Кумыкский мир

Культура, история, современность

Къумукъ ругьну, къумукъ тилни уясы


Кёбюсю охув ожакъларда йимик, Ана тилни халкъара гюнюне багъышлангъан байрам Эндирейдеги 2-чи номерли школада да оьтгерилди. Хыйлы йыллар ерли колхозну председатели болуп тургъан макътавлу Алихан Алихановну аты къоюлгъан бу школа – Хасавюрт районда лап да жагьил охув ожакъ. Ачылгъанлы 15 йыл болагъан школаны коллективи де аслу гьалда жагьиллерден топлангъан демеге ярай. Къурулушундан тутуп бу охув ожакъгъа РФ-ны Билим беривюню гьюрметли къуллукъчусу Муратбек Арсланалиевич Айдемиров ёлбашчылыкъ эте.

Ана тилни гюнюн белгилемеге деп, охувчу яшлар мекенли гьазирлик гёрген эдилер. Янгыз класлар, кабинетлер тюгюл, гьатда коридорлар да къумукъ тилге, адабиятгъа, маданиятны чалышывчуларына багъышлангъан стендлер, тамгазетлер, чакъырывлар булан безендирилген. Ана тилден ва адабиятдан дарс береген оьр категориялы муаллим Бадияхан Абдурашидовна Тамаева сынавлу, оьз ишин билеген ва сюеген, шо сюювню яшлагъа да сингдирип бажарагъан педагог. Ол иш ёлдашы Маржанат Камиловна Мамаева булан бирче онгаргъан «Ана тилни шат байрамы» гертилей де байрам болду. Бир сагьат заман нечик гетгени де билинмеди. Яшланы йырлаву, шиъру охуву, бийивю жыйылгъанланы бек кепине гелди. Аткъайны «Тил уьйретген тырнавуч» деген шиърусун, А. Салаватовну «Айгъази» деген пьесасындагъы булкъаны ва оьзгелерин яшлар хас гийими ва тийишли гёрюнюшлер де булан сценировка этип, артистлик пагьмусун да гёрсетдилер.

Нюркъыз Уьмметгереевна Абсаламова юрютген 10-нчу класда Жаминат Керимованы «Тул къыз» деген поэмасына гёре салынгъан гиччирек пьесаны буса башгъа школаларда гёрсетмек учун да таклиф этме ярай. Айтылгъан шаирибизни Уллу Ватан давну темасына багъышлангъан шо поэмасына гёре «Фашизмни уьстюнден суд» деген сценарийни буса, ерли школаны завучу Зиярат Избуллаевна Багатова язгъан. Бу инсценировканы игитлери: Шаир Жаминат, Тул къыз, судну Председатели, Заседателлери, Фашизм, Шагьатлар. Гёрюнюш герти судда йимик: гьар игитни ролюна гёре гийими, олтурагъан, сёйлейген ерлери. Судда арагъа салынгъан «Фашизмни ишине» къаралып, ону юзю ачыла. Председателни таклифине гёре, заседателлер фашизмни гери уралар ва суд шо къара балагь дагъы къайтып гелмесин деп къарар чыгъара.

Дарс битген сонг Зиярат Избуллаевна булан лакъыр этебиз.

– Фашизмни темасына кёп айтылгъан, язылгъан, гёрсетилген. Буса да, сизин огъар этген «судугъуз» къаравчу учун ялкъывлу тюгюл эди. Шу дарс яшлар учун да пайдалы болур деп эсигизге гелеми?

– Фашизмни темасы бугюн янгы кюйде гётериле. Россияда да, башгъа уьлкелерде де неофашизмни байрагъын гётерегенлер кёп болуп бара. Шону заралын яш наслугъа англатма герекбиз. Мен оьзюм тарихден дарс бере бусам да, къумукъ тилни, адабиятны кёп сюемен, охуйман. Яшланы да ана тилине, ватанына, миллетине сюювюн, абурун артдырмакъ учун чалышаман. Жаминат Керимова – мен кёп сюеген шаирлени бири. Ону «Тул къыз» деген поэмасы магъа бек таъсир этген эди ва шогъар гёре гиччирек сценарий яздым. Яшлар ойнагъан кюйге мен оьзюм де рази къалдым.

