Кумыкский мир

Культура, история, современность

Йыр - юрекни къомузу

Маданиятыбыз бай, тек ахтарагъан касбучулар етишмей

Таза къумукъ йырны башы бизин ата-бабаларыбыз айта гелген сатырлардан ва макъамлардан баш ала. Маданиятны къайсы тармагъында да оьзлени гёрсетип болагъан уста адамлар бизин миллетни арасында кёп болгъан. Агъачкъомузну чартлатып ойнап айтагъанланы бириси Йырчы Къазакъны алып къойсакъ да, ону йырларындагъы сатырлар буссагьатда да агьамиятлыгъын тас этмеген.

Гетген жума «Ёлдаш» газетни редакциясында бырынгъы къумукъ йырланы байрамы шатлы шартларда оьтгерилди. Бу ёлугъувгъа районлардан гелген агъачкъомуз ва аргъан согъувну усталары, Магьачкъала шагьардагъы школаларда ишлейген муаллимлер, оьр охув ожакъларда чалышагъан алимлер ва оьзге ёлдашлар жыйылгъан эди. Байрамда ДР-ни печатгъа ва маълумат къураллагъа къарайгъан министри У. Гьажиев де ортакъчылыкъ этди. Шатлы мажлис белгили аргъанчы, нечесе тойларда халкъгъа йыбав берген Шамил Наваховну бырынгъы къумукъ кюю булан башланды.

Байрамны «Ёлдаш» газетни баш редактору Камил Алиев ачды.

— Хошгелдигиз, ёлдашлар, - деп къаршылады ол байрамны ортакъчыларын. - Бугюнгю гезикли шатлы чараны аслу мурады - бырынгъы къумукъ йырланы байрамын оьтгермек. Йыр - бизин лап да эсги сёз варислигибиз. Артдагъы он йылны ичинде шо байлыкъгъа дюнья оьлчевюнде де агьамият берилмеге башлагъан. Мисал учун, къыргъызланы Манас деген эпосу ЮНЕСКО-ну къарарына гёре дюнья оьлчевюндеги сиягьгъа къошулгъан.

Байрамны сонггъу барышын алим, инчесаният илмуланы кандидаты Маймусат Къоркъмасова юрютдю.

— Бизин бугюн бу агьвалатгъа йыргъа гьасиретлик жыйгъан. Гелигиз, бырынгъы йырлагъа тынглай туруп, маданиятыбызны унутула барагъан шо тармагъыны айланасында пикру алышдырайыкъ, - деп башлады сёзюн ол. - Озокъда, гьалиги заманда негер тарыкъдыр бу масъаланы гётермеге деген соравлар тувулунмагъа бола. Тезден берли айтыла гелеген гьакъыллы сёзлер бар: «Адамны яда халкъны ич яшавуна тынгламагъа сюеген гиши ону йырына тынглап къарамагъа тарыкъ»,- деп. Гертиден де, сёз булан англап болмайгъан гьалланы музыка суратлай. Бугюн уллу сагьналардан сарын айтма чыгъагъанланы кёплери не сёзлени маънасын, не музыканы ангын сакълап бажармайлар. Къумукъланы йыр хазнасы минг йылланы узагъында ясалып гелген. Нарт йырлар, къанна къазакъ йырлар, ушанывлар, бешик йырлар, той сарынлар - буланы бирин де бизин гьалиги сагьнадан эшитмеге болмайсан. Йырчы Къазакъны йырлары чы усталыкъны лап оьр даражасы болуп токътай. Ону яратывчулугъун ахтаргъан алимлерибиз М-А. Османовну, А-П. Салаватовну, гьалиги алимлерибизни арасындан А. Гьажиевни, С. Алиевни, А. Абдуллатиповну, А. Солтанмуратовну ва оьзгелерини атларын эсгермеге тийишли гёремен.

