Кумыкский мир

Культура, история, современность

Къумукъ айтывланы ва аталар сёзлерини англатыв сёзлюгю

Толковый словарь кумыкских пословиц и поговорок

Махачкала: ГАУ «Дагестанское книжное издательство», 2012. - 176 с.

Бу сёзлюкде охувчу гьалиги къумукъ тилде генг кюйде къолланып турагъан, къолланывдан чыгъа барагъан ва чыкъма да чыкъгъан 2500-ге ювукъ айтывну, аталар сёзлерин ва оланы вариантларын тапмагъа болажакъ.

Сёзлюкде ерлешдирилген айтывлагъа ва аталар сёзлерине англатывлар (баянлыкълар) бериле, олар не маънада, не заман, не ерде, нечик къолланагъаны гёрсетиле.

Сёзлюк орта ва оьр охув ожакъланы охувчулары ва дарс беривчюлери учун, газетлени ва журналланы, радиону ва телевидениени журналистлери ва таржумачылары учун, язывчулар, шаирлер, илму къуллукъчулар учун, къумукъ тил булан иштагьлы болагъан бары да охувчулар учун пайдалы болур деп умут этебиз.


БАШ СЁЗ

Яшавда къаршы болагъан гьар тюрлю масъалалагъа, агьвалатлагъа байлавлу къысгъа айтывлар халкъны авуз яратывчулугъунда къачан, не девюрде къолланмагъа башлагъанын мекенли кюйде токъташдырып айтмагъа къыйын. Башлапгъы аталар сёзлери къачан тувулунгъаны да белгили тюгюл. Тек айтывлар да, аталар сёзлери де халкъны тарихини инг бырынгъы девюрюнде тувулунгъаны ва халкъны тарихини бютюн боюнда яшавунда ва авуз яратывчулугъунда генг кюйде къолланып тургъаны чы шексиз кюйде белгили. Айтывланы ва аталар сёзлерини янгыз оьзлеге хас болгъан аламатлары халкъны яшавунда ва тарихинде бырынгъы заманлардан берли сакъланып турмакълыгъыны шагьатлыгъыдыр.

Айтывлар халкъны авуз яратывчулугъунда бырынгъы заманлардан берли тувулунгъан терен маъналы, къысгъа, гьакъыллы сёзлер. Олар янгыз терен маъналы къысгъа сёзлер болуп къалмай. Олар халкъны оьзюню сёзлери де дюр. Оларда яшавгъа халкъ берген къыймат, халкъны къараву, гьакъылы гёрсетиле.

Терен маъналы гьар къайсы къысгъа сёз де айтыв болмай. Айтыв болмакъ учун олар, о сёзлер, адамланы яшав къайдаларына, оланы пикир этив къайдаларына къыйышывлу болмагъа да герек, шо сёзлер, наслудан наслугъа, асрудан асругъа бериле туруп, минг йыллар боюнда оьмюр сюрмеге де гереклер. Гьар айтывда ону яратгъан, чыгъаргъан наслуну абуру, англаву, гьакъылы гёрюне. Шогъар гёре олар, бу булай, олай деп, эришмей, бир затны да исбат этмей - оьзлерде айтылагъан затны гьакъ гертилигин я токъташдыра, яда инкар эте. Бир къарагъыз чы, «уруну арты - къуру», «эчги ашагъанны башында от янар», «намартгъа налат ошай», «ишлемеген тишлемес» ва ш.б. йимик айтывларда оьрде эсгерилген пикрулар ачыкъ ва мекенли кюйде гёрсетилмейми?

Дюньяда яшайгъан гьар миллет оьзюню тарихин, маданиятын, адабиятын, нече минг йылланы боюнда яратыла, тувулуна гелген авуз яратывчулугъун, адатларын, къылыкъларын, яшав къайдаларын, менлигин аявлап, асырап сакълай. Олагъа байлавлу материалланы, фактланы, уллу болсун, гиччи болсун, гьар бюртюгюн дегенлей, гележек наслуларучун жыйып, топлап сакълай.

Гьар миллетни шо сыйлы ишни уьстюнде чалышагъан адамлары бар. Бизин къумукъ миллетибиз де шолай чалышывчулардан магьрюм тюгюл.

