Кумыкский мир

Культура, история, современность

Камил Алиев: «Къысматына ес болгъан миллет яшай»

фото

Камиль Алиев

Бу материал гьали-гьалилерде Türk Dünyasında Günlük Haberler деген Интернет сайтны тилевюне гёре гьазир этилген ва шо сайтда ерлешдирилген эди. Энни бизин сайтда да ерлешдиребиз.

Анадаш «Ёлдаш» газетни баш редакторуну къуллукъларын кютеген Камил Алиевни аты Дагъыстандан оьтюп тюрк дюньясында да танывлу. Ол илмуда да оьз сокъмагъын салгъан тарих ахтарывчуларыбызны бириси. Газетге ёлбашчылыкъ эте туруп да ол, алгъа барывну ёлларын танглап иш тута. Шо якъдан алгъанда, ол къумукъ миллетни маданиятына, тарихине ва гележек яшавуна жаны авруйгъан адамларыбызны бириси. Бугюнлерде ону булан ёлугъуп, «Ёлдашны» къысматы гьакъда баянлыкъ алмагъа имканлыкъ тувулунду.

– Камил Магьамматсалигьович, анадаш газетибизге ёлбашчылыкъ этегенигиз 9 йыллагъа ювукъ бола. Газетни ишине тюшюнмеге тынчмы эди? Шо гьакъда не айтмагъа боласыз?

– Гертинден де бу йыл 24-нчю апрельде 9 йыл битежек. Бир ягъындан айтсам, тынч эди. Бириси янындан алып къарагъанда, шолай айтмагъа да болмайман. Неге тюгюл мени бу ишге чыкъгъанча алдагъы ишим журналистика булан байлавлу тюгюл эди. Шондан алда 23 йылланы боюнда мен пачалыкъ къуллукъларда ишледим. Шо саялы журналистика магъа ювукъдан таныш тюгюл эди.

Баш редакторну иши кёбюсю гьалда ёлбашчылыкъ этив булан байлавлу. Газетни башын тугъан сонг, газетге бир макъала да язмай туруп болагъанлар да ёлугъа. Мен бусам язмасам туруп болмайгъанларданман. Шо якъдан алгъанда, газетни ишине гелгенчеги къуллукъларым языв иш булан байлавлу эди. Сонг да, сизге де белгили кюйде, Дагъыстан пачалыкъ университетде илму тармакъда да чалышгъанман. Айтагъаным, языв иш, ахтарыв иш мени учун янгылыкъ тюгюл эди.

Бу къуллукъгъа гиришгенчеге, тынч ва четим тиеген ёллар болмай къалмады. Биринчи йыллар журналистикагъа байлавлу хыйлы документлер, адабият булан таныш болмагъа тюшдю. Тек гьали де мен оьзюмню журналист гьисап этмеймен. Гьар ишни де оьзюне хас оьзтёречилиги бола. Баш редакторну къуллугъу гьакъда айтгъанда, оьзюнг оьзюнге ес адамсан. Иш заманны пайдалы къоллавгъа да, газетни ишине байлавлу имканлыкълагъа да толу ес болуп боласан. Алдагъы къуллукъларымда къалгъан болгъан эдим буса, артдагъы 9 йылны ичинде этилген чакъы иш къолумдан чыкъмажакъ эди деп айтып боламан.

– Биринчи йыллар неден илгьам алып ишлей эдигиз?

