Кумыкский мир

Культура, история, современность

Майсан (апрель)

Язбаш - йылны эртени...

Слова, выделенные красным цветом, имеют всплывающую подсказку с переводом на русский язык

Имканлыкъланы къолдан чыгъарма тюшмей

фотоМайсан – табиатны бешигинде юхугъа къайтгъан жан-жаныварланы, къушланы, оьсюмлюклени, демек, Ер юзюндеги бары да жанлы махлукъну тирилип янгы тюшюмлени, наслуланы гьайын этеген къыставуллу ва жаваплы вакътиси.

Язбашда заманны гьар минуту аявлу... Айтмагъа сюегеним, замансыз заманда о зат етишмей, бу зат ёкъ деп, гьава къургъакъ гелди деп кюстюнмес учун, чолалы гюнлерде чолакъ болма ярамай. Шону учун алданокъ, оьз заманында бар имканлыкълардан пайдаланып, уллу болсун – гиччи болсун дегенлей, сув гьавузларда авлакъланы, оьсюмлюклени сугъармакъ ва шолай да гьайван-малгъа ичирмек мурат булан къолланагъан сувланы тамычылатып жыйып гьазирлик гёрмеге таклиф этиле.

Белгили болгъаны йимик, бу йыл бизин республикабызда сувланы тутумлу харжламакъ учун «Таза сув» деген хас республика программаны ичинде белгиленген талапланы яшавгъа чыгъармакъ учун ишлени болжалларын йырмайлы, бир муратгъа бойсынып, оьрдеги къурумлардан пачалыкъ кёмекни талап этмеге герек бола. Неге тюгюл, ятгъан ташны тюбюнден сув акъмай.

Кюрчю салына

Майсан - бизин республикабызда генг кюйде язлыкъланы чачыв ва кёп йыллыкъ оьсюмлюклени - юзюм борланы ва емиш тереклени орнатыв ишлер юрюлеген вакъти.

Белгили болгъаны йимик, бизин республикабызны авлакъларында ва бав-бахчаларында йылда бир миллион тонгъа ювукъ авлакъ ниъматланы тюшюмлери къайтарыла. Шону булан дазуланмайлы, гележекде оланы къадарын дагъы да артдырмагъа ва сан янын камиллешдиривге айрыча тергевню бакъдырма умут этиле.

Амма гьали алдагъы совет девюрде йимик тюгюл. Гьалиги базар аралыкълар оьмюр сюреген заманда гьайванчылыкъда жынслашдырыв ва оьсюмлюкчюлюкде сайламлы урлукъланы болдурув ишлерде сабанчылагъа-авлакъчылагъа, бавчулагъа ва шолай да гьайван-мал оьсдюрегенлеге, къушчулукъ булан машгъул болагъан тайпалагъа кёп зат етишмей. Шо саялы да заманны ва харжларын асувлу къолламакъ муратда олагъа биригип гьакълашып-гьаллашып дегенлей, иш гёрюв пайдалы болур.

Гиччи топуракъ пайларын ишлетегенлер учун оланы барысына да мол тюшюмлер оьсдюрмеге, топуракъгъа къуллукъ этмеге имканлыкълар бир йимик тюгюл. Гиччи ерге оьзюнг ушатагъан бары да затны орнатма, чачма бажарылмай.

Шону гьисапгъа алып, бир йимик табии шартлар бар ерлерде картоп, къапуста яда буса памидор булан хыяр чачып оьсдюрюлеген ерлерде топлангъан сынавну генг кюйде пайдаландырма, яйма тарыкъ. Алдагъы йылларда йимик «Тюшюм», «Сайламлы урлукъланы хазнасы», «Берекетли хасилер» деген ва шолай оьзге тюрлю жамият бирлешивлени янгыдан яшавгъа къайтарывну гьайы этилсе, тас этивлеге ёл берилмес.

Демек, бирлешип иш гёрюв топуракъчылыкъ булан машгъул болагъанлагъа енгилликлер тувдура, онгайлы ва хайырлы ёлланы, къайдаланы танглама имканлыкъланы артдыра. Янгы тюшюмге кюрчю салынагъан вакътиде, къайтарывну гюнлеринде, шону гьисапгъа алып иш гёрегенлер гьёкюнмес.

Гьалиги къыйынлы девюрде топуракъда ишлемеге сюегенлеге гьар тюрлю чиновниклени, мая салывчуланы янындан четимликлер этилинегени юрекни рази къалдырмай. Шондан хантав къалмайлы, топуракъ пайланы есилери биригип иш гёрсе, оьзлени талапларын ва ихтиярларын яшавгъа чыгъарма, судларда утма рагьат болажагъын да бирев де инкар этмеге болмай.