Бу якъдан сёз чыкъгъанда, биз оьзлерден оьктем болмагъа болагъан Къумукъну белгили алими, шаир яхсайлы Магьаммат апенди Османов, шаир, публицист, ярыкъландырывчу тёбенкъазанышлы Абусупиян Акаев, шаир во драматург Алимпаша Салаватов, шаир ва алим тёбенжюнгютейли Абдурагьман Къазиев, ону уланы шаир Абдурагьим Абдурагьманов, ботаюртлу алим, филология илмуланы доктору, профессор Абдулгьаким Гьажиев, тёбенкъазанышлы язывчу ва алим Ибрагьим Бамматули, журналист ва жамият чалышывчу яхсайлы Зиявутдин Дайибов, язывчу яхсайлы Гьайбулла Дайибов, белгили алим тёбенкъазанышлы Гьасан Оразаев шолай чалышывчулардан. Озокъда, бизин халкъ учун, айрокъда ону гележек наслулары учун бек герекли бу уллу ишде гьаракатчылыкъ гёрсетегенлер кёп. Оланы барысыны да атларын эсгермеге бажарылмай. Оьрде атлары эсгерилгенлер къумукъланы адабиятын, авуз яратывчулугъун оьсдюрювге, бай этивге уллу къошум этгенлер ва шо пайдалы ишни сиптечилери гьисаплана.

1883-нчю йылда Санкт-Петербургда Магьаммат апенди Османов «тарихде биринчи керен, къумукъ-ногъай фолъклорну жыйымын басмадан чыгъаргъан» («Кумукъланы йыр хазнасы», Магьачкъала, Дагъыстанны китап издателъствосу, 1959 й, 251 бет). 1912 -нчи йылда ону шо китабы Темирханшурада экинчилей де чыгъарыла. Оларда ногъай ва къумукъ йырлардан къайры 520 къумукъ айтывлар ва аталар сёзлери ерлешдирилген. 1899-унчу йылда Къазан шагьарда Магьаммат апенди Османовну «Насигьат (охуйгъан яшлагъа)» деген бирдагъы китабы чыгъа. Онда да 12 къумукъ айтыв ва аталар сёзлери бар.

Магьаммат апенди Османов башлагъан ишни Къумукъну белгили ярыкъландырывчусу, машгьур шаир ва алим Абусупиян Акаев узатгъан. Ону «Мажмуъ ул-ашъар ал-жамият» (гьали биз айтагъан кюйде, «Аталар сёзлерини ва айтывланы жыйымы») деген китабы 1903-юнчю йылда Симферопольда-Бахчисарайда арап алифба булан язылып чыгъарылгъан. Китапны 2-нчи басмасы, Магьаммат апенди Османовну китабындагъыларын да къошуп, Темирханшурада 1912-нчи йылда чыкъгъан. Бу китапны ва Абусупиян оьзю язгъан асарларын чыгъармакъ учун белгили алим Гьасан Оразаев кёп иш этген. Натижада Абусупиян Акаевни «Пайхаммарны ёлу булан» деген асарлары уьч китап болуп чыгъарылды. (1-нчи китап - 1993 й., 310 бет; 2-нчи китап - 1997 й., 314 бет; 3-нчю китап - 2011 й., 440 бет.).

Къумукъ айтывланы ва аталар сёзлерин жыйып, печатдан чыгъарып, халкъгъа етишдиривде Къумукъну макътавлу шаири ва драматургу Алимпаша Салаватов этген ишни эсгермей къоймагъа ярамай. 1939-унчу йылда чыкъгъан «Чечеклер» деген адабият альманахда Алимпаша жыйгъан 718 айтыв ва аталар сёзлери ерлешдирилген (Чечеклер. Магьачкъала, 1939 й., 413-436 бетлер).

Гь. Цадасаны атындагъы Тарих, тил ва адабият институтуну (гьали шо институт, экиге бёлюнюп, Тарих, археология ва этнография институту ва Тил, адабият ва инчесаният институту болгъан) илму къуллукъчусу Абдурагьман Къазиев XX асруну 30-нчу йылларында 1841 айтывну ва аталар сёзлерин къуршайгъан китапны чыгъаргъан.

1957-нчи йыл журналист Зиявутдин Дайибов «Дослукъ» журналда оьзю жыйгъан 700-ден де артыкъ айтывну ва аталар сёзлерин чыгъаргъан.

1972-нчи йыл Дагучпедгизде шо издательствону къуллукъчусу Багьавутдин Мамаев «Сайламлы сёзлер ва айтывлар» деген китабын чыгъаргъан. Онда 1808 айтыв ва аталар сёзлери ерлешдирилген.

