келпет ярата...

- Дурус, дурус, - деп, Набиюлла булан рази болуп, ону пикрусун узатаман, масала, италиялы художник Леонардо да Винчини суратларына къарасакъ, оларда айланып-айланып къарамагъа борчлу этеген, келпет яратывчу сигьрулу тюслер бар. Эрмени художник Сарьянны суратларында да тюслер-ренклер булан ажайып ярыкълыкъ, гюнешдей ачыкъ, ланс этеген ярыкъ бар.

Сарьянны суратларын уллу залда къурулгъан выставкада да, хыйлы арекден де шо ярыкъ эс этдирип, оьзюне тарта.

Гьали-гьалилерде Магьачкъалада Дагъыстанны художниклерини залында ачылгъан выставкада Н.Бамматовну заводну маъдан къуюлагъан цехинде загьмат тёгеген ишчи, уланны сураты илинген эди. Ярдан гесип алгъандай мол къаркъаралы шо уланда, ону къаркьарасында, къаравунда пикру теренлик бар, кёп ренкли тюслер келпет яратывгъа кёмек эте, келпетин къаравчуну алдына ачып бере. Шолайлыкь Набиюлланы пагьмусуна шагьатлыкъ эте.

- Набиюлла ювугъум, - деймен, - оьрде берген соравумдан арек гетип барабыз. Айтагъаным, сагъа художникни касбусун сайламакъгъа хас белги гьисапда не зат себеп болду?

- Мен агам Абдулла давгъа гетип бир-эки айдан сонг тувгъанман. Узакъ къалмай о оьлген деп къайгъылы кагъыз гелген. Тул къалгъан анабыз агъамны да, мени де алып юртдан Магьачкъалагъа гёчген. Мундагъы III Интернационалны атындагъы къумач фабрикге къаравулчу болуп тюшген. Чагъым етишгенде мен Таргъудагъы етти йыллыкъ школагъа юрюмеге башладым. Эсгерилген школада сурат этивден дарс береген Лев Яковлевич Ткачук деген орус муаллим бар эди. Мен ойлашагъан кюйде, оьрде эсгерилген табиатдан гелеген пагьмуну яндырмагъа, оьрчютмеге, уятмагъа Лев Яковлевич себеп болду.

Бир уллу алим - муаллим булай деген: «Охувчу яшны башы гьакъылдан тыгъып-басып толтурма герекли савут тюгюл. Муаллим охувчуну башына табиат берген пагьмуну яндырмагъа, уятмагъа, оьрчютмеге белсенген адам». Муаллим якъгъан от бара-бара, къаст да къошулуп, озокъда, оьртенге айланажакъгъа шеклик ёкъ.

- Бугюн йимик эсимде, - деп, Набиюлла сабий йылларыны эсделиклерине чомула, - Лев Яковлевич бир дарсда тамгъа къагъылгъан мыхгъа оьзюню эсги пальтосун илди. «Яшлар, - деди ол, пальтосун гёрсетип, - шуну суратын этмеге къарагъыз».

Мен, бек къаст этип, шо эсги пальтону гьар бюрюшмесин, тюсюн гёрсетме къарадым. Шонда мен этген пальтону суратына Лев Яковлевич бек яхшы багьа берди ва сыртымны сыйпап: «Къоччагъымсан, сенден художник болажакъ», - деп ругьландырды.

Къумукъланы хытыр тондан эр чыгъар деп айтыву бар. Шо йылларда етим къалгъан Набиюлла учун хытыр тон да уллу даражалы гийим эди.

Армиягъа барып, ватандашлыкъ борчун кютюп къайтгъан Набиюлла Магьачкъаладагъы 37 номерли школада черчение, суратэтив дарсланы юрюте.

1967-нчи йылда уьстюнлю кюйде экзаменлер де берип, М.А. Жамалны атындагъы Дагъыстан художественный училищеге охумагъа тюше. Мунда огъар пагьмулу художниклер дарс бере - М-А. Жамал, М-К. Юнусилав, В.В. Гегомян, И.Д. Бальшаков ва оьзгелери.