Йырны сёз якъдан ахтарыв иш 19-нчу юзйыллыкъдан юрюле. Макъам ягъындан ахтарывчулар буса къумукъланы арасындан бир де чыкъмагъан. Бырынгъы макъамлар унутулмасын учун, оьзге ерлерде фольклорну уьстюнде савлай илму институтлар ишлей, минглер булан китаплар чыгъарыла, халкъ арада яйыла. Осетинлени, къабартыланы 4-5 томлу музыка фольклору 1960-нчы йылларда чыкъгъан. Къумукъланы макъам ахтарыв иши гиччирек илму макъала булан бите. Белгили композитор Г. Гьасановну гьаракаты булан 1950-нчи йылларда «Къумукъ йырлар ва сарынлар» дерен китап аз тираж булан чыкъды. Ахтарыв иш юрюлмейгени саялы, бу терен маъналы китап да арагъа чыкъмай унутулуп да тура. Шо саялы миллетибизни йыр хазнасын ахтарывгъа яхшы тюшюнюп иш гёрмеге заман болгъан. Йыр усталарыбызны арасында Дагъыстанда биринчилей «Инчесаниятны ат къазангъан чалышывчусу» деген атны алгъан Татам Муратовну аты гёрмекли ер тута. Ол йырлайгъан «Язбаш геле, яй геле» деген йыргъа тынглап къарайыкъ.

Татам Муратовну янгырып чыгъагъан тавушундан сонг филология илмуланы доктору, профессор, къумукъланы фольклорун теренден ахтарагъан Абдулгьаким Гьажиевге сёз берилди. 

— Миллетни сакъламакъ учун оьз топурагъы да, тили де, маданияты да болмагъа герек. Шону учун не ишлер этмеге герек? Бугюн жыйылгъанда йимик, жыйынланы оьтгерип, бирлешип, сыкълашып иш гёрмеге тюше. Дагъыстанда бир миллет де ёкъ 2 минг йыллар алда чыкъгъан йыры бар. «Минкюллюню йыры», «Къарткъожакъны йыры» шолай бырынгъы асарлардан санала. Гьали бугюнгю йырланы алайыкъ. Маънасы чы нечик де, къапиясы да къыйышмайгъан сарынлар кёп бар. Гьар наслу оьзюню яшагъан девюрюнде гележек наслугъа жаваплы бола. Ёгъесе, гележек наслулагъа къоймагъа болагъан бай варислигибиз тас болуп къалмакъ бар.

Йыр хазнаны агьамиятлыгъы гьакъда айта туруп, РФ-ни ат къазангъан чалышывчусу, профессор Абдулкъадыр Абдуллатипов оьзюню пикрусун арагъа чыгъарды.

— Йыр юрекни къомузу, халкъны жан азыгъы болуп токътай. Шо - халкъны къайгъысын да, сююнчюн де, дертин де, къуванчын да гюзгюде йимик гёрсетеген бир уллу гюч. Йырны кюрчюсюн салгъанланы арасында тёбенкъазанышлы аты элге танывлу биринчи композитор, шаир, язывчу, драматург, актёр ва режиссёр Темирболат Бийболатовну аты айрыча ерни тута. Таза къумукъ макъамлар ва йырлар янгыз бизин миллетни дазуларында токътап къалмай. Шо йырлар савлай дюньяны айланып, алдынлыкъны алып гелеген гезиклер кёп. Тек шоланы бир керен де къумукъ макъам экени айтылмай. Мисал учун, къумукъ бийив деп бир керен де айтылмай, дагъыстан лезгинка деп айтылып тура. Янгыз Дагъыстанда къумукъларда бар уьч тавуш болуп айтылагъан йырлар.

Не этмеге герек деген сорав арагъа чыгъа. Шулай ёлугъувланы, яш наслуну арасында йыр булан байлавлу конкурсланы болгъан чакъы кёп этмеге герек.

Гетген асруну 50-нчи йылларында Маданият министерлигинден хор къурмакъ деп тапшурув бериле. Шо йылларда «Дагъыстанны йырлары ва бийивлери» деген ансамблни чебер ёлбашчысы болуп ишлейген белгили къумукъ композитор Наби Дагьировну ёлбашчылыгъы булан Чарада районда эргишилени хору къурула. Шо ишни башына алып юрютмеге Татам Муратовгъа тапшурула. Шолай, Дагъыстанда биринчи хорну къумукъ миллетни гёрмекли вакили къургъан болгъан. Ондан сонг арагъа чыкъгъан хорлар бизин миллетни мердешинде къурулгъан.

Хумторкъали районну Уьчгент юртундагъы инчесаният школаны охувчулары ёлбашчысы Загьир Солтанов булан йыр байрамда бир нече къумукъ кюйлени къаравчулагъа таъсир этеген кюйде сокъмагъа болдулар.

