Кумыкский мир

Культура, история, современность

Къумукъ йыр! Неге сёне бара?!

This video requires the free Flash plugin.

© РГВК "Дагестан"

Оьтген жума «Ёлдаш» газетни редакциясында маданият бёлюкню иш планына гёре «Къумукъ йыр неге сёне?» деген темагъа байлавлу онгарылгъан «дёгерек столну» айланасында ачыкъ лакъыр болду. Шонда чакъырылгъанлардан гьар тюрлю себеплеге гёре бирлери ортакъчылыкъ этме болмады. Жыйынны баш редакторну заместители Далгьат Алкъылычев ачды ва юрютдю.

— Гьюрметли къонакълар, хошгелдигиз, - деп башлады ол сёзюн. - Сиз де билеген кюйде, «Ёлдаш» газет къумукъ миллетни менлигин сакълайгъан, ана тилин, адатларын, йырларын, макъамларын, гийимин, аталардан къалгъан намус, ягь къанунларын, тарихин якълай туруп, бек пайдалы ва асувлу иш эте. Бугюн де биз сёне-дёне барагъан къумукъ йырны гьакында лакъыр этме жыйылгъанбыз. Шогъар байлавлу ис­кусствовед Маймусат Къоркъмасовагъа сёз берейик.

— Гьалиги вакътиде янгыз йырны эсгерип къоймай, савлай бизин къумукъ маданиятыбыз, озокъда, оьзге миллетленики де уллу тарчыкъгъа, четимликлеге тарыгъан. Ондан чыкъмакъ учун савлай маданиятыбызны, маданият министерликни структурасын, къурулушун, тизимин алышдырма герек.

Мунда Калимат Шамасова болгъан буса яхшы эди. Ол методика центрда, музыкалы школалагъа, къурумлагъа ёл гёрсетеген ерде ишлей. Бизин милли макъамларыбызгъа, йырларыбызгъа янгыз композитор Аскерхан Аскерханов ишлейген 5-чи номерли музыка школада тергев бериле. Дагъы биринде де тергев берилмей. 1961-нчи йыл чыкъгъан фортепианода милли макъамланы сокъма уьйретеген ноталары да булан пособие бар. Шондан берли милли макъамлагъа, ноталары булан йырлагъа багъышлангъан шолай китап-пособие чыкъмагъан. Бу да уллу кемчилик деп эсиме геле. Бизин музыка школаларыбызда, училищелерде Россияны Кострома, Новгород шагьарларындан гелеген программалар булан охуталар. Милли макъамланы буса аты-чуву да ёкъ. Бу да маданият ва билим берив министерликлени де, Гьукуматыбызны да янындан кемчилик. Шолай, училищени битдирип школагъа, яшлар бавуна геле, оьзлер уьйренген орус макъамланы яшлагъа да уьйрете. Шолайлыкъда, гиччиден тутуп яшлар милли макъамланы, йырланы уьйренме болмай. Гиччи заманындан, яшлар бавундан башлап, макъамларыбызгъа, йырларыбызгъа гележек наслуну сама уьйретсек, пайдалы болур. Авлетлерим школада охуйгъанда мен музыка дарсларына барып тергей эдим. Бир де милли макъамланы уьйретип гёрмедим. Оьзюм пианинода милли макъамланы сокъгъанда, яшлар жыйылып, гюп болуп, тергевлю тынглай эдилер. Неге тюгюл, милли макъамлар оланы къанында. Орус макъамлагъа буса олай тергев этмей. Бу ерде тил де уллу роль ойнай. Ана тилин билмеген яш къумукъ йырны да нечик йырласын? Бу эки де масъала бир-бирине байланып геле.

Композитор Аскерхан Аскерхановгъа сёз бериле.

— Бизин 5 номерли музыка школаны эки филиалы бар. Бириси Таргъуда, бириси Кахулайда. Уьчгентден муаллим Зайнал Хункеров жумада эки керен гелип, агъач-къомуз сокъма уьйрете. Къумукъ йырланы йырламагъа да уьйрете. Бизин школада буса милли музыка алатланы оркестри бар, шону ишин мен оьзюм юрютемен. Бизде пагьмулу яшлар бар. Школаны яхшы къыйматлагъа битдире, училищеге тюше, ону да битдире, тек касбусуна гёре муаллим болуп бармай. Шо харж булан байлавлу. Тойлагъа юрюй, аранжировка булан машгъул, уьйренгенин яш наслугъа уьйретмек учун ишлемей, бир сарынны онгарагъангъа бир адамдан 20 минг манат ала. Шолай, бажара туруп муаллим болажакъмы дагъы, йыр, макъам булан машгъул болажакъмы? Болмай, аранжировка этип, йыр яздырып къазана. Муна, битди пагьму, оьсмей, билегенин башгъалагъа уьйретмей.

