Кумыкский мир

Культура, история, современность

«Къазакъ мажлис» къанат яйды

Халкъ, айрокъда бирлешген халкъ – о уллу гюч. Кийиз къазыкъны да ерге орнатып бола янгыз гючлюлер. Халкъны халкъ ва гючлю этеген буса ону гьакъыллы, пагьмулу ва къатты къагьруман уланлары-къызларыдыр. Олай оьр ва эр кеслер алдын бизин аслуларыбызда аз болмагъан. О гьакъда айтгъанда, меселемавуллу (гьалиги Атланавул) Йырчы Къазакъ биринчилерден болуп дегенлей гёз алгъа гелип токътай.

Сююнюп, сююнюп гетесен бизин миллетни эси ва алимлиги къолай къастлы вакиллери, янын салып ятмай, оьз заманында Къазакъны яратывчулугъуну ва яшав ёлуну гьакъында маълуматлар топлап, китапларын чыгъарып, огъар памятниклер ясатып ... оьзюне тенги ёкъ Йырчыбызны арабызгъа аслам этип къайтарма амал этгени саялы. Алимлерибиз Алимпаша Салаватов, Камил Султанов, Салав Алиев, Къадыр Абдуллатипов ва оьзгелери Къазакъны йыр яратыв ва къысмат сырларын халкъыбызгъа бир къадар ачып, чечип берди.

Сыпаты-сыны башгъа йимик, бу дюньяда гьар адамны къылыгъы, къысматы башгъа бола. Къысмат ягъын алгъанда, Йырчы Къазакъ оразлы да дюр, онгмагъан да дюр. Неге экенни де къысгъача айтайым.

Уллу пагьмуну Яратгъаныбыз кимге буса да бермей. Пагьму пай тийген ягъын алып айтгъанда, Къазакъ нечакъы бола буса да оразлы. Къысматыны къатгъакълыгъын гёз алгъа тутуп сёйлесек, ол тюзелмегенлени бири. Айтагъаным, ол тез девюр язгъан алтын сатырлар бугюн язылгъан йимик замандашлы да дюр, тюз де, агьамиятлы да дюр. Тек терсликлеге тебинип йыр язгъан къагьруманыбыз къысгъа ва къыйынлы оьмюр сюрген. Чинк де яманы – ону, эсге тюшгенде, уьстюне чыкъмагъа къабуру булан сынташы ёкъ. Тек ол халкъыбызны оьзденлерини юреклеринде ер тапгъан ва эсинде яшай.

Ноябрни 18-нде, къаттыгюн, Атланавулда Къазакъны эсге алывгъа багъышланып оьтгерилген байрам да шогъар бир ачыкъ шагьатдыр.

Шо гюн Атланавул школагъа хыйлы халкъ жыйылгъан эди. Къырдан гелген къонакълар да кёп эди.

Байрамны жыйын пайы башлангъынча халкъ Йырчы Къазакъны памятнигини айланасына жыйылды ва шону орун тюбюне гюл чечек байламлар салды.

Сонг адамлар школаны уллу залында ерлешди. Жыйынны ачды ва юрютдю Буйнакск район администрацияны культура бёлюгюню ёлбашчысы, шаир Рукъуят Иразутдинова. Ол бугюн Къазакъны гьюрметине жыйылгъан чакъы ёлдашлагъа баракалла билдирди. Артда «Темирхан-Шура» деген ансамблни ортакъчыларын бийиме ортагъа чакъырды. Олар башлап сабур, сонг чалт согъулгъан макъамлагъа гёре «Мен оьктеммен къумукъ халкъым барына» деген йырны йырлай туруп, къаравчуланы тазза къурчун къандырып бийип алдылар.

