Кумыкский мир

Культура, история, современность

Къумукълукъ - дюр сени де къысматынг...

фото

Шейит-Ханум Алишевагъа Дагъыстанны Халкъ шаири деген абурлу ат берилди. Къутлайбыз!


БАРБЫЗ, КЪУМУКЪЛАР!

Мен гьали нечик йырларман -
Ёлгъа къара,
Ёл бош тюгюл
Халкъ бара!
Баш еллер ерлеген байракъдай
Къагьарлы гёнгюл...
Бар якъдан, бар якъдан, бар якъдан -
Барбыз! - дей,
Къумукълар - барбыз! - дей, - бугюн!
Башалманлар бичип - бичимсиз къойгъан,
Баракалласыз - сыйынгъан, тойгъан,
Аркъалардан артлангъанлар атлагъан
Шу Ата топуракъны
Шу Ана топуракъны
Ата-бабалар аманатлагъан
Башгъартмагъа башдан, аякъдан -
Бугюн, къумукълар, барбыз бар якъдан!

Мен гьали нечик йырларман -
Сессиз оьтген йыллар сесленип,
Сюлчелердей батып эслеге,
Янгыдан янгырып атлары -
Айгъазисин, Уллубийин эсгерип,
Оьлчевсюз ойда оьзден эр башлар,
Яра-яра-яра бизин юреклер...
Гьайт! - дегенде,
Вайт! - деп, атланып,
Инбашланы таяп инбашгъа,
Билеклеге чатап билеклер
Бирбиз - бир-биревден ареклер,
Барбыз - бар! - болмагъа герекге!

Мен гьали нечик йырларман -
Ананайлар бугюн азманлы,
Айланамда халкъым базманлы,
Ругьлангъан юреклер
Расдыр, ювукъдур.
Шу Ата якълар
Шу Ана якълар -
Бузлар уруп,
Къысгъан сувукълар,
Боранлардан оьтген буюкъмай,
Бугюн бизбиз, бизбиз къумукълар -
Бетге-бет туруп
Бюдюремей якълар!
Ата-бабаланы аманатын -
Топуракъны гьар абатын,
Гьайлек йыры булан гьалалайын,
Ясы булан алгьам сагьатын -
Гьалал этгенлени абурун якълар,
Сыйсыз гетгенлени гьюрметин сакълар
Бугюн бизбиз, бизбиз къумукълар!

Мен гьали нечик йырларман -
Ёлгъа къара,
Ёл бош тюгюл
Халкъ бара!
Инбашлар таяп инбашгъа,
Шу Ата топуракъдан
Шу Ана топуракъдан
Инг башлап -
Абат алгъан бизин аякълар!
Гьар абатында
Шу Ата ерни
Шу Ана ерни -
Ата-бабаланы къаны ва тери,
Сююнчлери булан сыралы сыры.
Гьызылгъан ёллары - къайтмасгъа гери.
Язылгъан язывдай Къазакъны йыры:
«Ойлагъа дёнюп тунукълар...»
Юреклер ташып ташгъындай
Чыкъгъан бугюн бары къумукълар -
Оьзек башына
Бар якъдан, бар якъдан, бар якъдан!
Ата-бабалар аманатлагъан
Шу Ата ерни
Шу Ана элни
Башгъартмагъа башдан, аякъдан -
Къумукълар барбыз, барбыз бар якъдан!



КЪУМУКЪЛУКЪ - ДЮР СЕНИ ДЕ КЪЫСМАТЫНГ...
(Гёнгюревлеге дёнген гёнгюл)

1.

...Къонакъчыл халкъым мени, къонакъчыл!
Къаш герил, къулач ачыл -
Асламдан къазан асыл,
Асылдан хамур басыл,
Молундан тепси къурул,
ДОЛУНДАН ГЬИСГЕ БУРУЛ:
«Ач гелгенни тойдургьан!
Геч гелгенни къондургъан!»...
...Къонакъчыл халкъым мени, къонакъчыл:
Гёрмейлидир гёзлеринг - юрек ачып,
Ёрмейлейдир сёзлеринг - гьакъыл чачып,
Алгьамсызгъа сингдиргенсен ашынгны,
Саламсызгъа ийдиргенсен башынгны,
Сыйсыз этдинг къатын-къызардашынгны,
Гележегин сатдынг, атдынг яшынгны,
Ер къалмажакъ къондурма
Оьлгенде - сынташынгны...