Шо гюнгю ёлугъувда ДР-ни печатгъа ва маълумат къураллагъа къарайгъан министри У. Гьажиев де йырлар тас болмасын учун барыбыз да къаст этмеге тюшегенибизни гьакъында айта туруп, булай деди:

— Бугюн жыйылгъанлар къумукъ миллетге, маданиятгъа, адабиятгъа юреги авруйгъан адамлар. Гьар адам миллети учун къолундан гелеген ишни яшавгъа чыгъарса, алгъа багъып абат алынажагъы герти. Гележекде йыр хазнабыз унутулмасын учун, къумукъланы йыр маданиятыны энциклопедиясы чыгъарылса, шо ишге уллу къошум болар деп эсиме геле. Бу ишге алимлер, музыканы ахтарагъанлар къуршалмагъа тарыкъ. Къолубузда бар гючню къоллап, этип болагъан ишлени яшавгъа чыгъармагъа герекбиз.

Байрамны сыйлы къонакъларыны арасында къарабудагьгент юртдан гелген Дагъыстанны халкъ артисти Шавлух Ибадуллаев агьлюсю Анав булан Йырчы Къазакъны сёзлерине гёре онгарылгъан такъмакъланы уста кюйде йырламагъа бажардылар. Ленингентде турагъан Гьажимурат Абдуллаев буса агьачкъомузну къылларын чартлатып айтгъан кюйлер йыр байрамгъа оьз ренкин къошмай къоймады.

ДНЦ РАН-ны баш илму къуллукъчусу, алим Гьасан Оразаев эсги бырынгъы йырны агьамиятлыгъы гьакъда айтып, гелгенлени тергевюн тартды:

— Гетген асруну 60-нчы йылларындагъы белгили йыравлар А. Къаплановну, З. Алескендеровну, А. Гьажиевни тавушларына бек сагьыныв бар эди. Бугюн шоланы эшитмеге болгъаныма бек шатман. Мен ахтарывлар юрютеген къолъязывланы арасында да бырынгъы йырлар язылып табыла.

Филология илмуланы кандидаты Агъарагьим Солтанмуратов да оьзюню ойларын айтды:

— Йыр янгыз кюр яшавну, ёнкюлюкню аламаты тюгюл. Неге тюгюл, лап къыйынлы девюрлерде де ата-бабаларыбыз йырны къоллагъаны белгили. Йырчы Къазакъ да халкъны дертин йырдан таба арагъа чыгъара болгъаны ачыкъ. Йырны эки яны бар: бир янындан - йыр, макъам, сонг терен маъналы сёз болмагъа тюше. Магъа,тилни уьстюнде ишлейгениме гёре, гьалиги сарынлардагъы сёз къолланагъан кюю бек таъсир эте. Макъамы бар сарынланы сёз маънасы тас болгъан демеге ярай. Шогъар тергев берилмейгени гёрюнюп тура. Оьсюп гелеген наслу булан ишлемеге тарыкъ деген ой арагъа чыкъды. Буссагьатгъы охувчуланы арасында пагьмулулары ёкъ тюгюл.

Хасавюрт районну Хамавюртунда турагъан белгили аргъанчы Вазипат Кукуева йыр байрамгъа оьзюню «Йыллар» деген сарынын айтып къошум этди. Ондан сонг сёз алгъан ДР-ни инчесаниятыны ат къазангъан чалышывчусу Бамматхан Адилханов бырынгъы къумукъ кюйлени уста кюйде, къаравчуланы къурчун къандырып сокъмагъа болду.

Тёбен Къазаныш юртда гьар ожакъда бир касбу юрюле деп айтмагъа ярай. Байрамда ортакъчылыкъ этмек учун шо гюн Тёбен Къазанышдагъы инчесаният школада муаллим болуп ишлейген Магьамматзапир Шугьайыпов ва йырчы Шарав деп эл арада танывлу Шарав Межиевни уланы Изамутдин Межиев оьзлени йыр айтывда ва агъачкъомуз согъувда оьр усталыгъын гёрсетмеге бажарды.