Абдурагьман Къазиевни уланы Абдурагьим Абдурагьмановну бу тармакъдагъы чалышывун айрыча эсгермеге тюшедир деп эсиме геле. Абдурагьман Къазиев башлагъан уллу ва пайдалы ишни узатып, атасы жыйгъан бай материаллардан толу кюйде пайдаланып, ол оьзю де къумукъ айтывланы ва аталар сёзлерин жыйывда ва халкъгъа етишдиривде актив кюйде ортакъчылыкъ этген. 1983-нчю йылда Дагучпедгизде ону «Айтывлар ва аталар сёзлери» деген биринчи китабы чыгъа. Онда 6228 айтыв ва аталар сёзлери бар. Арадан 8 йыл гетип, 1991-нчи йыл Абдурагьимни шолай бирдагъы китабы чыгъа. Мунда алда чыкъгъан китапдагъы айтывланы ва аталар сёзлерини бир хыйлылары такрарлана. Буса да автор оьтгерген ишни уллулугъун ва агьамиятлылыгъын эсгермей къоймагъа тюшмей.

Къумукъ айтывланы ва аталар сёзлерини жыйымларындан башгъа да республикада чыгъарылагъан газетлер ва журналлар айтывланы ва аталар сёзлерин печат этип чыгъарывгъа кёп тергев берегенин ва шолайлыкъда пайдалы иш этегенин айтмагъа тарыкъ. «Ленин ёлу», «Ёлдаш» газетлер, «Дослукъ», «Адабият Дагъыстан», «Тангчолпан», «Дагъыстанлы къатын», «Къарчыгъа» журналлар, оьзлени гьар нёмюрюнде дегенлей, кёпден берли, гьали буссагъатда да тюрлю-тюрлю авторлар жыйып онгаргъан айтывланы ва аталар сёзлерин, оланы гьакъындагъы материалланы печат эте. Шо саялы болма ярай, бир газетде яда журналда чыкъгъан яда башгъа-башгъа авторлар редакциягъа йиберип гелген айтывлар ва аталар сёзлери бири бирин такрарлайгъан гезиклер кёп къаршылаша. Шолайлыкъда бир-бир авторлар Магьаммат апенди Османов, Абусупиян Акаев, Алимпаша Салаватов, Абдурагьман Къазиев ва оьзге бизин белгили, аты айтылгъан адамларыбыз жыйгъан ва чыгъаргъан айтывланы ва аталар сёзлерин оьзленики этип йиберегенлик ёл берме ярамайгъан иш. Шо Къумукъну макътавлу, абурлу адамларыны эсделигине гьюрметсиз янашыв да дюр.

Бу ерде бирдагъы бир затны гьакъында айтмагъа тийишли гёремен. Айтывланы ва аталар сёзлерини хас жыйымларындан башгъа печат этилип китапларда, газетлерде, журналларда чыгъагъан публицистика материалларда, алимлени илму ишлеринде айтывлар ва аталар сёзлери хыйлы къаршылаша. Озокъда, оланы кёплери хыйлы алда малим этилген, тезден белгилилери, башгъалары буса гьалиге ерли ёлукъмагъанлары. Шону булан бирче бизин тил есилерибизни (язывчуларыбызны, шаирлерибизни) асарларында къаршы болагъанларын да айтмагъа герек. Масала, Къумукъну оьктемлиги, аты дюньягъа айтылгъан машгъур шаирибиз Йырчы Къазакъны йырларыны гьар сатыры айтывлар ва аталар сёзлери йимик чалына деп айтсакъ да, къопдурув болмас. «Ярлылыкъ яри ямав салдырыр, янгызлыкъ ягъасындан алдырыр», «Агь деген булан артмай кёмеклер», «Аргъумакъ сенден арив ат болмас», «Ярыкъ юлдуз къаршы тувар айлагъа, ярлы уланлар къазакъ болур байлагъа» ва ш.б. йимик сатырлар айтывлар яда аталар сёзлери болмай, недир дагъы?

Шо кюйде Манай Алибековну, Абдулла Магьамматовну, Къазияв Алини, Абусупиян Акаевни, Нугъай ва Зайналабит Батырмурзаевлени, Темирболат Бийболатовну, Аяв Акавовну, Алимпаша Салаватовну ва ш.б. асарларында олар къоллагъан, гьали де ахтарылмагъан айтывлар ва аталар сёзлери азмы экен?