2.

...Сувунг янывун басдыргъан,
Сесинг къулагъын асдыргъан -
Ким де таптады сени,
Ким де еледи.
Тер тёкмеген,
Сан сёкмеген,
Ерни сыйлап чёкмеген -
Тартынмай тирлигинг эледи.
Еслик етме - есинг ёкъдай,
Чанча биздей, бата окъдай -
Артылмай эрлигинг - кюледи
Мысгъыл-мысгъыл чююп юзюн...
...Къумукъ тюзюм.

3.

...Сюрюлмегендей сагалар пуслу-гёбюклю,
Юрюмегендей сабанлар теренден харшы,
Чайкъалмагъандай будай токъ, къылчыкъ башлы,
Ал къызывлу эркин кёрюкде
Гёпюре бишмегендей экмеги, ашы,
Яратгъанда сепмегендей адамурлукъну
Бу ерлеге, асрулардан асил къумукъну
Болмагъандай я орманы - орну-оруну -
Етти ятлар гелип еслик этердей
Къырылып битдикми биз, хытаныбыз орулуп?!..
...Ана ерим! Ватаным! - деп, нечик сагъа айтайыкъ -
Алмай бусакъ сени аяп, аралап,
Болмай бусакъ сени якълап, къоралап,
Гюн сайын хордалашып, ёл къоягъан хорлукъгъа
Къалармы бирев сама къумугъумдан къорлукъгъа?!..

4.

...Ессиз къалгъан ерим -
Ерсиз къысматым,
Таркъаламай къайгъы, дерт,
Гюн сайын артып.
Тарлана, сыныгъа эсим,
Къарлана, къарлыгъа сесим,
Ана Ерим!
Яралмагъан буса ярай гене аркъайын есинг -
Топурагъынгдан ийленип ва ясалып,
Янтаймажакъ ян салып,
Янчылмажакъ тапталып
Гюеге талатмажакъ
Сюр бёркюн, юн къапталын...
...Башалман къалгъан ерим -
башбавсуз,
Ташлангъан тёкмей терин -
таш явсун...

5.

Тёлелери къуюлардай къазылгъан,
Тыгъырыкълар оювлардай гьызылгъан,
Тартылмасгъа яралары сызлайгъан,
Тенгиринден тюгенмеслик язылгъан -
«Тенглиюртум» ягъалатып оьтеген,
Тюрк тамуру ер къарнында бёртеген
Къумугъумму бугюн, къумугъум?!

Тенглилерин тенг гёрмеге билмейген,
Тенгли ерин генг гёрмеге билмейген,
Терезеден тын ерине гёз илмейген,
Кёкге чююп чунглап тюшме къоягъан,
Кёплеп чачып, чиркип бишме къоягъан
Къумугъумму бугюн, къумугъум?!

Тонарларын торайтдыра, шашыта,
Тогъайларын орайтдыра, ташыта,
Торгъайларын тор атдыра, ашата,
Толгъувларын чыр тюплерде бошата,
Талайларын хыр четлерде яшата
Къумугъумму бугюн, къумугъум?!

Уьюрге сайландырып чер тюгюллерин,
Чюй-чюйре айландырып ченли гюнлерин,
Тилбирлеп пайландырып Тенгли гюнлерин,
Чубукълап чыныкъгъанын,
Къамучулап къатгъанын,
Явлукълап сыныкъгъанын,
Ямучулап сатгъанын
Яв - досуна, ятгъа - ювукъ
Къумугъумму бугюн мени - бу къумукъ?!

6.