Ишлени лап да къыставуллу вакътиси

Бавларда, юзюмлюклерде, авлакъларда дачачылагъа, топуракъ пайларын ишлетив булан машгъул болагъан оьзге тайпалагъа майсан айны ичинде этек чалып, бел бюгюп гьаракат этмеге тюше.

Ишлени лап да къыставуллу вакътиси. Бав-бахчалардагъы хасилени, оьсюмлюклени тергеп чыкъгъан сонг, бутав ва орнатыв-чачыв ишлени тамамлап, бары да агротехника къуллукъларын оьз болжалларында сан яны булан оьтгермеге таклиф этиле.

Белгили болгъаны йимик, гьавагъа иссилик гелип, гёзел ва къуванчлы язбашны гюнлеринде гюнню шавлалары топуракъны иситмеге башлайгъанда, зараллы аврувлар ва зиянлы жанлар, чёп оьсюмлюклер къутуруп гете. Шону алдын алмакъ учун, оьз заманында дарман урув ишлени оьтгермесе бажарылмай.

Алдагъы йыллар булан тенглешдиргенде бу йылны къышында къатты сувукълар кёп болмады. Шо зараллы жанланы ва аврувланы кёп болувуна туврадан-тувра болушлукъ эте. Шону гьисапгъа алып, гюзлюклер чачылгъан ерлерде, емиш бавларда тереклени гемиривчю жанлардан къорумакъ муратда алгъасавлу кюйде чаралар гёрмесе бажарылмай.

Шону гьисапгъа алып, бу йыл март айда ДР-ни Президентини таклифине гёре Дагъыстанны юрт хозяйство ва сурсат министерлигини янында хас комиссия къурулгъан. Шогъар да Дагъыстанны юрт хозяйство министрини заместители, экономика илмуланы доктору Шарип Шарипов башчылыкъ эте. Алгъа салынгъан борчланы кютмеге къыйынлыкълар тувулуна буса, озокъда, топуракъчыларыбызгъа даим оьз къазанында къайнап-инжип турмай, бавчулар, сабанчылар эсгерилген министерликни сайтындан таба ону булан байлавлукъ тутса, зарал, тас этивлер алдагъы йылларда йимик кёп болмас.

Тереклени аврувлардан сакълайгъан, олагъа гюч береген гьар тюрлю дарманлар къолланагъаны гьакъда белгили. Шоланы арасындан айырып айтсам, заралсыз болагъан препаратланы къоллама таклиф этиле.

Къайсыларын? Мисал учун айтгъанда, «Циркон» яда буса «Иммуноцитофит» ва шолай башгъалары. Биринчиси 5 литр сувгъа 1 миллилитр къошулуп онгарыла. Экинчиси 3 литр сувгъа 0,6 грам къошулуп гьазирлене.

Эсгиленген-къартайгъан, яралы тереклени ва борлаланы, емиш бёлеклени янгыртабыз-яшгъартабыз деп заманыгъызны, харжыгъызны зая этмеге сюймей бусагъыз, шоланы тамурундан чыгъарып алып тайдырып, янгыларын орнатсагъыз пайдалы болажакъ.

Язбашгъы авлакъ ишлени оьтгереген къыставуллу гюнлерде савлугъугъузгъа зарал болмасын учун, къорув алатлардан пайдаланма къаст этигиз.

Тюзлюк бойда, айрокъда Каспийск ва Магьачкъала шагьарларда яшайгъан дачаланы есилери кёп йыллыкъ ва бир йыллыкъ оьсюмлюклени сияладан къорума болмайбыз деп кёп кант эте.

Шону учун тереклени бюрлери япыракъ ва чечек ачгъынча зараллы жанлагъа къаршы къолланагъан дарманлар булан ишлетмеге таклиф этиле.

Пайдалы насигьатлар

Бу макъалада янгы башлайгъан дачачылар, бахчачылар учун къыйматлы ва агьамиятлы насигьатлар беребиз. Бизин мурадыбыз бав-бахча учун къолланагъан участка есилерине, айрокъда янгы башлайгъанлагъа пайдалы таклифлер, насигьатлар булан оланы загьматын тынчлашдырмакъ.

фотоБиринчилей, оьсюмлюклени кёп тюрлюлерин оьсдюрме къаст этигиз. Кёп тюрлю оьсюмлюклени оьсдюрювю булан айлана якъны, табиатны байлыкъларын къоллап, йылны гьар вакътисинде бай ва тюрлю тюшюм алмагъа боларсыз. Сизин агьлюгюзде дёрт-беш адам бар буса гьар адам башына 100 кило емишни болдурмакъ учун 4-6 сотка айырыгъыз. Мунда азындан 12-15 алма ва гьармут тереклер орнатма бола. Тереклени уллу ва орта болуп оьсегенлерин аралашып орнатмагъа герек. Шо майданда 10-12 тюрлю къумлу емишли тереклени де орнатмагъа ярай. Уллу тереклени аралары булан емиш береген уьлкю тереклени де эллиси сыяжакъ.