Къ.Абдуллатипов, ортагъа чыгъып сёйлей туруп, булай деди:

– Бугюн халкъ жыйылып Уллу Къазагъыбызны саламат ва сав кюйде эсге алагъанына мен бек шатман. Адамны оьзюнден сонг эсделиги яшай, эгер халкъ ону эсгере турса, огъар атап байрамлар эте буса. Къазакъ – о янгыз пасигь шаир тюгюл, бизин миллетни таза эси, намус-ягьыбызны да оьлчевю. Дагъы да къошсам – тюгесилмейген жан, ругь азыгъыбыз. Ол оьзюн аямай заманны ва о замангъы бай-бий тайпаны терсликлерине тебинип йыр язгъан ва айтгъан къагьруман шаирибиз. Халкъны яны болуп чалышгъаны саялы чакъсыз кимбилди де этилген. Шону учун да халкъ ону асырай ва унутмай...

Сонг оьзю Къазакъны наслуларыны эки вакили Алимпаша ва Къазакъ Къазакъовлар, халкъны алдына чыгъып, бу байрамны этмеге кюй тапгъанлагъа ва мажлис-байрамгъа гелгенлени барысына да гьакъ юрекден разилик билдирип сёйледилер.

– Къазакъ Ер йимик берекетли, Кёк йимик эркин кес, Къазакъ десе, Кёкню бийлеп, безеп барагъан къуш табун гёз алдыма геле. Шоланы сыдыра арасында бир-экиси, гючсюзленип, кёп аз болуп арадан тайып къалса, сыдыра сийреклеше ва артда толумлашып да къала. Тек шаирлик табундан тезде Къазакъ тайгъан сыдыра гьали де бош. Неге тюгюл, ону ерин, орнун толтурардай пагьму гьалиге дагъы ёкъ. Шонча уллу пагьмубузну, Къазакъны деймен, бир къызбайлар кимбилди этгенлер, тек олар ону халкъны эсинден чи тайдырып болмагъанлар. Ону къабуру, сынташы ёкъ экени бизге бек яман тие. Тек ол бизин юреклерибизни тёрюнде...

Ол сёзюн тамамлай туруп оьзюне хас кюйде чартлатып, шиърудан бир байтны гёнгюнден ерине етишдирип айтды.

«Ёлдаш» газетни баш редактору К.Алиев:

– Къазакъ оьзтёречелиги булангъы бир, тек пир шаирибиз. Къазакъ аз эсгериле деген меселде этилеген бетлевлени мен къабул гёрмеймен. Ону гьакъында алимлерибиз, язывчуларыбыз болагъан кюйде макъалалар, китаплар яза. Ахтарывлар давам этиле. Эс этген бусагъыз ярай, бизин газетде де пелен затны гёргенде Къазакъ шогъар не айтар эди экен, не багьа берер эди экен деген соравлагъа гёре арт-артындан макъалалар чыгъып тура. Артдагъы 10 йылны ичинде Интернетде де Йырчыбызны гьакъында кёп айтыла, – дей туруп, шаирни аты, хаты да эсгерилип, ата юртунда тёр ерде, шу юртда аты оьлмес пагьмулу шаир Къазакъ тувгъан ва яшагъан... бир багъыйлы стелла салса арив болур эди экенни эсгерди.

Къарабудагъгентден гелген къонакъланы башын тутгъан, миллет ишлеге тюп оьгюздей егилип яшайгъан Умсалимат Бутаева, оьзюню сёйлевюнде булай пайдалы байрамны авараларын алып айланып къыйын тёкген ёлдашлагъа баракалла билдирди ва оьзлерде, Къарабудагъгентде Къазакъны эсделигине жыйынлар ва оьзге чаралар гьар йыл янгылмай оьтгерегенни айтды. «Биз, къумукълар, барлыгъыбызны, байлыгъыбызны шулай сыйлама ва элге малим этмеге дагъы да бек белсенмеге тарыкъбыз, бизден сонгулагъа ругь якъдан варис пай болуп тийсин учун...», – деди ол.

