Кумыкский мир

Культура, история, современность

Къошма сёзлени язылышы гьакъында

фотоКъумукъ тилде бугюнге ерли чечилмей къалып турагъан яда тюз чечилмеген масъалалар кёп, айрокъда ону языв (графика), тюзсёйлев (орфоэпия), тюзьязыв (орфография), сёзбайлыкъ (лексика) ва синтаксис (сёзтагъым ва жумла) бёлюклеринде. Тюзьязыв къайдаланы, токътав белгилени, гелген сёзлени, терминлени къолланышы, сёзтагъымланы ва къошма сёзлени аралыгъы ва ш. б. шо бёлюклерден санала. Булай гьалны аслу себеби - гьалиге ерли тилни бары да бёлюклерин къуршайгъан къумукъ тилни норматив грамматикасы чыгъып битмегенлик. Йигирма йыллар алда язылгъан, басмагъа берилмей тургъан шо уллу илму иш гьали янгыртылгъан, толумлашдырылгъан, редакторлукъ иши битип, басмагъа берилген.

Артдагъы вакътилерде «Ёлдашны» бетлеринде тил масъалалар кёп гётериле. Бу - бек агьамиятлы иш. Газет, илму къурал болмаса да, шо масъалалар охувчулагъа ювукъ, англашынагъан кюйде ону ичделигинде белгили ерни тутмагъа герек: бугюн къумукъ тилде чыгъагъан дагъы къурал шолай имканлыкъ бермей. Тюзьязывну, тюзсёйлевню къайдаларын къолламакъ, юрютмек - бары да къумукълар, айрокъда къумукъ тил, охув-языв, адабият ва маданият булан машгъул болагъан адамлар учун адатлы борч. Бу - бош сёзлер тюгюл - къумукъ тилни барлыгъы - гележеги!

Шу гиччирек макъалада, къумукъ орфография сёзлюгюне асасланып, къошма сёзлени, айрыча айтгъанда, топонимлени (география атланы) язылышыны уьстюнде токътама сюебиз.

Тагъылгъан атланы - топонимлени тюз язылышы къумукъ орфографияда лап да четим масъалаланы бириси. Бу гьал муаллимлени, газет-журнал къуллукъчуланы, алимлени ишинде четимликлер тувдура. Къумукъ орфографияда къош­ма сёзлени ва сёзтагъымланы язылышын, оланы бир-биринден айырагъан башгъалыкъларын англатагъан къайдалар бар. Тилде шо къайдалар, орфография сёзлюгюнде жыйылып, топланып бериле. Олар - алдан берли гелип, юрюлюп турагъан мердешлер. Кёбюсю къумукъ тилни оьзюне хас янларын, ич законларын гёз алгъа тутмай, аслу гьалда орус тилге таянып къурулгъан деп айтма ярай.

Къумукъ орфография сёзлюк бир йимик къурулушу булангъы, маъна якъдан къыйышагъан къошма атланы башгъа-башгъа язылышын ёлгъа йибере. Масала, тенглешдир: къара + къуш > къаракъуш, тек: къал + къап > къолгьап?! Къумукъ тилде чыгъагъан тюрлю-тюрлю къуралланы алып, охуп къарасакъ, бир йимик, бир къайдагъа гёре язылма герек сёзлер башгъа-башгъа кюйде язылып юрюлегенни гёребиз (шо кемчиликлер «Ёлдашны» бетлеринде де ёлугъа).

Сёзлюкге гелейик (сёзлюкню ачып, тенглешдирип охуса, яхшы англашынар).

1)«Оь» гьарп сёзню янгыз башында языла. Сёзню ичинде «оь» гьарп эшитилеген ерде буса «ё» языла, масала: яшёрюм (шу къайда уь гьарп (аваз) булангъы сёзлеге де ортакъ - ашюй - С.А.) – 19 б.