Буйнакск районну Тёбен Жюнгютей юртуна къумукъланы йыр гьайлеги деп айтыла гелген. Савлай элге белгили болгъан къызардашлар Балаханым ва Ниярханым Муратовланы атлары, оланы эркъардашы Татамны, сонг да олардан сонг гелеген наслулар Барият, Саният Муратоваланы, Бурлият Ибрагьимованы атлары миллетибизни оьктемлиги болуп токътай. Йыр булакъны таза сюзюк сувундан илгьам алып, пагьмусу булан арагъа чыкъгъанланы бириси Дагъыстанны ат къазангъан артисти Руслан Загьировгъа агъачкъомуз нарыста чагъындан берли танывлу. Байрамда ол юртлусу Хасав Дайипов айтагъан «Гёк капот» деген лирикалы сарынны йырлады.

Хасавюртдагъы педагогика коллежни дарс беривчюсю Ниъматулла Далгьатов, белгили композитор капиркъумукълу Эдилхан Казимов оьзлени къурч ва ярыкъ тавушлары булан олтургъанланы тамашагъа къалдырагъан кюйде йырлар айтдылар.

Ёл битсе де, йыр битмей дегенлей, шо гюнгю байрамгъа берилген заман нече де тез гетди. Гьар адамгъа терен таъсир этмей къоймажакъ бу ёлугъув тамамлана туруп, Дагъыстан пачалыкъ педагогика университетни адабиятгъа къарайгъан кафедрасында ишлейген, филология илмуланы кандидаты Саида Магьамматова миллетни тарихинде йырланы нечик уллу агьамияты бары гьакъда айтды ва булай ёлугъувну оьтгергенлеге разилигин билдирди.

«Ёлдаш» газетни баш редактору Камил Алиев байрамгъа гелгенлеге баракалла сёзлер айта туруп, булай деди:

— Бугюн бек маъналы ёлугъув болду демеге ярай. Гертиден де, бугюн йыр агъымдан къайры да, маъналы сёзлер, ойлар арагъа чыкъды. Къумукълар - бай тарихи, терен тамурлары булангъы, уллу маданияты булангъы халкъ. Тек янгыз сёйлеп тургъан булан бир масъала да чечилмейгени барыбызгъа да ачыкъ. Шо саялы гьар адам оьз миллетине болагъан къошумун этмеге тарыкъ. Йыры болмагъан, гимни болмагъан миллет - миллет тюгюл. Эгер биз авлетлерибизни къумукъ ругьда тарбиялай бусакъ, олагъа биринчилей бырынгъы таза къумукъ йырланы уьйретмеге герек.

Байрамны гьасиллерин чыгъара туруп, Маймусат Къоркъмасова булай деди:

— Дюнья сынавунда хыйлы халкълар, пачалыкълар тарихге дёнюп, унутулуп гетген. Буссагьатгъы девюрде биз, къумукълар, миллетибизни сакъламагъа сюе бусакъ, гелигиз, оьктемлигибизни, жыйнакълыгъыбызны енгип, алгъа багъып абат алайыкъ, милли сиясатны ойлашып пикру алышдырайыкъ. Тарих унутулагъан иш тюгюл, шо гележекге сынав болмагъа тюше. Гьар заман оьзге миллетлеге де уьлгю болуп гелген маданиятыбызгъа тергевню артдырайыкъ. Дёрт де якъда толгъан тонавчулагъа къарагъанда, маданиятны ёлунда чалышагъанланы иши тергевню тартагъан касбулардан санала. Шо саялы гележек наслулагъа чакъырыв этмеге сюемен, маданиятыбызны ёлунда терен билимлер алмагъа къаст этейик. Маданиятыбыз бай, тек шону кюрчюсюне тюшюп ахтарагъан касбучулар етишмей.

Шо гюн къумукъланы йыр хазнасына байлавлу язылгъан китапларындан топлангъан выставка да бар эди. Янгы йыр толкъун берген бу ёлугъувну гьар ортакъчысына китап савгъатлар тапшурулду. Эки сагьатдан да къолай узатылгъан йыр байрам Магьамматзапир Багьавутдинов агъачкъомуз согъуп айтагъан «Арсланлар айгъа-гюнге атылса» деген йыр булан тамамланды.

Суратланы чыгъаргъан Р. Гьажиева ва С. Адилов.


«Ёлдаш», 19-04-2013

Размещено: 19.04.2013 | Просмотров: 2947 | Комментарии: 0

Комментарии на facebook

 

Комментарии

Пока комментариев нет.

Для комментирования на сайте следует авторизоваться.