Пагьмулу ва белгили шаир Бадрутдин Магьамматов, Къазакъны пагьмулу даражалары оьлчевсюз уллу экенин эсгере туруп: «Мени Къазакъдан айрылгъан заманым ёкъ. Ол яратгъан асарлар мени жан еримни ачытдыргъан. Асгерге барагъанда мени сыртымдагъы дорбам оьзгеленикинден хыйлы авур эди. Ону ичинде ёл азыгъымдан эсе жан азыгъым – китапларым кёп эди. Шоланы арасында Къазакъны йырлары аслу ер тута эди.., – дей туруп, ол оьзю денгиз асгерде къуллукъ этегенде, кёп гечелени юхусуз оьтгерип, оьзю «Къазакъ булан ёлугъув» деген поэманы язгъан кююн хабарлады.

– Эсимде бар бир арада Къазакъны мая жыягъан ва секет этилеген фонду бар эди. Гьали шо ёкъ. Шону «тирилтеген» кюйню этмеге герек, – деп, Бадрутдин дагъы да бир нече маъналы таклифлер берди.

Атланавулдагъы «Къазакъ мажлисге» Ботаюртдан да кёп къонакълар гелген эди. Оланы баш вакили гьисапда шондагъы школаны директору Марат Гьажиев оьзюне сёз бергени саялы разилигин билдирди ва бу ишни авараларыны авур янын алып айлангъан Атланавул школаны къумукъ тилден дарс береген муаллими Айнутдин Аселдеровгъа, юртну баш гьакими Къазакъ Мусалаевге ва районну гьакимиятына баракалла сёзлер багъышлады.

Къазакъны фондун яратывну гьакъында мунда гётерилген масъалагъа жавап гьисапда районну культура бёлюгюню башчысы Рукъуят Иразутдинова – Устарханова район Къазакъны фондун янгыртып къурмакъ учун чара гёрежегин ва Къазакъгъа багъышланып язылгъан чакъы шиъруланы жыйымын китап этип басмадан чыгъармагъа къаст этме токъташгъанын билдирди.

Бу гезик жыйынны баш ва оьзек маънасы агъачкъомуз чертегенлени ва Къазакъ ругьлу бырынгъы йырланы йырлайгъанланы ярышгъа салып тергемек, лап бажарывлуланы арагъа чыгъармакъ эди. Шоланы чыгъыш-гьюнерлерине къыймат бермек учун 5 адамдан бирикген тёречилер тёр ягъагъа чыгъып олтуруп, бирини арты булан бири чыгъып къомуз чертегенлеге ва йыр айтагъанлагъа тынглады.

Башлап ортагъа Оьрдеги Къазанышдан Ибрагьим Умаров деген улан чыкъды. Ол къомузну «тиллендирген» кюйню залдагъылар ушатды, яхшы харс да урду. Ону арты булан композитор Бамматхан Адилханов агъачкъомузну, «сыгъып сувун алып» чертип къыйын къазакъ макъамны тынглап тоюп болмас йимик арив чалды. Хасавюртдан гелген Иса Багьавов, къомуз чертип «Эснегенде эсге геле заманлар» деген йырны (А.Гьажиевники) чалгъан кюй жыйылгъанланы къурчун къандырды. Ол дагъы да аргъан согъуп, Къазакъны йырын да арив йырлады.

Тёбен Къазанышдан Изамутдин Межиев, Буйнакскиден Сиражутдин Магьтибеков, Атланавулдагъы инчесаният школагъа юрюйген яшлар башында муаллими Сиражутдин Магьтибеков, Къазанышдагъы инчесаният школасында ишлейген Магьамматзапир Шугьайыпов ва ол уьйретеген охувчу яш Давут Жамалутдинов, Атланавулдан Сиражутдин Халимбеков къомуз согъув ярышда ортакъчылыкъ этдилер.