– Газетде ишлейген адам ругь якъдан бай болмагъа тюшедир. Шо меселде охувчулагъа таъсир этип бажармагъа герек. Маълумат берив къураллагъа дёртюнчю гьакимият деп чи айтыла. Мен ойлашагъан кюйде, газет гьакимиятны да, жамиятны да арасында байлавлугъун болдурагъан къурал. Оьзюне гетген йыл 95 йыл битген газетде хыйлы-хыйлы наслулар ишлеп гетген. Халкъны ругь яшавуна, маданиятына, адабиятына ва оьзге тармакъларына къошум эте туруп, газетибиз миллетибизни университетине айланып битген десем янгылыш болмасман. Гертиден де, ана тилде чыгъагъан газетибиз университет кютеген къуллукъну этип юрюй. Баш редактор болуп гелгенде, шо борчну оьр даражада кютмек мени алдыма салынгъан борчланы бириси болду. Булай алгъан заманда милли газетлерде халкъыны къысматына, миллетине жаны аврумайгъан, шогъар сав оьмюрюн къурбан этмеге сюймейген адам ишлеп болмай. Арадан заман гетген сонг газет учун да, миллетинг учун да не иш этгенмен деп ойлашмагъа герексен.

– Къайсы ёлбашчыны да янгы къуллукъгъа тюшгенде, ишни юрютеген янгы къайдалары болмай къалмай. Сиз неден башладыгъыз?

- Биринчиси. Газетибизни янгы концепциясын, стратегиясын, гьазирледим. Газет оьзюню охувчулары учун Тюнегюнден бугюнге ва Тангалагъа сапар Ёлдаш болма герек эди. Гьар заман къаравулланагъан ва охулагъан газет болма герек эди. Муна шу ёлну тутдум ва бугюнде де юрютемен.

Мен гьар заманда да айтгъанман энни де айтаман: гьалиги биз яшайгъан янгы информатизация девюрде инкъылапча янгы информация системаларда оьз ерин (менлиги деп айтайыкъ) тапмагъан къайсы буса да бир халкъгъа, бир миллетге тарихни тышына ташланмакъны къоркъунчу тувгъан. Биз шону алданокъ англап иш гёрдюк. Оьзге милли газетлерден кёп алда болуп (2005-нчю йыл) оьз Интернет сайтыбызны къурдукъ, Интернет жамият бирлешивлеринде (фейсбукда) оьз ерибизни белгиледик. Натижада аудиториябыз генглешди, газетни, журналистлерибизни абуру артды. 2012-нчи йылда «Къумукь энциклопедия сёзлюкню» толумлашдырып, 2-нчи керен чагъардыкь. Газетге булай янашывланы, къыйматлавланы жамын москвалы профессор Къазбек Солтанов (Дюнья адабиятларыны ахтарыв институтну илму къуллукъчусу) шулай сёзлер булан чыгъарды: «Халкъны атындан сёйлемек ихтиярны тилеп алма болмай, ону учун ишлеп, ишге берилип къазанып бола... Гьалиги «Ёлдашыбыз» шо ихтиярны оьзюню гьар гюнлюк жаваплы иши, халкъ учунгъу гьалал къуллугъу булан къазанды»...

- Милли газетлени орнун, арадан заман гетип, Интернет тутажакъ деген ой да бар…

- Бар, озокъда. Тек мен шо иш бизде, Дагъыстанда, ювукъ арада болуп битер деп инанмайман. Бютюн Дагъыстан, бютюн халкъыбыз интернетге 100 процент къуршалып битген сонг болмакъ бар шо иш. Ташдырып айтгъанда, бугюнге «Ёлдаш» газет – халкъыбызны инг де уллу аудиториясын, генг къатлавларын къуршайгъан биргине-бир кагъыз информация къурал. Гьалиге шогъар етегени дагъы ёкъ деп ташдырып айтма да ярай. Гьалиги форматында, гьалында, не милли (дагъыстан) телевидение, не радио, газетибиз кютеген къуллукъну ону даражасында кютмей, кютме де къарамай.

– Сайтны гьакъында ойларыбызны узата туруп айтгъанда, газетде чыкъгъан макъалалар ерлешдирилегенден къайры да, дагъы не бёлюклерден пайдаланмагъа бола?