Бу ерде шу сёзню язылышына тергев берейик: къонакъюй - къумукъ тилни ич законларына, къурулушуна бирдокъда къыйышмай. Эгер орус тилде къонакъюй «гостиница» деп бир тамурдан этилип, бир предметни англата буса, къумукъ тилде олай тюгюл; бу къалипдеги бары да сёзлени орус тилге къыйышдырып язып туруп бажарылмай.

2) Эки сёз къошулгъанда, эки созукъ янаша геле буса, бириси (аслу гьалда биринчиси - С.А.) тюшюрюлюп къала ва шолай да языла, масала: гесме+от - гесмот, авзу+ачыкъ - авзачыкъ (27 б.).

Гьали къошма топонимлени язылышына тергев берейик: Шураоьзен, Къараоьзен - бу сёзлени язылышында оьрде гелтирилген эки де къайда бузула. Атланоьзен, Бугленоьзен сёзлерде буса биринчи къайда бузула.

3) Ерлени, сувланы, юртланы, шагьарланы къошма атларыны бары да бёлюклери къошулуп, бирче языла. Масала: Ботаюрт, Гёктёбе, Акъоьзен, Къарасув, Бетавул ва ш. б. Эсгерив: а) юртланы ва шагьарланы атларыны алдында белгилейген сёзлер къоллана буса, шолай къошма сёзлер айры ва уллу гьарплар булан башланып языла, масала: Адил Янгыюрт, Оьр Къазаныш, Тёбен Жюнгютей ва ш. б.; б) денгизлени, океанланы, тавланы атлары, уллу гьарп булан башланып, айры языла, масала: Къара денгиз, Къазаныш тавлар, Таргъу тав, Урал тавлар ва ш. б. (27 - 28 б.).

Сёзлюкдеги къайдалар къумукъ тилде ёлугъагъан топонимлени маъна-къурулуш якъдан бары да жураларын къуршамай; берилген эсгеривлер де, къошма атланы язылы­шын булгъаса тюгюл, мекенлешдирмей. Сёзлюкню ичинде, ахырындагъы списокда, эсгерилген география атланы эки тюрлю язылышы ёлугъа. Масала: Сапараликъотан / Сапарали къотан, Таргъутав / Таргъу тав, Къазикъумукъкъойсув, Къаракъойсув, Аваркъойсув - къошулуп берилген, олагъа ошагъан Солакъ Къойсув айры язылгъан. 3-нчю пунктгъа гёре тюз, амма эсгеривню «а» пунктуна гёре айры язылма герек - Авар Къойсув, Къазикъумукъ Къойсув, Къара Къойсув.

Айры язылагъан Адил Янгыюрт, Оьр Къазаныш юртланы атларына -лы/-ли/-лу/-лю къошумчалар къошулуп этилген сыпатлыкълар бирче языла: адилянгыюртлу, оьркъазанышлы (тюз) ва ш. б.

Орус тилде шу юртланы атларын (ва олардан этилген сыпатлыкъланы) хас къошма сёзлер гьисапда язылышы онглу деп гьисап этме ярай: «Адильянгиюрт - адильянгиюртовский; Султанянгиюрт - султанянгиюртовский», тек «Верхнее Казанище - верхнеказанищенский, Нижний Дженгутай - нижнедженгутаевский», демек, орусча къошма атларда белгилейген сёз даражалы сыпатлыкъдан (прилагательноеден) этилген буса, олар айры языла, атлыкълардан этилген буса - къошулуп языла. Къумукъ тилде шоланы, бир къайдагъа гийирип, барын да къошуп язса, булгъавур аз бол ар: Адилянгыюрт, Солтанянгыюрт (адатлангъангъа гёре ъ, ь айырыв белгилерсиз, масала, Хасавюрт, Бабаюрт йимик атларда); Тёбенкъазаныш, Оьрказаныш, Уллубойнакъ, Гиччибойнакъ ва ш. б. Бу топонимлер бары да айрыча бир мекенли предметни - юртланы атларын англата. Оланы айры язып гёрсетмекни маънасы ёкъ. Тюпдеги атлар булан тенглешдиригиз: Тюеучгъан яр, Акъсакъ Темирни ору, Паси сувну этегиндеги тогъай (Мычыгъыш Республикадагъы Борагъанюртну тагъылгъан атларындан). Сёзлюкде берилген 3-нчю пунктгъа гёре шулай топонимлени къошуп язма герек?! Къошуп язып, охуп къарагъыз. Булар бары да бир баш уьюрю булангъы простой жумлалар, бир атны англата буса да, гьар сёзю, озокъда, айры язылма герек.