– Ана тил ва адабият дарслагъа яшланы янашыву нечикдир?

– Шо дарслагъа бизин директорубуз Мурат Арсланалиевич бек тергев бере. Муаллимлерибиз Бадияхан Абдурашидовна, Нюркъыз Уьмметгереевна, Маржанат Камиловна – сынавлу, жаваплы ва оьз ишин сюеген касбучулар. Оланы охувчулары район ва республика олимпиадаларда гьар йыл алдынлы ерлени алалар. Бизин школаны базасында сынав алмакъ учун чакъ-чакъда райондагъы ана тиллени муаллимлерини семинарлары оьтгериле. Ондан къайры да Хасавюртдагъы педколледж булан да бизин тыгъыс байлавлугъубуз бар: студентлер ана тилден ва адабиятдан педпрактикасын бизде оьтгерелер. Дагъы да бу йыл Бадияхан Абдурашидовна ана тиллени муаллимлерини арасында юрюлеген «Учитель года» деген республика конкурсда ортакъчылыкъ эте. Ана тилни ва адабиятны кабинети классиклерибизни портретлери, бар чакъы методика ва гёрсетив алатлар ва суратлар булан ясандырылгъан.

Зиярат Избуллаевна булангъы бизин лакъыргъа ана тилни муаллимлери де къошула. Олар бир тавушдан яшлар ана тил ва адабият дарсланы кёп сююп билме де къарайгъанын эсгердилер ва шо ёлда къаршылашагъан бир нече кемчиликни айтдылар.

Биринчилей, башгъа школаларда йимик, мунда да учебниклер(айрокъда башлапгъы класлар учун) етишмейген.

Экинчилей, муаллимлер учун бары да тарыкълы болагъан методика китаплар ёкъ.

Ондан къайры да, къумукъ тилни янгы терминологиясы яшланы билим алывунда четимлик тувдура.

 Олар айрыча эсгерген дагъы да бир масъала – шонча йылдан берли школаны актовый залы ёкъ. Шо себепден кёп пайдалы ишлер этилмей къалып тура. Шо масъала тийишли къурумланы алдында бир нече керенлер де гётерилип тура, тек гьалиге чечилежек заманы да белгисиз.

Экинчи Эндирей школада болуп, биз чыгъаргъан гьасиллер:

  1. Бу школаны пагьмулу, яратывчу ва дос педагогика коллективи ва тарбиялы ва жагь охувчулары бар.
  2. Яшларда ана тилине ва миллетине бакъгъан якъда сююв ва билим алмагъа къаст бар.
  3. Ана тилни муаллимлери оьз ишин ва охувчуларын сюеген адамлар.
  4. Ана тилни байрамларын йылда бир керен тюгюл, чалт-чалт эте турма герек.
  5. Аслусу: пачалыкъ ва къынгыр гьакимлер ана тиллени де, муаллимлени оьзлени де нечакъы къыйыкъсыта буса да, бизин халкъны ругьу гьали де сынмагъаны яш наслубуздан гёрюне. Шо ругьну сынма къоймайлы, беклешдирип, артдырмакъ – янгыз муаллимлени тюгюл, бары да жамиятыбызны (лап алдын – ата-аналаны) борчу болма тюше.
  6. Къумукъ ругьну, къумукъ тилни уясы – бугюнгю школаларда.
Размещено: 28.02.2013 | Просмотров: 2458 | Комментарии: 0

Комментарии на facebook

 

Комментарии

Пока комментариев нет.

Для комментирования на сайте следует авторизоваться.