– Биз Интернетсиз къалгъан бусакъ, гьалиги таъсирибиз, гючюбюз болмас эди. Газетни охувчуларындан къайры да, Интернетни бетинден таба «Ёлдашны» ёлдашларыны санаву да кёп болду. Бизин халкъыбызны санавуна гёре алгъанда, гьар айны ичинде пайдаланагъан адамлар 30-40 мингге тармаша буса, о уллу гюч болуп токътай. Газет миллетни ругь якъдан байыкъдырагъан университети буса, Интернетни бетиндеги сайтыбыз билимли болмагъа сюегенлер учун академия болуп токътай. Неге тюгюл яшавубузну къайсы тармагъындан да бай материал ерлешдирилген деп айтмагъа боламан.

– «Ёлдашда» чыгъагъан макъалалар бир нече сагьифаланы тюбюнде чыгъа. Шоланы охувчулагъа къайсы бек таъсир эте?

– Маълумат бёлюгю онча ругьландыра деп эсиме гелмей. Неге тюгюл шо якъдан Интернет, телевидение булан биз ярышгъа чыгъып болмайбыз. Политиканы, экономиканы, маданиятны, тарихни бетин ачагъан сагьифаларыбыз охувчуланы тергевюн тарта деп айтмагъа ярай. Шогъар газетни редакциясына гелеген сесленивлер де шагьатлыкъ эте.

– «Facebookда» «YOLDASHLIQ» деген «Ёлдашны» янгы бети бар. Охувчуларыбызны шонда ерлешдирилген макъалалагъа, гётерилеген темалагъа сесленеген кююне нечик багьа бересиз?

– «YOLDASHLIQ-ны» ачылмакълыгъы нечакъы да яхшы болду. Газетни бирдагъы бир тынышы ачылды, янгы агъым берилди деп де къошар эдим. Газетни охувчуларындан эсе «Facebook-дагъылар» тартынмай оюн айтып болагъан янындан, гьалиги яшавгъа къаравларын алып къарасакъ да, оьр даражадагъы адамлар. Газетни охувчулары орта чагъындагъы наслуну вакиллери. Шонда буса, аслу гьалда, янгы ойлары булангъы жагьиллер къуршалгъан. Озокъда, бары ортакъчылар бир йимик деген ойдан бек арекмен. Неге тюгюл дазулары салынмагъан деп нени де язып къоймагъа да къайырмайгъан, адамны менлигине тийип язмагъа тартынмайгъан, адамны сансымай сёйлемеге гьазир ёлдашлар да бар. Шоланы даражасына тюшмесе яхшы деп де ойлашаман. Интернетде газетни шо бети ачылгъанлыкъ мени бек къувандыра. Неге тюгюл арадан бир ай да гетгенче 200-ге ювукъ адам къуршалды. Шоланы арасында бютюндюньяда яшайгъан къумукълар, оьзге тюрк миллетлени вакиллери бар. Шонда ерлешдирилеген макъалалар ва оьзге маълумат сеслендирив тувдура буса, иш алгъа бар деп айтмагъа ярай. Олай демек янгыз шо бет булан яшамакъ демек тюгюл. Заманынгны да аяп, пайдалы маълумат ала бусанг, Интернетни къолламагъа тюше.

– Милли газет болгъан сонг, ана тил де сакъланмагъа герек. Шо масъаланы нечик чечмеге бола?

– Тилни масъаласы не заманда да итти салынгъан. Савлай дюньядагъы тиллени алып айтгъанда, бизин къумукълар йимик аз санавлу халкъланы тилини масъаласы яда оьр, яда кёр болмакъ масъалсыдыр. Ону яхшы англама геркбиз. Эгер де миллет оьзюн миллет кюйде сакъламагъа сюе буса, биринчилей тилин, маданиятын, адат-къылыкъ ёлларын тас болмагъа къойма тюшмей. Гетген асруну 60-нчы йылларында да негер тарыкъдыр милли тиллер, болгъан чакъы тез рус тилге гёчсек, биз алгъа баражакъбыз деген сай ойлар болгъан. Тек шогъар къаршы чыкъгъанлар да болмай къалмагъан. Гьали де ана тилге чатакъ салып юрюйгенлер бар. Тек бош хыялланы арты гелмес деп ойлашаман.