Озокъда, оланы арасында совет девюрдеги ва гьалиги шаирлени, язывчуланы, къумукъ тилни ва адабиятны ахтарывчуларыны - алимлени атларын эсгермей къоймакъ тюз болмас. Олар: Абдулвагьап Сулейманов, Анвар Гьажиев, Аткъай Гьажаматов, Камил Солтанов, Магьамматсолтан Ягьияев, Шарип Албериев, Магьаммат Атабаев, Камал Абукъов, Агьмат Жачаев, Бадрутдин Магьамматов, алимлерден: Ибрагьим Керимов, Абдулкъадир Абдуллатипов, Абдулгьаким Гьажиев, Сакинат Гьажиева, Нюраммат Оьлмесов, Малик Гьюсейнов, Салав Алиев. Гьасан Оразаев, Ибрагьим Бамматули ва хыйлы башгъалары.

Къумукъ айтывлар ва аталар сёзлери къумукъ тилни сёзлюклеринде де генг кюйде къоллана. Мисал учун, 1960-нчы йылда З.З. Бамматовну редакторлугъу булан чыкъгъан ва бу сёзлюкню авторуну редакторлугъу булан 1997-нчи йыл чыкъгъан «Орусча-къумукъча сёзлюклерде» къоллангъан айтывланы ва аталар сёзлерини санаву кёп. А.Гь. Магьамматов тизген ва З.З. Бамматовну редакторлугъу булан 1969-нчу йылда чыкъгъан «Къумукъча-орусча сёзлюкде» де 300-ден де кёп.

Къумукъланы авуз аратывчулугъун, адабиятын, айтывларын ва аталар сёзлерин ахтарыв ва уьйренив булан тыш уьлкели адабиятчы алимлери де машгъул болгъан. Олар, Дагъыстангъа этген сапарларыны вакътисинде къумукъ халкъны авуз яратывчулукъ ва адабият асарларын жыйып, оланы дюнья культурасына къошулмакълыгъыны сиптечилери болгъан. Гьалиден юз йыллар алда бизден гетген хазнабызны танажар бюртюклерин къайтарып бизге бергенлер. Бу ерде 1910-унчу йылда илму-ахтарыв сапар булан Мажарстандан (Венгриядан) Кавказгъа гелген уллу мажар алим ва тюрколог Юлиус Неметни ахтарыв ишлери гьакъында айтмай къоймагъа бажарылмай. Ол Къумукъда, ону шагьарларында, юртларында бола, къумукълар булан ёлугъа, оланы да, оьзюню де ата-бабаларыны тилинде - къумукъ тилде къатнаша (Ю. Немет оьзю мажарстанлы хазар-къыпчакъланы тухумундан экенни айтмагъа тюше). Юлиус Немет Порт-Петровск, Темир-Хан-шура шагьарлагъа, Тёбен Къазаныш, Атлыбоюн юртлагъа бара, онда къумукъ халкъны вакиллери булан ёлугъуп, къумукъланы авуз яратывчулугъуна ва адабиятына байлавлу оьтесиз бек бай материалны жыя ва натижада «Къумукъ-балкъар-немец сёзлюгюн» гьазирлей ва ону 1911-1912-нчи йылларда Будапештде басмадан чыгъара. Сёзлюкню гьазирлейгенде Ю. Немет Къумукъну черсиз шаири Йырчы Къазакъны йырларыны текстлерин генг кюйде пайдаландыргъан.

Оьзюню Къумукъда болувун Ю. Немет оьрде эсгерилген сёзлюкню тизмек булан тамамлап къоймагъан. Ол къумукъ халкъны авуз яратывчулугъуну уьлгюлерин, къумукъ адабиятны асарларын ахтарыв, жыйыв булан да машгъул болгъан. Ону, гертилей де, бек уллу агьамиятлы ва пайдалы ишини натижасында къумукъланы айтывлары ва аталар сёзлери (372 айтыв ва аталар сёзлери), халкъ сарынлары (96 сарын), улан булан къызны алышып айтагъан такъмакълары (29 такъмакъ), билмечелер чечеген ёммакълар ва 24 билмече жыйылгъан ва авторну тептеринде къумукъча (латин алифба булан) язылып топлангъан. Ондан къайры да, Ю. Немет къумукъ шаирлени кёп шиъруларын да жыйгъан. Оланы арасында Йырчы Казакъны 27 йыры, Магьаммат апенди Османовну «Гюлкъыз» деген поэмасы да бар. Бу материалланы барын да Ю. Немет 1911-1912-нчи йылларда Будапештде «Кавказ китабы» («Кавказский сборник») деген илму журналда къумукъ ва немец тиллерде чыгъаргъан. Оьрде эсгерилген материалланы жыйывда, язып алывда Ю. Неметге кёмек этген къумукъ уланлар Магьаммат Абдурашит, Тутушев ва Укархан Акамов болгъанлар.