Тереклени орнатагъанда тюз сыдыра этебиз деп къасткъылмагъыз. Озокъда, арив гёрюне, тек оланы оьсювюне, гелимине пайдалы тюгюл. Тереклени оьсеген кююне, бутакъларына гёре бир-бирине зарал этмейген кюйде орнатмакъны гьайын этигиз.

Яш алма тереклени, аювъюзюм уьлкюлени арасы булан салыгъыз. Емиш тереклени ягъалары булан емиш уьлкюлер орнатсагъыз аз заманны ичинде зараллы жанлар, аврувлар аз болгъанны эс этежексиз. Сизге буса къол булан чёплени юлкъуп тайдырмагъа къыйын болмажакъ. Алда промышленный бавчулукъда тереклени тюбюндеги топуракъны ерли къый кюйлевючлер булан кюйлей эди. Шолай этмей, тереклени арасы булан бурчакъ, нохут ва балы бар оьсюмлюклени гёмюгюз. Алма, гьармут тереклени тюплерине салат япыракъланы, редисни, яшыл согъанны ва ийисли халталаны къоркъмай чачыгъыз. Жие тереклени тюбюнде буса петрушка ва салат чачмагъа тийишли.

Алма терекни емишин яхшы бишгинче юлкъмагъа алгъасамагъыз. Ондан чыгъагъан этилен ювукъда ерлешген тереклени емишлерине чалт бишмеге болушлукъ эте. Бахчада хасилерде сыдыра этип йылны башгъа вакътилеринде бишеген терен ва сай тамурлары булангъы гьар тюрлю оьсюмлюклени чачыгъыз. Къызыл чювюннюрню чита оьсеген хасини бою булан чачмагъа багъыйлы.

фотоГеч бишеген овошланы сыдыраларыны арасына жиелек, самурсакъ, петрушка ва ханцоччам гёмюгюз. Шо оьсюмлюклер хасиден алагъан тюшюмню артдырагъандан къайры, аслу оьсюмлюклени аврувлардан, зараллы жанлардан къоружакъ. Агъачжиелекни къырыйында къабакъны ва хыярны чачыгъыз.

Хыярны тез бишеген ва гюзде геч бишеген журалары ва къызыл читаны дымлы ва къуру урлукъларын бирче гёмюгюз. Оьсюмлюклени тюрлю жураларын чачып, сынав топлагъыз ва ону гьасиллерин язып юрютюгюз. Тюрлю жураланы къоллайгъанлыкъны натижасы йылдан, топуракъдан, чачыв шартлардан гьасил бола. Тез бишеген оьсюмлюклени (редис, салат, крессалат, оччам ва башгъалары) къолланмагъан топуракъгъа чача бусагъыз шо участкада экинчилей тюшюм алмагъа боласыз (памидор, гюзлюк хыяр).

Картопну алма, сари ябушгъан тереклени араларына гёммегиз. Сари ябушгъан, шолай да къарабадиржанны, памидорну «сюймей». Сонг да алма терекни ювугъунда къоз терекни орнатмагъыз. Къоз терекден чыгъагъан химия элемент колитни емиш тереклени къурутардай кёп заралы бар. Гьар тюрлю журалы оьсюмлюклени бирче оьсдюре туруп, сынав алмагъа ярай.

Топуракъны чёбюн алывну да тюз кюйде юрютме герек. Чёп оьсюмлюклени урлугъу топуракъгъа яйылгъынча токътамагъыз. Топуракъны янгы алынгъан къый булан кюйлеме яхшы тюгюл. Етти айгъа ювукъ сакълангъан къыйны къошуп этилген кюйлевючлени къолламакъ пайдалы. Шо вакътини ичинде къыйдагъы чёп отланы урлукълары ва аврувлар гючюн тас эте.

Оьрде де эсгерилген кюйде, бавугъузгъа ханцоччам, дёгерек оччам, крессалат, хырын, сельдерей, фенхель чачсагъыз балжибинлер ва урлукълашдырывну кютеген увакъ жан-жаныварлар учмагъа муштарлы болажакъ. Олар алма терекни емишин къырагъан гёбелеклени ёкъ эте. Зараллы гёбелеклер учагъан вакътиде емиш тереклени ва уьлкюлени бутакъларына сувалчан отну ва ювушанны къысымларын байлама ярай. Тереклени арасында ювушанны, сувалчан отну ва кеннирашны уьлкюлерин къойса пайдалы болур.