Художественный училищени тамамлагъан училищени биринчи выпускундан Бамматов йимик жагьил уланлар сонггьу йылларда сурат этив ва театр инчесаниятында орта багъана болуп токътайлар. Шоланы бириси - Набиюлла Абдуллаевич Бамматов. Арадан кёп заман гетмей Н.Бамматов Москвадагъы маданиятны ва инчесаниятны къуллукъчуларыны билимлерин артдырагъан институтдагъы курсланы тамамлай. Бу институтда аты тыш уьлкелерде де белгили художниклер, СССР-ни халкъ художниги Рындин, Россияны халкъ художниги Курилка дарс берелер.

1965-нчи - 1974-нчю йылларда Бамматов Къумукъ театрда художник-сагьна онгарывчу болуп ишлей. 1990-нчы йылда ол Къумукъ театрны баш художниги этилип белгилене.

Оьрде эсгерилген йылларда художниклени Ростов-Донда, Москвада оьтгерилеген лабораторияларда ортакъчылыкъ эте.

- Набиюлла, сен бугюн Къумукъ театрны баш художнигисен. Яратывчулугъунгну театр булан байламакълыгъынгны себеби не болду?

- Мен тезден берли де театрда художник болуп ишлеме гьаваслы эдим. Жагьил йылларымда Къумукъ театрда гёрсетилеген спектакллеге иштагьлы кюйде къарай эдим. Къумукъ театрда загьмат тёгеген йылларымда, инандыраман ва оьктем боламан, хыйлы пагьмулу адамлар булан тыгъыс кюйде къатнадым, оьзлерден кёп затлагъа уьйрендим, илгьам алдым.

- Сен, Набиюлла, Къумукъ театрны баш художниги болуп ишлейгенли кёп йыллар бола. Мен, сен билеген кюйде, Набиюлла, театр, сагьна саниятны ягъадан къаравчу гьисапда тюгюл, театрны охув ожагъын оьр къыйматлар булан тамамлагъан касбучудай англайман ва эсгерилген саниятгъа дурус багьа бермеге болардай адамман. Болсам да, сагъа театрны баш художнигини борчларыны оьзеги недир деп сорамагъа сюемен.

- О-о-о! О уллу тема. Шо гьакъда узакъ заман сёйлеме герек.

Театр-уллу коллектив ортакъчылыкъ этеген чебер яратывчулукъ. Шолай яратывчулукъну барышында янгы асар - спектакль ясала. Шо яратывчулукъда табии кюйде драматургну, режиссёрну, художникни, театрны савлай труппасыны ва оьзгелерини ортакъчылыгъы яратывчулукъгъа къуршала. Шо къуршалывда биревню де оьзтёречелиги башчылыкъ этмеге бажарылмай. Эсгерилген чебер гючлер бир-бири булан айрылмасдай байлавлу. Шону булан бирге, художникни яратывчулугъу спектаклни оьзге ортакъчыларындан айры. Художникни искусствосун гёрмеге боласан, шо искусство гёлемли. Режиссёрну пикрусу артистлени гёзлеринден, оланы айланышындан, тербенишинден, сагьнадагъы келпетни мюгьлетли яшавун ачывундан, ругь, къылыкъ алышывундан таба игитни келпетин амалгъа геливюн, ону яратылывун сезмеге, гьис этмеге болабыз.

Декорация спектаклни идея оьзегин суратлай. Шо оьзекни яшавгъа чыгъармакъ учун театрны бары да коллективи ортакъчылыкъ эте. Бу ерде бир затны айрыча эсгермеге герек. Художник спектаклни режиссёруну инг ювукъ аркъатаяву болмаса бажарылмай. Шону булан бирче художник режиссёргъа оьзюню оьзтёрече къаравун оьр этип гёрсетмеге тюшмей.

Баш художник театрны репертуарын тизивде актив кюйде ортакъчылыкъ эте.

- Театр инчесаниятдагъы саниятланы бирлигин нечик англамагъа бола?

- Живописец, скульптор, график - олар театрда бирче иш гёре. Олар оьзтёрече ва кес кюйде асар ярата. Театрда режиссёр, драматург пьеса асарны идеясын, ругьун ача.

