Кумыкский мир

Культура, история, современность

Игит йырны йырлама ёкъмукен бизде бирев

Анвар – Магьачкъаладагъы музыка алатлар сатылагъан тюкенни еси. Ол оьзю де музыкант ва бары да дегенлей къумукъ йыравланы таный ва къумукъ йырны гьакъында оьзюню пикрусу булангъы адам. Бизин лакъырда Гьабийбулла Алхангьажиев де ортакъчылыкъ этди.


– Анвар, бугюнгю къумукъ эстраданы гьалы нечикдир? Школада йимик къыйматлама тюшсе, бизин эстрадагъа нече салар эдинг: 2,3,4,5?

Анвар: – 3 яда 4 деп эсиме геле. Патриот ругьдагъы, халкъ йырлары кёп аз. Шо якъдан хасавюртлу Рустам Агьматхановгъа ва «Адат» деген группагъа макътав этмеге ярай. Олар ишлей ва оьсювню ёлунда экени гёрюне.

Оьзтёрече жанлы йырлайгъан Шарав Аманатов гитара согъуп да, йырларыны сёзлери булан да кёп эртеден халкъны сюювюн къазангъан.

Жюнгютейли Лейла Алиеваны йырлары, тамаша тавушу бары да халкъны тергевюн тартды. Тек ол къумукъ халкъ кюйлеге гёре йырлагъанны сюер эдим.

Зоя Чунаева аргъан согъуп йырлайгъан йырлар халкъгъа азлыкъ эте.

Хасавюртлу Адил Уцумиевни гьакъында айрыча айтма сюемен. Билими, тарбиясы, гючлю тавушу булан ол башгъалардан айрыча оьрде токътагъан. Тек Хасавюрт шагьар администрацияны культура управлениесини ёлбашчысы болгъан сонг, йыр пагьмусун токътатып къояр деп къоркъаман.

Зайнап Абсаматова, Рукъуят Гьамзатова – булар халкъны сюювюн къазанып битген пагьмулар. Юлдуз Топаева да олагъа ювукъ токътагъан.

Абсамат Абсаматов табиатдан гелген пагьмусу булан бизин тамашагъа къалдырды, тек ону оьсегени гёрюнмей.

Халкъны сююмлю йыравлары Латип Шайыпов, Руслан Загьиров, Ринат Юсупов, Зугьра Аселдерова арт вакътиде концертлер оьтгермейгени талчыкъдыра. Озокъда, мен биревлени билмей къутгъаргъан бусам да ярай. Гечип къойсунлар. Мен мунда пагьмусуна башгъа халкълар да мюкюрлюк этеген Бурлият Ибрагьимованы да, гьайран тавушу булан гьюрмет къазангъан Бурлият Элмурзаеваны да эсгермедим. Янгы тавушлардан къарабудагъгентли Ирпанитдинни ва Жамина Къазакъмурзаеваны эсгерер эдим.

– Гьали бары да деп айтма ярайгъан кюйде йыравлар фонограммагъа гёре йырлай. Шо тынглавчуну алдатагъан кюй болмаймы?

Анвар: – Бу дюнья оьлчевдеги къыйын масъала. Шо гьакъда мен сёйлеме де сюймеймен. Озокъда, фонограмма – алдатыв, эрши иш. Мунда биз алышдырып болагъан зат ёкъ. Тек, мисал учун, бизге Азербайжандан гелип ишлейген йыравлар айтагъан кюйде, оларда фонограмма юрюлмей. Шо адамлар бизде бираз туруп, сонг: «Мунда оьсюв ёкъ. Фонограмма пагьмуну оьлтюре», – деп тез гетдилер.

– Къумукъларда бармы фонограммасыз йырлайгъанлар?

Анвар: – Бар. Шарав Аманатов гитара согъуп, Зоя Чунаева къомуз булан оьзлер йырлайлар. Шолайлар дагъы да болмакълыкъ бар, барын да билмеймен. Шу темагъа кёп теренлешмейик.