Гьар заман оьсюмлюклени ерин алышдырмай бир ерде оьсдюрюп къойсагъыз топуракъ ажиз бола. Оьсюмлюклеге зараллы аврувлар юкъмагъа башлай. Шо саялы оьсюмлюклени ерин алышдырма герек.

Бав-бахчаларыгъызны топурагъын гьар йыл кюйлеме къаст этигиз. Бавчулукъда ва бахчалыкъда биз берген насигьатлагъа, таклифлеге агьамият берип гёз алгъа тутсагъыз, сизге гьар йыл бай тюшюм алмагъа тынч болажакъ.

Бары да бавчулагъа ва бахчачылагъа уьстюнлюклер, бай тюшюмлер ва онгайлыкълар ёрамагъа сюемен.

М. Багьавутдинов, юрт хозяйство илмуланы кандидаты.


Сорав - жавап

Сорав: Магьачкъаланы темиркъазыкъ ва къыбла боюндагъы дачаларда, топуракъ пайларында бав жиелекни оьсдюрме муштарлылар аз къаршылашмай. Шону чачып оьсдюрмек учун нечик къуллукъ этмеге тюше ва къайсы журалары ерли шартларда яхшы тюшюм бережек?

Ж. Басиров, Магьачкъала шагьар.

фотоЖавап: Къыр жиелекни журалары бизин республикабызны къыбла боюндагъы тавтюп бойлардагъы авлакъларда, агъачлыкъланы, орманлыкъланы ичинде кёп къаршылаша. Оьзюню татыву да бав жиелекникинден эсе айрыча татли.

Къыр жиелек болсун, бав жиелек болсун, ону къайсы да татли, татывлу ва адамланы савлугъу учун пайдалы авлакъ ниъмат гьисапда танывлу. Шо саялы да артдагъы йылларда бизин республикабызда яз вакътилерде ону гьар тюрлю журалары базарларда ва тюкенлерде сатывда кёп болагъаны гьис этиле.

Озокъда, бав жиелекни оьсдюрмек учун кёп къыйын тёкмеге герек бола. Биринчи талап, жиелек иссиликге ирия болуп ачылагъан-оьсеген оьсюмлюк гьисапда белгили. О саялы болма да ярай, Латин Американы Венесуэла пачалыгъында бав жиелекни гьар тюрю журалары 2 минг бийикликдеги тав этеклерде де оьсдюрюле ва этилинген къуллугъуна гёре мол тюшюмлер де бере. Бизин республикабызны тав шартларында буса жиелекни шолай бийикликде чачып оьсдюрюп тюшюм алма бажарылмай. Неге десегиз, чакъ эртенлер ва ахшамлар сувукъ бола.

Экинчилей, бав жиелекни, чакъда-чакъда сугъарып, хасилердеги дымлыгъын тас болмасын учун гьайын этмеге герек бола. Белгили болгъаны йимик, бизин республикабызны тюзлюк боюндагъы къайыр-саз къатыш топуракъларында еллер кёп болагъан бойларда дымлыкъны сакълама четим бола. Муна шо саялы да, бав жиелекни де картопну йимик чачып, айры-айры тюплер, сыдыралар этип оьсдюрме таклиф этиле. Чакъда-чакъда каза ура турмайлы, тюплерине ва сыдыра араларына бичен яда буса салам яйып, неде буса плёнкалар тёшеп оьсдюрсегиз, тарыкъсыз чёп отлар оьсмежек ва тез учуп гетмейли, узакъ замангъа дымлыгъы да сакъланажакъ, емишлери бишгенде ерге тийип заралланмажагъы да сизин учун пайдалы.

Сонг да, аврувлардан сакъламакъ учун бордос къошушну сув булан онгарып, бав жиелекни уьстюне тююр тутгъунча алда чачма таклиф этиле. Къомурсгъалагъа ва йылавукъ хуртлагъа къаршы хас дарманлар булан ишлетме таклиф этиле.

Гюзде тюшюмю къайтарылып битген вакътиде жиелекни хытанларын, япыракъларын къоймайлы, тюбюне тийдирип, къыркъып тайдырма тарыкъ бола.

Мен бизин бавчуларыбызгъа ва авлакъчыларыбызгъа бав жиелекни уллу болагъан «маршал», «зефир», кёп болагъан «редгонтлинт» ва язбашдан тутуп биринчи къар явгъунча тюшюм берип турагъан «орлец» деген жураларын оьсдюрме таклиф этер эдим.

Соравгъа жавапны гьазирлеген Къ. Къараев.


«Ёлдаш», 27-04-2012, 08-03-2013

Размещено: 01.04.2013 | Просмотров: 1814 | Комментарии: 1

Комментарии на facebook

 

Комментарии

9374870 оставил комментарий 04.04.2013, 22:14
Comment
тек нетесен.... геч язылгъан)))

Для комментирования на сайте следует авторизоваться.