...Къавшалдыкъ -
Кагъызланы кагь арзында тавшалдыкъ,
Къайнар къазанларда къайналдыкъ,
Авузларда сагъызлардай чайналдыкъ -
Ичкъына ичлер гюе, къыйналдыкъ...
...Тогъасладыкъ темир ёлланы,
Таш ёлланы ташып толтурдукъ.
Тавшанлы къолчукъ-къолланы
Къоркъувун къувдукъ.
Къатын-къызынг майданларда олтурдукъ -
Ачлыкъ билдирип!...
Тамагъан тёлелени зангында
Очакъгъа къазан илдирип -
Тенгликге тирлик урлукълар увдукъ,
Тенглиюртну тунгуч тангында -
Янгыдан тувдукъ!...

7.

...Къурманынгман - Халкъым!
Бармакъларын чомуп къаныма
Мангалайларын тамгъалай...
...Ана Ерим - талкъын,
Ата кёгюм - къалкъан,
Тюрклюгюм - къалкъгъан.
Инангъанларым - гёбюкдей къалкъып,
Таянгъанларым - буздай тайгъалай,
Бармакъларын чомуп къаныма -
Мангалайларын тамгъалай...
...Халкъым - къурманынгман.

8.

...Ясалмагъан болгъан алмас-якъутлу -
Тажым тот басгъан.
Ер салмагъан болгъан
Къалма умутлу -
Тахым янсав, от басгъан...
...Халбат уьюм бузулуп, сюрлюгюп чёкдю,
Хум-хуват сынып сыныгъы.
Къангалы къапуларым - дырбайды,
Гёзлерим - буз, бурчакъ тёкдю,
Юрегим яралы, оьксюз сыныгъа -
Гьайдадылар табун-табун атларымны,
Гюнюмден учгъунлар чарпыла тайды...
...Къайтарыгъыз мени къанатларымны -
Маканымны гьалек сесин сеземен!
Къайтарыгъыз мени къанатларымны -
Танглавумда гююк ийис эземен!
Къайгъырышлы къарав буравлай елкем -
Тарихлени сюрген талайы, эрке
Энни къайгъыда, дертде, азарлы уьлкем...
...Тажым - тот басгъан:
...Тахым - от басгъан.

9.

...Къавшалдым -
Къалмады дагъы гючюм-къуватым
Гьитинип алгъа алма абатым,
Гётерме къолум -
Ал менден байракъны тартып,
Чалт! Узат ёлум!
Къумукълукъ - менидей
Дюр сени де бир къысматынг!
...Гюню гелгенде кютмеген борчну -
Гюн сайын гьукмусу артар...

10.

...Ювшанынгман сени,
Ювшанынг!
Урунуп алатолпандай
Гюмюш ялынлы ийиси -
Танглавунг аччы-татли тамшаныр,
Тарсайтдырыр етти бабангдан гьисинг,
Ташытар къайнар талпынлы къанынг,
Тирилтип сырын бырынгъы сесинг
Тамакъгъа тирелир жанынг -
Ювшанынгман сени,
Ювшанынг!
Ийисле!
Ваягьсыз, тююнювсюз яс этип,
Башдан-аякъ чайсын аччы-татли,
тузлу гёзьяшынг -
Ийисле!
Унутуп бугюнюнг
Чардай айлансын дувана башынг,
Къайтыр оьз элинг,
Оьз тилинг -
Ийисле!
Шыбышлар шувшувунг, яшдагъы,
Сен ойгъан къамушдан гесип.
Къайтарыр оьзенинг,
Таланг, тангынг, ахшамынг,
Девюрден - девюрге дёне гелеген
Къумукълукъ гьисинг,
Шу ерге, шу элге есинг -
Къайтарыр сагъа ювшанынг,
Ийисле!
...Ювшанынгман сени, ювшанынг!

11.

Тегин тюгюл бу шеклик - гьызарлай,
Чийсынлыкъ чырмала гебиндей ап-акъ,
къыйнай, азарлай -
чыдамлыгъым чартлай, акъыраман:
Жаным-къаным мени -
Къумукъ халкъ!
Ахыр тынышымдай жанбазарлы -
Шагьатлыкъгъа Сени чакъыраман.

Топуракъгъа инанаман, Ана Ер -
оьзеклейин тамур-тамур чаталгъан,
увузлайын синген асил къылыкъ -
сариси танглавумда, эрнимде,
етмиш етти бабалардан аталгъан -
Ердей этме къоймажакъгъа еринде
Жаным-къаным мени -
Къумукъ халкъ!
Инамлыкъ бер магъа, инамлыкъ.