Бу да чечме тюшеген масъала. Школагъа барса, айына 8 минг манат да алмай, йырлар яздырса, айына 80 минг манат ала. Шолай пагьмулу яшлар ишлесин, яратсын учун бизин миллетни радиосу болма герек. Сав сутка булан ишлемесе де, 12 сагьат сама ишлейген кюйде. Татамны йырлары, Зайнутдинни, Агъайны ва оьзгелери йырлагъан йырлары берилип турма тарыкъ. Шо заман жагьиллер эшитер, англар, билер.

Бырынгъы къумукъ йырларыбыз эфирден бериле турмаса ярамай, унутулажакъ. Гьалиги йыравлар, тавушу ёкъ буса да, техниканы гючю булан арагъа чыгъа. Бурлият Ибрагьимованы тавушуну нечик ренки бар! Адамлар тынглагъан сайын, тынглама сюе. «Прибой», «Азамат» радиолар къумукъланы лап да осал тавушу булангъыларыны йырларын, ону арты булан арив тавушу булангъы оьзге миллетни йыравун салалар. Сайки, тенглешдиригиз дейгенде йимик. Радиодан Умразият Арбуханованы тавушун къачан эшитгенсиз? Салмайлар.

Къумукъ театрны режиссёру Осман Ибрагьимов да оьзюню пикруларын айтды.

— Маймусат Арсланалиевна бизин маданиятыбыз тарыгъан гьалны арив суратлады. Ол классика музыканы да, фольклорну да яхшы билеген адам. Мен музыковед болмасам да, режиссёр касбуну юрютемен, агъачкъомуз согъуп йырлар да айтаман. Йырны нечесе тюрлю тармакълары бар. Адамлар башгъа йимик, йырлар да башгъа-башгъа бола. Биз оьзюню гьакъында сёз юрютеген къумукъ йыргъа кёп тавушлу, кёп ренкли деп айтма ярай. Ким де йырны йырлап болмай. Алескендеров, Патимат Даниялова, Агъай Къапланов, Магьамматхан... йырны бажарагъанланы къолдагъы бармакълар булан санап болагъанда йимик аз. Неге тюгюл де, йырны ноталагъа язып къоюп болагъан адам ёкъ. Йырны, бир ниъматны къолдан-къолгъа берегенде йимик, бирев-биревге бермесе, уьйретмесе, ону йырлап болмай. Йырда импровизация бар, шо да тыныш алыв булан байлавлу. Ким буса да йырны йырлап да болмай, кимге буса да йырав о пагьмуну берме де бермей, бажарагъан, тийишли адам болмаса. Страдивари жыкъыны этеген яшыртгъын сырларын башгъагъа бермегенде йимик (тийишли адам болмагъандыр), йырны сырлары да кимге буса да берилмей. Йыр - халкъынга бир уллу къыйынлыкъ гелгенде яда уллу яхшылыкълар болса яралагъан асар, юрек тебип чыгъып йырланып къалагъан йырлар олар. Агъачкъомузну да ким буса да согъуп болмай, оьзюню сырлары булангъы алат. Готфрид Гьасанов, Наби Дагьиров йырлар язагъанда фольклордан пайдалангъан. Наби Дагьиров Йырчы Къазакъны операсына йыр язагъанда, биз бирче ишледик. Ери гелгенде айтайым, шо операны сагьнадан тайдыргъан. Озокъда, къайтара салма герек. Гьар гюн Набилеге бара эдим. «Гече де, гюн де, - дей эди ол, - башымдан йыр таймай, макъам таймай, бырынгъы йырлар таймай. Даим шо бир кюйде чалынып тура. Авлия болуп нечик къалмайман деп ойлашаман», - дей эди ол. Ичингде йыр да, макъам да яшамаса, кюй чыгъарып да, йыр йырлап да болмай. Бизин фольклорубуз бек бай, онда йырлар от йимик яллап тура. Йырны бир гиччи гесегин алайыкъ. Ону ичинде сцена да бар, опера да бар, бар зат бар англайгъан адамгъа. Муна къарагъыз.