Оьзюню Кавказгъа этген сапарында уллу мажар-къыпчакъ алим профессор Юлиус Немет къумукъланы унутулуп да битген авуз яратывчулукъ уьлгюлерин, черсиз шаирибиз Йырчы Къазакъны, пагьмулу алимибиз ва шаирибиз Магьаммат апенди Османовну асарларын жыйып, язып алып, янгыз бизге - къумукълагъа тюгюл, немецлеге таржума этип, европа миллетлерине етишдирмеге кёмек этип, унутулмас йимик уллу ва пайдалы ишни кютген.

Мен оьрде эсгерген материалланы барын да Ю. Неметни Будапешт университетиндеги фондундан алып, генг кюйде язып, белгили ва пагьмулу къумукъ шаир Бадрутдин Магьамматов оьзюню «Уьзюлген оьзенги» деген янгы китабында чыгъаргъан.

Къумукъ айтывлагъа ва аталар сёзлерине багъышлангъан уллу бир ишни гьакъында да эсгермекни тийишли гёремен. Бу китап Тюркияда, Анкарада, 2006-нчы йылда чыкъгъан. Доктор Пекажар Четинни «Тюрк къумукъланы атасёзлери» деген бу китабында алъякъда къумукъча чыгъарылгъан китаплардагъы, газетлердеги ва журналлардагъы 3006 айтыв ва аталар сёзлери ерлешдирилген. Китап лексикография илмуну бары да талапларына жавап береген кюйде онгарылгъан ва латин алифба булан язылгъан. Кёп къадардагъы къумукъ айтывланы ва аталар сёзлерин бир китапда ерлешдирип, шолай уллу ва бек агьамиятлы, пайдалы ишни этгени учун доктор Четин Пекажаргъа къумукъ охувчуланы атындан гьакъ юрекден баракалла ва разилик билдирмеге сюемен ва бу тармакъдагъы яратывчулукъ чалышывунда огъар дагъы да уллу уьстюнлюклеге етишмеге насип ёрайман.

Оьрде эсгерилген бары да китапларда, жыйымларда ва газетлерде, журналларда айтывлар ва аталар сёзлери, алифба гезиги булан тизилип ерлешдирилип, олагъа англатывлар (баянлыкълар) берилмеген, олар къачан, не себепден, не йимик гезиклерде къолланагъаны айтылмагъан, гёрсетилмеген. Гьали кёплер, айрокъда яшёрюмлер, айтывланы ва аталар сёзлерини айтылагъан кююн, не ерде, нечик къолланагъанын, оланы маънасын билме де билмейлер.

Сизин алдыгъыздагъы «Къумукъ айтывланы ва аталар сёзлерини англатыв сёзлюгю» шо кемчиликлени бир къадар арадан тайдырмагъа кёмек этер деп эсибизге геле. Озокъда, къумукъ тилде бар ва къолланагъан бары да айтывлар, аталар сёзлери бу Сёзлюкге гирмеген. Озокъда, оланы барын да бир сёзлюкде къуршамагъа тынч иш тюгюл. Шолай сёзлюкню гьазирлемек учун авторланы кёп уллу коллективи хыйлы йылланы узагъында ишлемеге герек болур эди.

Къумукъ халкъ оьзюню бырынгъы тарихи, бай маданияты, тили, авуз яратывчулугъу ва адабияты булангъы, оьзюне хас болгъан адатлары, къылыкълары, менлиги булангъы оьзден, оьктем халкъ. Ону минг йылланы боюнда яратыла гелген авуз яратывчулугъу, халкъ айтывлары ва аталар сёзлери бизин бай, гёзел къумукъ тилибизни бирден-бир безейген ва бирден-бир бай этеген жавгьарларыдыр. Гелигиз, шо жавгьарларыбызны - айтывларыбызны ва аталар сёзлерибизни эсгиленме къоймай, тас болма къоймай, аявлап, асырап сакълайыкъ! Шо бизин алимлерибизни, язывчуларыбызны, шаирлерибизни, бизин бютюн къумукъ интеллигенциябызны сыйлы борчудур.

Гелигиз, биз барыбыз да шо сыйлы борчгъа амин болайыкълар!

Б. Гь. Бамматов

Размещено: 23.03.2013 | Просмотров: 3266 | Комментарии: 0

Комментарии на facebook

 

Комментарии

Пока комментариев нет.

Для комментирования на сайте следует авторизоваться.