Кумыкский мир

Культура, история, современность

Рамазан Алпавутов: «Къумукъ миллетни гележегин къурагъанлар оьзюбюзбюз»

Москвада яшайгъан 27 йыллыкъ Рамазан Алпавутовну аты арт вакътиде къумукъ масъалалагъа байлавлу кёп эсгериле. Ол къумукъ ва орус тиллерден къайры, ингилис, немис, тюрк тиллени де биле, арап ва француз тиллерде сёйлеп бажара. Москва областдагъы ва Борагъандагъы къумукъланы милли маданият автономияларын регистрация этме айланып тура. Интернетде «Фейсбук» деген социал сетде ачылгъан «Кумыкский протест» деген бёлюкде башгъа гьаракатчы ёлдашлар булан бирге къумукъ масъалаланы дюньягъа малим эте. Шо муратда халкъара чараларда да ортакъчылыкъ эте.

– Рамазан, лап алдын оьзюнгню гьакъынгда бир нече сёз айтсанг арив болар эди. Охугъан, ишлеген ерлеринг? Къайсы тюрлю жамият ишлерде, проектлерде ортакъчылыкъ этгенсен?

– Ассаламу алейкум ва маргьаба! Мен борагъанлы къумукъларданман, юртумда орта школаны битдирген сонг, Москвадагъы тыш уьлкелени тиллерини институтуну халкъара политика факультетинде охудум, сонг Гюнтувушну уьйренивню институнда аспирантураны битдирип, гьали диссертация якълавгъа гьазирлик гёрюп тураман. Илму ишим Германияда яшайгъан тюрк гелгинчилерини герман жамиятгъа гиривюню гьакъында. Артдагъы беш йылны узагъында Россияны регионларын оьсдюрюв министерлигинде кёбюсю Европаны халкъара къурумлагъа ва пачалыкълагъа байлавлу проектлер булан машгъул болдум. Гьали тюрлю-тюрлю халкъара конференцияларда эксперт гьисапда Россияны аз санавлу миллетлерин якълап ортакъчылыкъ этемен.

– Сен бойнунга алгъан къумукъ милли маданият автономияланы онгарыв ишлер не болуп тура?

– Мен ойлайгъан кюйде, бизин милли ва маданият автономияларыбыз Дагъыстанны оьзюнден къайры, къумукълар яшайгъан гьар-бир ерде къурулмагъа герек. Мен билеген кюйде, къумукълар Дагъыстанда бир кюйде де аз санавлу халкъ гьисапда тюгюл, олар - республиканы оьз топурагъындагъы инг аслу миллетлерини бириси. Олай болгъан сонг, бу процесден Дагъыстан тая, амма сав къумукъ халкъ учун этилинежек Федерал милли маданият автономияда, кагъызда болмаса да, ишде ортакъчылыкъ этежек. Мен билеген кюйде, автономиялар башлап Мычыгъыш, Темиркъазыкъ Осетия республикаларда, Москвада, Москва регионда, Аштарханда, Ставропольеде ва къумукълар турагъан оьзге ерлерде къурулмагъа герек. Гьалиге Борагъандагъы ва Москва областдагъы къумукъланы автономияларын регистрация этме къарап турабыз.

Ачыкъ сёз айтмагъа дагъы шулай тийишли ери болмас. Къумукълар, бизин тангалабыз къумукъ тангала болгъанын сюе бусакъ, бугюн тангала учун ишлемеге герекбиз. Туругъуз, уяныгъыз, бизин законлагъа гёре оьз ихтиярларыбыздан пайдалансакъ да, о да аз тюгюл. Бираз гьаракатчы болугъуз, юхусурамагъыз! Яшларыгъызны анатилден айырып, орус, ингилис тиллени уьйретмегиз. Оьз менлигингни сакълап, тарихингни, тилингни толу кюйде билмесенг, ят эллерде тенг даражалы адам бир де болмассан. Бизин савут - гьакъыл, билим, гьаракатчылыкъ, чолакълыкъ тюгюл!