Буварывлар бере - буварып,
Тёре гесип чыгъып гетген сёзюне,
Оьмюр сюрегеник - гетмесми негьакъ?!
Оьзден тувгъан эрлер - оьз элин
оьксюз къоймажакъгъа туварып
Инандырт мени,
мен сужда къылагъан Оьзюне
Жаным-къаным мени -
Къумукъ Халкъ!

Къарагъыз магъа - къарагъыз!
Алдыгъызда эретураман
Тав-ташдай къатып -
герекде - улан, герекде - къыз...
Бичимимде бичип къолум бураман,
Гьариси -
жан авуртдуруп, юрекге батып,
эс - гьис - ягь уятып,
ортагъа чыгъарар тартып -
сёзлер тапмагъа ругьлу, гьакъ,
жыяман бары гючюм - къуватым:
Сакъ тюгюлмен - сакъ!
Сенден хатым, атым,
Инандырт, тилеймен Оьзюнге,
Жаным-къаным мени -
Къумукъ Халкъ!...

12.

Гёзлеримни акъ явлукъ булан байлагъан
Халкъ, жыйылып, гюп-гюп болуп къарагъан
Магъа олар акъ юзлю.
Ёл - таягъым сайлагъан,
Мен асталап барагъан,
Акъ гьызлы, къара тамгъалы,
Къынгырмы, тюзмю?...

Къара тюгюл гийгеним -
О гёлентким мени.
Явлугъумну буччакълары бурулуп
Елге ачылса,
Магъа, алынгъан белгиге,
Бир-бирине урунуп
Къошса ишара - акъ,
Къара ишара - таймакъ,
Хум-хувач болуп чачылса -
Оланы тёбе этип
Къабуздуруп яллатар,
Ягъагъандай, гьар алагъан абатым,
Талпынгъанда тюшюп гетген
Мени нече, нече къанатым...

13.

Алгъасайман,
Чалтлыкъда оьрленемен,
Гьар канзиге
Мингенде - тюрленемен.
Токътамагъа тюшгенде,
Гьасси боламан, гьасси,
Табанларым бишгендей,
Ялын уруна исси.
Канзилер сабур, сабур,
Мен неге алгъасайман?
Ойларымны элеклеп,
Ийлеп, кюйлеп бир гьавур,
Умут кюнне ясайман...

Батгъыч башгъа
Муна етишдим, етдим,
Артгъа къарамай бурулуп.
Гюллеленген, чартлагъан
Тамгъа къап-къара ташдан
Бетге-бет къалдым урунуп...
...Оьзлюгюмден - огъар сюелдим,
Башым иелди,
Бюгюлдю белим,
Тамурлары тартылып уьзюлгендей -
Къартыллады тизлер...
...Элтмей болгъан мени - мени уьюме
О батгъыч, о канзилер...

14.

...Алыгъыз папахларын эрлени,
Башларыгъызгъа басып гийигиз,
Уьйлер чёкмежек - ер тербенип,
Къызъяшлагъа «харс!» -
Бийигиз къумукъ къызлар, бийигиз!
Тобукъдан тур, аякъ учларынг тик бас,
Эренче атыл, чайкъап тёш герип, -
Иришхатлы бир-биревню теберип
Бийигиз къумукъ къызлар, бийигиз -
Гёнгюл ачар хыяллагъа ёл берип...
...Эркеклер ягъадан багъа - ятлардай,
Сиз ёл бермей тюгюл, буварып,
Миллет сырын - ябагъылы атлардай
Тав-тюзлеге яйып къойгъан туварып...
...Гюн сайын таркъала, тас этебиз - тас,
Бизге хас - хасият, оьз къылыгъыбыз!
...Эсирик эдебибиз,
Ишгъынсыз илыгъыбыз,
Къуруп къалгъандай къаралай -
Тамурубуз, мийибиз?!...
Жаныбызны жазалай, юрегибиз паралай
Бийигиз къумукъ къызлар, бийигиз!...