Гьали-гьалилерде Къумукъ театрда орус тилде испан язывчу Мигель де Сервантес Сивадараны «Дон Кихот» деген асарыны кюрчюсюнде спектакль салынды. Эсгерилген спектаклге декорацияны Набиюлла Бамматов онгаргъан. Шо декорация, рецензентлер айтагъан кюйде, сагьнаны оьлчевюн генглешдирген. Авур къара тюслю тамлар, уллу оьзен ташдан этилген чырлар, шо чырланы арасындан чыгъып, созулуп гелеген печлени тютюню къаравчуланы Испанияны XVII девюрюне элте. Бамматов яратгъан шо девюрню гийимлери режиссёрну пикрусун толумлашдыра. Актёрланы костюмланы колорити режиссёрну пикрусун аянлашдыра.

Къаравчулар да, саниятны ахтарывчулар да эсгереген кюйде, сагьнаны декорациясы къаравчуланы эсин «онггъа-солгъа» тартмагъа тюшмей, сагьна гёрюнюш режиссёрну пикрусун толумлавчу гьисапда къуллукъ эте.

- Мен, Набиюлла, шо пикру булан рази тюгюлмен. Режиссёрну да, художникни де ойлары рас гелмеге герек.

- Разимен...

- Мен, - дей Набиюлла Абдуллаевич, — гезикли керен такрарлайман, гертилей де, насипли адамман. Ойлашып къарагъыз, яшдан сайлагъан касбусун оьмюр бою узатмагъа мурат салгъан жагьил улангъа, айрокъда яратывчу ёлгъа онгарылгъан адамгъа пагьмулу ва белгили муаллимни къолтукъ тюбюне тюшюп загьмат тёкме башламакъ уллу насип тюгюлмю?! О да, авзумну толтуруп айтаман, Гьамит Алиевич Рустамов йимик машгьур режиссёр булан кёп йыллар ишлемекден артыкъ насип болурму? Мен 27-ге ювукъ режиссёр булан Дагъыстанны театрларында загьмат тёкгенмен. Тек Рустамовну баш муаллимим деп гьисап этемен.

Мен оьзлер булан ишлеген оьзге режиссёрлар да - пагьмулу касбучулар. Масала, Зубайыл Хиясов, Ислам Казиев ва оьзгелери. Амма Гьамит Рустамов мени касбу чалышывумда айрыча ер тута. Ол спектаклни яратывда алданокъ ойлашылгъан,тизимли ёлну юрюте эди. Ону спектаклни суратлавну, композиция яндан чечивню оьзтёрече, янгыз Гьамитге хас болгъан формасы бар эди. Ол мизансценаланы, яни, сценадагъы юрюш, тербениш гьаракатны бир агъымгъа салмагъа бажара эди.

Гьамит Рустамов художникни де, спектаклни бары да ортакъчыларын да оьзюню якъчыларына, чеберликни яратывчуларына айландырмагъа бек уста адам эди. Ол гийимлени, музыканы билеген, оланы спектакль яратывда агьамиятлыгъын терен даражада сезе эди.

Къумукъ театрны чебер советинде биз яратывчу масъалаланы ачыкъ, генг кюйде пикру алышдырыв ёлда чече эдик.

Гьай аман, шо ачыкълыкь ва гьакъ кюйдеги тогъатартыв бугюн Къумукъ театрда унутула барагъанына талчыкъмай болмайсан...

Набиюлла Бамматов сабур, саламат, оьзгеге иржайып тюгюл бакъмайгъан, оьзюню яравлу яратывчулугъуну гьакъында аз, оьзгелени гьакъында кёп эсгермеге, хабарламагъа сюеген адам.

Наби Бамматовну Москвада, Бакюде оьтгерилген Бютюнсоюз, Бютюнроссия, Темиркъазыкъ Кавказдагъы республикаларда, Дагъыстанда оьтгерилеген выставкаларда гёрсетилген асарларына къаравчулар яхшы багъа берген. Шо гьакъда искусствоведлер, театроведлер язгъан рецензиялар, ренкли буклетлер чыгъарылгъан.

Лакъырыбыз узатыла...

Набиюлла Бамматов мени булан да, мени йимик ону чебер асарларыны айланасында юрюлеген демли лакъырлар, Яратгъаныбыздан тилеймен, гьалиден сонг да дагъы да кёп йыллар узатылсын.


"Ёлдаш", 23-03-2012 й.

Размещено: 27.03.2012 | Просмотров: 2639 | Комментарии: 0

Комментарии на facebook

 

Комментарии

Пока комментариев нет.

Для комментирования на сайте следует авторизоваться.