– Сен Европа Советини Аз санавлу халкъланы тиллерини ва регион тиллени гьакъындагъы хартиясына байлавлу ишлейгенинг де бир нече йыллар бола... Шо талаплар кютюлсюн учун не тарыкъ? Шолар яшавгъа чыгъар деп умут бармы?

– Бир башлап бары да миллетлени къурумлары оьзлер о Хартияны гереклигин ва огъар Россия гиргенни сюегенин билдирме тарыкъ. Пачалыкъ оьз халкълары учун яшай, халкълар пачалыкъ учун яшамай. Олай болгъан сонг, пачалыкъны борчу - бизин ихтиярланы таъмин этмек, бизин борчубуз - пачалыкъгъа бизин талапланы етишдирмек. Бизин (халкъланы) тавушлары ачыкъ эшитилмесе, пачалыкъ башгъа къаст этмес. Мен англайгъан кюйде, Хартия бизге ачыкълыкъ бережек: тил масъалада пачалыкъны борчлары недир, халкъланы борчлары недир - шону аян этежек.

– «Фейсбукдагъы» «Кумыкский протест» деген проект нечик башланды? Шоку бугюнгю гьалына не багъа бересен?

– Къумукъ тавушну бирев де эшитмейген саялы, дагъы кюй тапмай, биз «Къумукъ протестни» Интернетде язагъан къумукъ блогерлер ачдыкъ. Ону мурады - дюньягъа къумукъ масъаланы ачыкъ билдирмек, къумукъ сесни эшитдирмек. О саялы кёп халкъара экспертлени ва журналистлени жыйдыкъ. Биз масъаланы белгилейбиз, сонг не ерде нени билме герекни гёрсетебиз. Къалгъанын олар оьзлер «къазып» таба, сонг басмалардан о маълуматланы чыгъара. Орус тилде чи нечик де, ингилис, немис, тюрк ва француз тиллерде де олай кёп зат белгили болду. Мекенли англагъыз, бу проект къумукъ масъаланы чечмек учун къурулмагъан, о масъала барны дюньягъа билдирмек учун тувулунгъан. Масала, Таргъу масъаланы сав дюнья билди, Европалы аз халкъланы федерал бирлиги оьзюню резолюциясында Таргъу зонадагъы къумукъланы сюргюн этилген халкълагъа гьисапламакъны борч этген. Башында, биз ойлагъан кюйде, проект арта, шогъар гьар гюн янгы-янгы адамлар къошула. Бирлери, пайдасы ёкъ десе де, тек оьзлер шо проектден айрылмай, о да проектни агьамиятлыгъын гёрсете. Онда жамиятчыларыбыз да бар.

– Арт вакътиде къумукъ жамият ишлерде жанланыв башлангъанны сен де, оьзгелер де эсгерип турасыз. Шо ишлени барышыны сен рази ва рази тюгюл ерлери къайсыларыдыр?

– Бир башлап, рази тюгюл ерим - къумукъланы политика чолакълыгъы, жамиятны гьаракатчылыгъы, активлиги бираз кёп болуп тура буса да, олар гьали буссагьатгъа аз. Россияда нече минг къумукъ яшай, амма эсгерилген автономия къурув процесге аз сынаву сеслене. Бизин миллетге оьрден байлыкълар, масъалаланы чечегенлер тюшежек деп яда бизин учун гелип бирев ону этежек деп турма ярамай. Бизбиз оьз къысматыбызны еси, бизбиз оьз элибизни санлары, бизбиз къумукъ миллетни гележегин къурагъанлар. Бизин авараланы бизге бирев де тюшюрмеген, олар биз оьзюбюзню оьзюбюз тутмагъангъа болагъан балагьлардыр.

– Москвада къумукъланы, башгъа халкълар булан тенглешдиргенде, гьалы нечикдир?