Алдагъы гюнлерде Дагъыстанны президентини къуллугъуна белгиленген Р. Абдуллатипов булан болгъан ёлугъувда да шо масъала гётерилди. Ол бизин гьар бир якъдан да мен сизин булан болажакъман, милли тиллени, маданиятны къаравсуз къоймагъа тюшмей деген сёзлери мени бек сююндюрдю. Гетген асруну башында, милли тиллеге бир якъдан да якълав табылмайгъан заманда да, тилибизни де сакълап, шогъар тийишли чаралар да гёрюп, жамият якъдан гьаракат гёрсетип гелгенбиз.

Бирдагъы мени тамаша къалдыргъан гьалны айтмай гетип болмайман. Оьзге тюрк тиллени арасында къумукъ тилни алып айтгъанда, инкъыллапдан алдагъы йылларда 400-ден де артыкъ китап чыкъгъан. Бу ишде гьукуматны янындан бир сама якълав табылмагъан. Миллетни ичиндеги терен англавлу, билимли ва халкъына берилген адамлар шо борчланы оьзлени бойнуна алгъан - миллетни гьакъыл даражасын гёрсетеген бир мисал. Шолай миллет болуп гелгенбиз. Гьали де туварып къоймагъа тюшмей. Гьар миллет оьзюню къысматына оьзю ес болмагъа герек.

1917-нчи йылгъы инкъыллапдан сонг 10 йылны ичинде къумукъланы гьаракаты булан кёп иш этилген. Шо гюч булан гетген асруну 50-нчы йылларына ерли «тыныш» алып тургъанбыз.

– Бугюнню алып айтгъанда, газетни алдында не масъалалар токътагъан?

– Газет чыкъмагъа башлагъанлы, шону алдына салынагъан масъалалар бар кююнде къалгъандыр деп эсиме геле. Мени гьисабымдан «Ёлдашны» алдына салынагъан эки масъала бар. Биринчиси, халкъгъа Дагъыстанда, Россияда, дюньяда болуп турагъан агьвалатлардан мугькам маълумат бермек. Неге тюгюл болгъан чакъы кёп маълумат булан таныш болгъан адам дюньяны елемеге бола деген сёзлер бар. Экинчиси, охувчуларыбызны арасында, савлай миллетибизде бугюнгю яшавгъа, тарихге ва оьзге тюрлю тармакълагъа, гележегине байлавлу дурус пикру англав яратмакъ, миллетибизни арасындагъы татывлулукъну оьсдюрмек, милли ругьубузну сакъламакъ. Бир затны англама герекбиз биз. Пикир якъдан гери къалгъан миллетлерде уллу уьстюнлюклеге ес болмакъ бек къыындыр, балики де имкансыздыр… Бар гючюбюзню халкъыбызны пикрусун уятывгъа бакъдырма герекбиз…

– Яш наслуну вакиллерин газетни охувчулары этивде не ёлланы тангламагъа герек деп ойлашасыз?