– Яхшы буса… Неге бизин бир-бир йыравлар йырланы сёзлерине тергев бермей? Бирлери авзуна гелгенни айтып, бир маънасы да ёкъ сёзлени макъамгъа салып туралар.

Анвар: – Мен, мисал учун, йырны сёзлерине тюгюл, макъамына тынглайман. Тек сёзлер де гючлю, маъналы буса, тергевню тарта. Бизде буса кёплер шу бир йимик куплетлени йырлап туралар:

Вай, мени жандай досум,
Жанымны берейими?
Сен турагъан ерлеге
Артынгдан гелейими?

Гь.А.: – Бирлери белгили йырланы тюрлю-тюрлю куплетлерин алып, арасына халкъ йырлардан припев де салып йырлайлар. Шо саялы текстни авторун сорасанг, айтып болмайлар. Яда «халкъ йыры», яда «авторну сёзлери» деп де къоялар. Шолайлагъа авторлукъну гьакъындагъы законгъа гёре талап салынма герек: текстни автору ким, макъамны автору ким – билдирсин.

Анвар: – Не авторлукъ? Бугюнгю къумукъ йырланы кёп яны тюрк, арап, орус, азербайжан, мычыгъыш халкъланы макъамларына гёре йырлана. Шо саялы музыканы автору ким экенни де айтып болмайлар. Хоншубуздагъы Мычыгъыш Республикада шо якъдан гьал бюс-бютюнлей башгъа. Онда оьзю Рамзан Къадыров йыравлардан мычыгъыш кюйлени сокъмакъны талап эте.

Бизде бар эди «Къыпчакълар» деп патриот, халкъ йырланы йырлайгъан группа. Эки-уьч йыр йырлап токътап къалдылар.

– Бизде игит, патриот йырлар неге аз? Тынглагъанланы тюк-тюгю гётерилип гетеген кюйде, миллети булан оьктем болар йимик йырлар неге ёкъ?

Анвар: – Олар бар, тек аз. Шо темагъа бизин йыравлар булан мени лакъырым болгъан. Бирлери, бизин халкъны арасында шолай йырлагъа тынглама сюегенлер аз, дей. Башгъалары, олай йырланы яратма къыйын экенни англай. Не зат йырласа да, халкъ къабул этегенге гёре, аслу гьалда чалт макъамгъа, лезгинкагъа гёре йырлана.

Гь. А.: – Чалт макъам булан пагьмусуз тавушну ва маънасыз сёзлени яшырма да тынч бола. Латип Шайыповну: «Аллелей, не арив Къумукътюз», – деп башланагъан йыры бар. Латип шону тавушуну, пагьмусуну гючю булан макъамсыз бек арив йырлай. Байсолтан Осаевни де бар Темирболат Бийболатовну сёзлерине гёре шолай йыры. Тек олайлар аз.

Дагъы да шолайлардан Рустам Агьматхановну, Шарав Аманатовну, Руслан Загьировну эсгерер эдим. Бизде пагьмулу шаирлер, композиторлар бар туруп, йыравлар олар булан ишлемей.

Гьали радиостанциялар, телеканаллар, ким акъча берип, клип этсе, шо адамны йырларын берип тура. Пагьмусу бармы, халкъ ушатамы, къаралмай.

Концертлерде де, тойларда да – шолай. Пагьмулу, саламат йыравлар буса, къасты, гьайы етишмейгенге гёре, унутулуп бара. Халкъны сюювюн къазангъан Шарав Аманатов, Руслан Загьиров, Зоя Чунаева, Латип Шайыпов, Зугьра Аселдерова арт вакътиде аз эшитиле. Альберт Мачишев, Ринат Юсупов унутулуп баралар.

– Мен англагъан кюйде, халкъгъа маъналы, патриот, игит йырлар тарыкъ тюгюл. Шо саялы гьалиги «юлдузлар» не сюйсе де йырлап туралар.

Анвар: – Олай тюгюл. Халкъ, озокъда, маъналы, патриот йырланы кёп сюе. Тек халкъгъа ким сорай? Мен артистлер булан сёйлей туруп бир затны англагъанман: оланы кёплери учун биринчи ерде – къазанч, акъча. Пагьмулулар да, пагьмусузлар да акъчаны артындан чабалар. Лап да яманы – пагьмусузлар алгъа чыгъып, пагьмулулар артда къалып да къалалар.