– Осал, Москвада эпсиз кёп къумукъ яшай, арив ерлени тутгъанлары да аз тюгюл. Амма биз бирче жыйылып башгъа халкълардан айры милли къурум этмеге сюйсек де, башгъа дагъыстан миллетлеге къаршы болабыз деп токътайлар. Бизин миллетни масъалаларын, оьз къысматын, оьз гьайын ойламай, башгъаланы кёп ойлайгъанда йимик бола.

– Сени жамият, милли ишлер булан машгъул болмакълыгъынгны не йимик себеплери, далиллери бар?

– Оьз миллетиме юрегим авруйгъандан, гележек авлетлерибиз къумукъ кююнде къалгъанны сюегенден, къумукъ миллет дюнья оьлчевлерде оьз ерин оьзю тутгъанын сюегенден. Такрарлав болса да, бирдагъы айтайым, мен Европада кёп болгъанман ва башгъа тиллерде де къатнашаман, гьаллашаман, тыш уьлкели миллетлер сен оьз тарихингни, тилингни билмесенг, сени оьзлеге тенг адамгъа санамай. Бизин миллетни кёп кемчиликлери бар, оланы ташлап, оьзюбюзге оьзюбюз инанмагъа ва таянмагъа заман гелген.

– Сени къаравунгда, дагъыстан къумукъланы не йимик осал ва гючлю ерлери бар?

– Гертисин айтса, къумукълар бары да ерде бир кюйде, оланы кёп билимли уланлары бар. Амма о алимлерибиз совет заманлардан берли оьз авлетлерин къумукъ тилге уьйретмекни герекмейген затгъа санагъандыр. Къумукъча билмей, билмеге де сюймейгенлик кемчиликдир, гьакъыллылыкъ тюгюл. Бизин маданиятны, тарихни, милли адатланы биз билмесек, биз кютмесек, ким кютер, ким уьйренер? Жагьиллени айтсакъ, къызлар къаркъараларын ача, маданиятлы ва модернли болабыз, европалыбыз деп эсине геле, амма Европада къызъяш башлап билим ала, боявлар оларда биринчи ерде тюгюл. Бизде эркек яшланы билимге берилгенлери бек аз, олар гьакъыллы болмагъа къаст этегенлени де артмагъа къоймай.

Бизин гележегибиз «агъачлыкъда», гечеги клубларда, савут тутуп атылтывда тюгюл, бизин гючюбюз - бизин тамурларыбызда ва миллетни артдырывда, оьсдюрювде. Алдагъы девюрлерден берли къумукъ болмакъ билимге, артывгъа, оьсювге, эдепге байлавлу болуп гелген.

– Мычыгъышдагъы ва Осетиядагъы къумукъланы яшавундан дагъыстанлы къумукълагъа пайдалы болар йимик не башгъалыкъланы айтып боласан?

– Бизин, борагъанлыланы, адатлагъа къатты байланывубуз бар, бизин жамиятыбыз адатлы, къумукъ эдепни дазусундан чыкъмай. Бизде ана тил кёп къоллана, бизин охув ожакъларда къумукъ тилге ва адабиятгъа бек тергев бериле. Ана тилде сёйлемек айып тюгюл, башгъа тилде сёйлесенг, чыкъгъан ерингни эсинге салмай да къоймас.

Къумукъ жагьиллеге тилевюм бар: тилни, динни, маданиятны, тарихни билигиз - осуз сиз сиз болмассыз, олар болурсуз. Бизин гележегибизни биз къурмасакъ болмай, оьз миллетни юрекден тайдырмай, оьз анагъызны йимик сююгюз. Шейит-Ханумну шиърусунда йимик «Уян, тур, къумукъ халкъым!». Бугюн бизге янгыз Абусупиян Акаев яда Йырчы Къазакъ болмакълыкъ таманлыкъ этмей, бизге герекли милли хасият оланы бир симбиозудур. Къылычлы Къазакъ ва билимли Абусупиян, будур бугюнге тийишли гьал.


«Ёлдаш», 16-11-2012

Размещено: 16.11.2012 | Просмотров: 2548 | Комментарии: 0

Комментарии на facebook

 

Комментарии

Пока комментариев нет.

Для комментирования на сайте следует авторизоваться.