...Макъсуман да ялкъмагъан, къавшалмагъан
Йылкъысын сакълай, къоралай -
Уру-тонавну къува...
Минкюллюге сюювю тавшалмайгъан -
Гене хынжалны баса, Азрейилге сорамай,
Акъ тёшюне Айханым...
Яр къыса, сувлар бува -
Къыркъкъызланы, йыртгъыч черив аралай,
Гёзел санын, гюл жанын
Ташгъа тышла! - деп, тилей Тенгирине
Тизден чёгюп.
Ягьын сындырып, сёгюп -
Яшамас оьмюрюне,
Къыркъ да къыз ташгъа дёне
Таянып бир-бирине...
...Абдулланы абайы да
Ат чапдырта жанмукъамда яшына,
Тыгъырыкъда йылтынлай къанлы гьызлар...
Ол абайы гьали де
Ташыйгъан гёзъяшына -
Бизин девюрню жува...
...Инче белли, назик гьисли Айкъызлар
Янгы къалиплерде къуюлуп тува...
Аталардан арслан тувгъан «Айгъазимни» булкъасы
Аукцион, ярмакю:
Агьым, ягьым, ругьум, йырым,
Сырым - сансыз сатыла.
«Ананайым!» - алысларда, мунда - дакю-далакю!
Яр ёкъ, там ёкъ - таямагъа аркъасын,
Деврен къалгъан байталлардай Гюлкъызлар -
Батмакълыкъда башалман атыла да, атыла...
...Кепи геле халкъыбызны, харс ура -
Сызгъырыгъыз, икрамлы сан ийигиз,
Етти ятлар яндырып кюлеп тура,
Эренлердей бийигиз къумукъ къызлар, бийигиз,
бийигиз...

15.

...Балики, бу йыр да тюгюл, шиъруда
Гёнгюллерим гюйдюреген
Гьар ойда, гьар пикруда -
Гёнгюревлю агьлы хат,
Къувуп гьислер гьарасат -
Жангъа къувун салдырагъан,
Ишим къолдан алдырагъан,
Тюлюм-тюшюм къачырагъан
Чавушдай - къычырагъан...
...Не дарман о - агъу, оьлет
Ким берген, ким ашатгъан?!
Халкъны эсин ютдуруп -
Асрулар дол яшатгъан
Барлыгъын унутдуруп,
Барын-ёгъун утдуруп,
Батырлыкъгъа таш атгъан...
...Мени асил Къумугъум,
Хазнам, алтын урлугъум -
Тамурлары къуруп бара терегингни!
Уят - уялт оьз-оьзюнгню
Хозгъап-къапаслап уруп,
Бил - оьзюнге
Илк оьзюнг герегингни!
Таселгенче бюс-бютюн -
Къавумунг - къысмат гьызынг,
Артынга бир бакъ бурлугъуп -
Аллагьисен!
Аллагь салсын юрегинге!
...Къабартгъан тизин-тобугъун
Сагъа ялбара туруп -
Сени къызынг.

16.

Аллагьымдан сонг - сужда къылагъан
Халкъым, бугюн сени къызынгны
Шеклик юрегин уялагъан -
Талмавлу чырмалап ёл гьызымны.
 
Мыхлар уруп бутум, къолумну
Дар агъачгъа дарс учун асгъандай -
Ёя, ёя тюзюм булан онгумну,
Соравсуз солгъулатып солумну
Жин черивлер къапултунлап басгъандай,
Ким сингдире бу шекликни къаныма
Ким агьувлай экмегимни - ашымны,
Ким ягъып, ким от сала жаныма,
Азарлайгъан ким, халкъ, къызъяшынгны?!

Кимден гёрейим, неден билмеймен -
Гёнгюлюмню гюренлейген сувукъну?!
Аллагьыма тизден чёгюп тилеймен:
- Инандырт! - деп, - Барлыгъына къумукъну!

*

Размещено: 16.05.2013 | Просмотров: 1774 | Комментарии: 0

Комментарии на facebook

 

Комментарии

Пока комментариев нет.

Для комментирования на сайте следует авторизоваться.