Айнанайлар деген булан онгмасын.
Къурдашына намарт улан болмасын.

Нече тюрлю тюс, ренк,гьар гесегинде нече тюрлю тема бар бу сатырларда. Элдарушну йыры - о бир уллу поэма, йырлап айтмаса, пикрум англашылмажакъ, йырлап айтайым…

Ач болуп бир ва азыккълары битген сонг,
Авлакъланы гезеп чыкъгъан Элдаруш,
Аркъалагъа чыгъып да ол къарагъан,
Бир тёбеден тогъуз сирив санагъан…
Ассаламу алейкум, къойчу акъай,
Къойларынгдан магъа бир къой бер чи, акъай…

Гьасиликалам, мен бу йырны драматургиясын айтма сюемен, анлайгъан композиторгъа мунда опера бар. Музыкалы диалог юрюле. Оьзтёрече иш гёреген гьалиги композиторлар мунда бир зат да англамажакъ. Наби Дагьиров англай эди. Гьалиги «мен сени сюемен, ичимден гюемен» деген йырлар кёп учуз эте бизин маданият байлыгъыбызны. Маймусат Арс­ланалиевна да айтгъанлай, яшлар бавундан башлама герек милли музыкагъа, йырлагъа уьйренивню. Гьалиги музыканы не келпети ёкъ, не хасияты ёкь.

— Къумукъ йырланы яхшы билегенге тюгюлмю Наби Дагьиров симфония асар язгъаны, - деп къошула лакъыргъа Май­мусат Арсланалиевна. - Симфонияны биринчилей Дагъыстанда Наби Дагьиров язды, дагъы бир миллетни вакили де язмады. Неге тюгюл, бизин къумукъ йырлар бай ренки, тавушу, таъсири булан йырлана гелген.

Маданият бёлюкню редактору Яраш Бийдуллаев оьзюню пикруларын, салынгъан масъалагъа байлавлу айтды.

— Осман да айтгъанлай, бажарагъан йырав йырласа, адамны тюк-тюгюн тургъузагъан, тынглавчулагъа оьтесиз таъсир этеген бырынгъы къумукъ йырларыбыз бар. Аткъай Гьажаматов савунда айта эди, шу Уллу Ватан дав болмагъан буса, биз «ананай-вананай» деп туражакъ эдик. Игитлеге, къоччакълагъа йырлар да йырланды. Маданиятыбыз, адабиятыбыз байынды, оьсдю дей эди. Бугюн буса «сюемен-гюемен» деген йырлар толтургъан жыйынланы, тойланы, мажлислени, эстраданы. Шулай таклиф этме сюемен. Йыр айтып болагъан усталарыбыз бар. Осман оьзю, Байсолтан, Ботаюртдан Иса, Бабаюртдан, гьасили, агъачкъомуз согъуп йыр айтып болагъан уланларыбыз бар. Къумукъ театргъа оланы чакъырып, «Къумукъ йырны» концертин оьтгерме таклиф этемен. Къой, оьсюп гелеген яш наслубуз къумукъ йыр не экенни билсин. Гелсинлер, тынгласынлар.

Йырланы тарбиялав янын да унутмайыкъ.

Жамият бёлюкню мухбири Алав Алиев де бу масъалагъа байлавлу оьзюню пикруларын айтды.

— Йырны гючю, таъсири гьакъында Осман арив эсгерди. Ону оюн узата туруп, мен де бир мисал гелтирме сюемен. Совет девюрден сонггъу йылларда бизин къумукъ макъамланы, йырланы билмейген наслу оьсюп геле. Олар йырлагъа тынгламай, гьалиги макъамлагъа, сарынлагъа тынглап геле. Мени яшларымны эсгерсем, оланы яшлыгъы тыш пачалыкъда оьтген. Бир керен компьютерни ягъып къумукъ сайтгъа чыгъып, олагъа бырынгъы къумукъ кюйге тынглама таклиф этдим. Булар сюйсюнмей тынглама башлады. Сонг оланы юзюне тергевлю къарадым. Олар шып болуп тынглайгъанын гьис этдим. Битген сонг, нечикдир деп сорадым. «Супер!»- дедилер. Айтагъаным, къумукь йырны да, макъамны да шолай гючлю таъсири бар. Биргине-бир йыр, кюй чалынагъан радиобузгъа да нечик бузукъ гьал салгъанлар. Тыш яндан гелип этмеген, мундагъылар этелер шо заралны. Иш этип этгенде йимик. Маданият министерликге де оьзюню миллетлер булан байлавлу, оланы маданияты булан байлавлу гьайсыз, тергевсюз янашывун алышдырма тезден заман болгъан эди.