Биз ойлашагъан кюйде, къумукъ тилде эки сёзден къурулгъан къошма топонимлени (хас атланы) язылышын, оланы арасындагъы байлавну гёзалгъа тутуп, бир къайдагъа гелтирме герек. Масала, вариантлар:

1) эки сёзлю топонимлени арасындагъы байлав изафетни биринчи къалибинде буса (баш иесиндеги атлыкъ + баш иесиндеги атлыкъ), олар бирче языла: Къумукъ + тюз > Къумукътюз, Таргъу + тав > Таргъутав, Узай + булакъ > Узайбулакъ, Аташкъотан, Къойсув, Аркъабаш; 2-3-нчю къалиплеринде буса, айры языла: Мычыгъыш таласы, Къойсув ягъалары (2-нчи изафет); Чочавну ерлери, Мусаны агъачы (3-нчю изафет);

2) шулай къошма атланы экинчи сёзю е, ё, ю, я, оь, уь гьарплар булан башланып гелегенлерини язылышы ойлашдыра: Акъ оьзен, Акъоьзен, Акъ-оьзен, Акъёзен, Агъёзен; Шура оьзен, Шура-оьзен, Шуроьзен, Шурёзен; Къызыляр, Къызылъяр; Сайит ер, Сайитьер; Киназ ёл, Киназьёл (шулай язылышлар тюр­лю-тюрлю тюрк тиллерде къоллана)?! Бу къайдагъа кёпден мердешленип гелген, юрт деген терминге битеген юртланы, шагьарланы атлары бойсынмай: Къарланюрт, Хасавюрт;

3) 3-нчю пунктну сёзлюкде берилген кюйде къоллама ярай (тек о сёзлюкде сакъланмай): Къызылъяр, Киназьёл, Сайитьер ва ш. б. Сёзлюкдеги шулай ва оьзге тюрлю гьаллар къумукъ тилни тюзьязывун бир ёрукъгъа салмагъа четим эте. Булай гиччи макъалада бу масъал аланы барын да къуршап бажарылмай.

Гетген асруну 80-нчи йыллары болгъунча, янгы сёзлюклер Дагъыстан Республиканы Гьукуматыны янындан белгили алимлерден, тил илму къуллукъчулардан, язывчулардан, комиссия къурулуп, шо комиссияны таклифлерине асасланып, басмадан чыгъарыла эди. Бизин артда чыкъгъан орфография сёзлюклерибиз шолай сиптечилик булан чыкъмагъан, демек, оланы биз оьрде эсгерген кюйде борч этип къарамакъ герекли тюгюл болуп токътай. Олай демек, гьар адам оьзю сюйген, билеген къайдагъа гёре язмакъ демек тюгюл. Бизин аслу ой - «Къумукъ тилни орфография сёзлюгю», комиссия къурулуп, ону таклифлерине гёре камиллешдирилип, тийишли даражада янгыртылып чыгъарылма герек.

Бу масъалалагъа Дагъыстан илму центрны тил, адабият ва маданият институтуну лексикология ва графика бёлюгюнде къарала. Биз ишлейген бёлюкде (грамматика ахтарывланы бёлюгю) о масъаланы гётермей тюгюлбюз, тек къалынып тура. Шу ишде «Ёлдашны» сиптечилиги де артыкълыкъ этмес эди деп эсибизге геле.


«Ёлдаш», 31.05.2013

Размещено: 31.05.2013 | Просмотров: 2530 | Комментарии: 0

Комментарии на facebook

 

Комментарии

Пока комментариев нет.

Для комментирования на сайте следует авторизоваться.