– Сорав дурус салынгъан. Бугюн шо масъала тынч чечмеге болагъан иш деп эсиме гелмей. Неге? Газетни Интернет сайты да гёрсетип турагъаны йимик, къумукъ тилде салынгъан макъалаланы охуйгъанлар рус тилде язылгъанлыры булан таныш болагъанлардан эсе хыйлы кем. Аслу себеби недир? Гьалиги жагьил наслу адабият тилни газетни охуп ва англап болар даражада билмейлер. Бу бир яны. Бирдагъы янын да айтмай болмайман. Артдагъы 20 йылны ичинде Дагъыстан республиканы Халкъ жыйынына «Ана тиллени гьакъындагъы» законну проекти гьазир этилип берилген буса, къабул этилмеген. Шогъар себеплер де тюрлю-тюрлю. Аслусу, Дагъыстандагъы миллетлени шогъар байлавлу гьайсызлыгъы гьис этилмей къалмай. Закон чыкъса, ону ёлунда юрюмейгенлер ачыкъдан гёрюнюп къалажакъ эди. Шо саялы, кёбюсю школаланы ёлбашчыларына экинчи охутув программалагъа чыкъмагъа ёл ачыла. Эгер де бары да школалар программаны оьрде эсгерилген къайдасына чыкъса, ана тилде чыгъагъан китапланы, газетлени ким охуп болажакъ? Мисал учун, «Къарчыгъагъа» язылагъанланы санаву да шону ачыкъдан гёрсетип къоя. Жагьиллени къуршамагъа сюе бусакъ, гележекни гёз алгъа тутуп, тийишли шартлар яратып иш гёрмеге герекбиз.

– Газет булан тыгъыс байлавлукъ тутуп, аслам къошум этеген ёлдашларыбызны атларын эсгерсегиз арив болар эди.

– Шо якъдан газетибиз бай демеге ярай. Москвадан Анатолий Коркмасов, Казбек Султанов, Белоруссияны Гродно шагьарында яшайгъан Викентий Тарковский, Америкада Илмутдин Абдулагатов ва оьзге пачалыкълардан бизин газет булан байлавлукъну уьзмей чалышагъанлар бар. Бу аралыкълар «Ёлдаш» газет охулагъан маълумат къурал экенине шагьат болуп токътай деп айтмагъа сюемен.

– Гележекни гёз алгъа тутуп, газетни ишине, охувчулагъа не ёрамагъа сюесиз?

– Соравгъа жавап бергенче, бир маълуматны арагъа чыгъармагъа сюемен. Къырымтатарлы ярыкъландырывчу, белгили сиясатчы, 1883-нчю йыл Бахчисарайда биринчи болуп ортакъ тюрк тилде «Терджиман» газетни чыгъаргъан Исмайылбек Гаспринскийни атын эсгермей къоюп болмайман. Ол газетни логотипини тюбюне: «Бу газет къырым татарлар, къазанлылар, узбеклер, къумукълар, къазахлар, ногъайлар учун чыгъарылагъан газет» деп язгъан. Чыгъагъан макъалалары буса, авторлар язып онгаргъан тилинде (о замандагъы диалектлерде) чыгъа болгъан. Ол 1912-нчи йылда Каирге баргъан заманда интервью берегенде айтгъан сёзлери бир охугъанда, эсимде къалгъан: «Бизин миллетдеги (тюрклердеги) гьайсызлыкъ, гиришимсизлик (инертность) бизин миллетни битдирежек», - деген болгъан. Гьар миллет оьзюню къысматына ес болмаса, гележеги ярыкъ болар деп айтмагъа къыйын. Олай демек недир? Бугюнюне, гележегине, газетине, маданиятына ес болмакъны англата. Бизге шолай болмагъа тарыкъны яшав оьзю гёрсетип тура. Къысматына ес болгъан миллет яшай. Газетде ишлейген къуллукъчуланы биринчи борчу буса, шо гьислени, не тюрлю къайдаларын къоллап да, охувчуларыбызны уяндырмагъа, сеслендирмек болуп токътай.

– Бугюнгю лакъырыбыз пайдалы болду деп ойлашаман. Сизге баракалла. Гележекде газетге оьрлюклеге етишсин деп ёрамакъ къала.

– Сиз де сав болугъуз.

Баянлыкъ алгъан Барият Оьлмесова,
Анжикъала (Магьачкъала)

Размещено: 26.02.2013 | Просмотров: 2105 | Комментарии: 0

Комментарии на facebook

 

Комментарии

Пока комментариев нет.

Для комментирования на сайте следует авторизоваться.