Жамият бёлюкню редактору Паху Гьайбуллаева, оьзюню пикруларын айта туруп:

— Бу биз гётереген масъала бек агьамиятлы. Мунда йыравлар да болгъан буса яхшы эди. Радиону гьакъында да сёз чыкъды. Би­зин радиону фондунда тезден берли язылып къалгъан йырларыбыз, макъамларыбыз бар. Шо - бизин миллетни алтын фонду. Гьали бары да миллетлер оьзлени шо йырларын лентлерден цифровой къайдагъа гёчюрюп битген. Бизин, къумукъланы, фонду буса лентлер булан къалып тура. Дисклеге яздырма акъча, харж ёкъ. Къумукълар саялы эсги техниканы сакълап турмайбыз деп, аппаратланы да ташлама айлана. Йыр кюрчюбюз шо радиону фондунда. Шону сакълайгъан кюйню этме герек. Бизин мадарлы адамларыбыз азмы дагъы шолай ишлеге харж булан кёмек этип болагъан? Шонча байлыгъыбызны тас этип къойма ярамас.

Экономика бёлюкню редактору Къарамагьаммат Къараев йырны гючюню гьакъында айта туруп, ата-бабаларыбыз ону къоллагъан къайдаланы, уллу урушланы, давланы башында къоччакълыкъны, игитликни гьакъында, давдан улан тувмас деген айтывгъа гёре йырав йырлайгъанын, асгерлеге йырны гючю булан ругь берегенин эсгерди.

— Мунда ёлдашлар тюз айтды, - деди ол. - Масъаланы кёп яны харжгъа урунуп токътай. Къумукъ сайтда бырынгъы йырланы ерлешдирмекни де кёп уллу маънасы бар. Бизин яш наслубуз Интернетден чыкъмай. Бири болмаса, бири сама къумукъ сайтдан таба йырлагъа тынглар бугъай.

Редакцияны старший корректору Хадижат Жанболатова да оьзюню ойларын айтды.

— Музыканы сюймейген адам кёп аздыр, - деди ол. - Яшлар бавуна мени яшларым да юрюдю, музыка школагъа да барды. Тек биринде де оланы милли макъамгъа, йыргъа уьйретмей эди. Бырынгъы йырларыбыз йырланмай, милли алатларыбыз согъулмай. Агъач­къомуз абурдан тюшген деп айтма ярай. Агъачкъомуз согъагъанланы конкурсун оьтгерсе яхшы болар эди.

«Дёгерек столну» айланасында болгъан лакъырны натижасын чыгъара туруп, шулай таклифлер айтылды: бырынгъы къумукъ йырланы концертин оьтгермек; къумукъ радиону фондун якълайгъан ёлну тапмакъ; Интернетни къоллап, къумукъ йырланы, макъамланы сайтда ерлешдирмек; музыка школаларда милли макъамланы уьйретсе яхшы болур эди, пагьмулу, йыргъа, макъамгъа муштарлы яшланы хас охув ожакълагъа охума йиберме кёмек этме герек. Таклифлер тийишли министерликлеге етишдирилежек.

Язып алгъан Яраш Бийдуллаев.


"Ёлдаш", 13-04-2012

Размещено: 20.04.2012 | Просмотров: 2452 | Комментарии: 1

Комментарии на facebook

 

Комментарии

Gatchina оставил комментарий 20.04.2012, 02:54
Comment
Тюз лакъыр оьтгерилген "дёгерек столну" айланасында! Бу интернетде ,сайтда гьар къумукъман деп айтагъан адам охусун, ойлашсын ва айтылгъан таклифлени ёлгъа салма къаст этсин.

Для комментирования на сайте следует авторизоваться.