Сонг йыравлагъа гезик етишди. Дагъыстанны ат къазангъан артисти Тотурбийкъалада турагъан Латип Шайыпов «Мен къазакъман» деген йырны, макъам сокъдурмайлы гётереген ерин арив гётерип, согъагъан ерин созуп чартлатып дегенлей йырлады, къаравчуланы гючлю харсын да къазанды.

Оьр Къазанышдагъы 2 номерли школаны муаллимлери Гюлзар Садрутдинова, Зазабийке Атагьажиева, Бикеабай Абсаламова, Зулфия Мутай-Гьажиева, Патимат Нюрмагьамматова, Зайнутдин Нюрамматов башында школаны директору Гьажи Алисолтанов да булан хор болуп йырлагъан бырынгъы йыр залда олтуруп тынглагъанланы бек кепине гелди ва къурчун къандырды.

Къазакъны йырларындан кёпню билеген атланавуллу улан Гьюсейн Гьажиев Къазакъны узун бир йырын бек арив тавуш булан йырлады.

Халимбекавулдан Атав Атаев оьзю къомуз чертип, оьз янындан чыгъарып йырлады. Жюрини члени, композитор Ниъматулла Далгьатов (Тотурбийкъаладан) башлап Н.Батырмурзаевни шиърусун къомуз согъуп бек арив анг булан йырлады. Сонг аккордеон согъуп да бир йыр айтды. Шону булан къомуз чертив ва йыр айтыв ярыш тамамланды. Жюри ой къурма, гьасил чыгъарма гетген арада болгъан танапусну вакътисинде А.Залимханов, К.Казимов оьзлер Къазакъгъа язгъан шиъруланы охуду. Сонг тил алимликден яхшы англаву ва пайы бар Гьанипа-Капиркъумукълу Къазакъны гьакъында маълумат аз деген токъташдырывлагъа оьзю рази тюгюл экенин, ону бары яшав маълуматы шиъруларыны ичиндеги сырларда исбатлангъанны, ону гьар калимасы бир жавгьар, бир макъам экенни эсгерип, Къазакъны кёп ахтарып чалышгъан, кепсиз болуп бу байрамгъа гелип болмагъан Салав Алиевден «Къазакъ мажлисни» бары да ортакъчыларына салам берди.

Жюри гьасиллени чыгъара туруп хыйлы къалды. Себеби – къомузну арив чертегенлер де, йыр айтагъанлар да кёп эди. Жюрини башчысы Къ.Ю.Абдуллатипов биринчилей къомуз чертме усталыгъы барланы ярышында биринчи ер Б.Адилхановгъа тюшгенни англатды.

Оьркъазанышлы И.Умаров 2-нчи ерни, Иса Багьавов 3-нчю ерни къазанды.

Йыравлардан биринчилик Л.Шайыповгъа берилди. Оьр Къазанышдагъы 2 номерли школаны муаллимлерини хоруна 2-нчи ер тийди. Тамаза Сиражутдин Шангереевге 3-нчю ер берилди. С. Магьтибеков ёлбашчылыкъ этеген атланавуллу яшланы агъачкъомуз ансамбли уьчюнчю ерге ес болду.

Йырчы Къазакъны байрамында савгъатлы ерлени алгъанлагъа, даражасына гёре дипломлар, агъачкъомузлар, Й. Къазакъны сураты ва ону асарлары ерлешдирилген китаплар тапшурулду.

Гьасили, «Къазакъ мажлис» къанат яйды. Энни шону гьар йыл дагъы да мугькам этип оьтгермеге токъташылгъан.

Йырчы Къазакъ – уллу поэзияны гертиден де сёнмейген шавласы. О гьакъ зат!

Абдулла Бугленли,
ДР-ни маданиятыны ат къазангъан къуллукъчусу.


«Ёлдаш», 30-11-2012

Размещено: 06.12.2012 | Просмотров: 2089 | Комментарии: 0

Комментарии на facebook

 

Комментарии

Пока комментариев нет.

Для комментирования на сайте следует авторизоваться.