– Не этме герек?

Гь. А.: – Миллетни гьар тюрлю масъалалагъа гёре къуруму (мен огъар «референтная группа» деймен) болма герек. Мисал учун, къумукъ йырлагъа байлавлу шо группагъа белгили шаирлер, композиторлар, йыравлар, жамият чалышывчулар жыйылып, шу масъалагъа гёре план да къуруп ишлеме, чаралар гёрме тюше. Дагъы ёгъесе, биз сёйлеп туражакъбыз, гьал буса дагъыдан-дагъы бек бузукъ болажакъ. Озокъда, артистлер де яшамакъ учун къазанма герек. Тек олагъа миллетини алдындагъы борчун унутма тюшмей. Ондан къайры да, халкъны герти сюювюн къазанмакъ учун огъар пайда гелтиреген кюйде чалышма герек. Мен къумукъ шаирлеге, композиторлагъа оьзлеге де бираз гьаракатлы болма герек деп айтаман. «Къыпчакълар» деген группаны ишин узатма герек.

– Башгъа дагъыстан миллетлерде гьал нечикдир?

Анвар: – Бары да дагъыстан халкъларда да гьал бир-бирине ошашлы. Аварларда да, лакларда да оьзлени милли кюйлери, халкъ йырлары артыкъ йырлана деп эсиме геле. Оланы да бар оьзлени осал янлары. Тек бизин йырны терен мердешлери (традициялары) болса да, башгъа миллетлер оьсювню ёлунда, бизинкилер оьсмей деп эсиме геле.

Гь. А.: – Дюр, шолай. Бизин Татам Муратов, Барият Муратова, жюнгютей плеяда салгъан кюрчю булан гьали де йыр культурабыз сакъланып тура. Шолай кюрчюсю ёкъ миллетлер бизден алгъа гетген. Шо гьакъда ойлашма герек.

– Бизин эстраданы осал янларын айтдыкъ. Гючлю янларын да (бар буса) эсгерсек яхшы болар эди.

Анвар: – Эсгерилген кюйде, бизин, бир якъдан, гючлю мердешлерибиз бар. Бугюнгю йыравлагъа оланы таъсири гьали де гючлю. Айры-айры пагьмулу адамларыбыз барны дагъы да къайтып эсгерме сюемен. Мен оланы атларын айтдым, олар булан оьктем болабыз. Тек гьалиги тогъатартывну девюрюнде шо азлыкъ эте.Ишлемеге герек. Оьзлени пагьмусуну уьстюнде ишлейгенлер аз. Шо талчыкъдыра.

– Не ёравларыгъыз бар?

Анвар: – Бир башлап, бизин йыравлар халкъгъа, миллетге бакъгъанны сюер эдим. Бираз артыкъ жагьлыкъ, теренлик, гьаракатчылыкъ герек. Къырыйыбыздагъы Мычыгъышдан уьлгю алма ярай. Олар оьзге пачалыкъланы йырларын къутула туруп йырламай, оьзлени милли кюйлерин согъа, йырларын йырлай.

Гь. А.: – «Фолькрок» деген стиль бар: фольклорну, эсги йырланы янгы къайдагъа салып йырлайгъан кюй. Къоркъмаскъалалы Мурат ва оьзгелер шо стилде бир нече керен йырлады. Арты уьзюлюп къалды. Шо стилни узатма герек эди. Халкъ «Къыпчакъланы» сагьнагъа къайтывун гёзлей.

– Баракалла. Бизин таклифлерибиз яшавгъа чыгъарылсын учун шу лакъырлашыв биринчи абат болсун!


"Ёлдаш", 11.05.2012

Размещено: 17.05.2012 | Просмотров: 2380 | Комментарии: 0

Комментарии на facebook

 

Комментарии

Пока комментариев нет.

Для комментирования на сайте следует авторизоваться.