Кумыкский мир

Культура, история, современность

Гюлжан (май)

Суву «юрюйген» гюнлерде...

Слова, выделенные красным цветом, имеют всплывающую подсказку с переводом на русский язык

Йылны бу гюнлеринде айлана ягъыбыздагъы табиат таныма болмасдай алмашына. Авлакълар, агъачлыкъ-орманлар, юзюмлюклер, бав-бахчаларыбыз лап да гёзел ва сигьрулу тюслерине бёленип сукъландыра. Жан-жанывар, къушлар бош турмай, гележек наслуларыны, варислерини гьайын этип, къыставуллукъда чабып-ёртуп, учуп айланагъаны ачыкъ болуп гёрюне.

Шондан ругьланып адамлар да бав-бахчаларында янгы тюшюмге кюрчю салмакъны гьайын этип, гьар гюн дегенлей гьаракатына гьаракат къоша. Белгили болгъаны йимик, йымырткъадан янгы чыкъгъан балагъа азыкъ тарыкъдай, озокъда, чачылгъан ва орнатылгъан бир ва кёп йыллыкъ оьсюмлюклени де шо кюйде гьайын этип къуллукъларын кютмесек бажарылмай. Неге тюгюл, тамурлар ишлейгенде, оьсюмлюклеге сув тюшеген гюнлерде айрыча къарав талап этиле. Демек, тийишли агротехника къуллукъларын оьз болжалларында сан яны булан оьтгермекден гележекде кёп зат гьасил болагъаны гьакъда унутма тюшмей.

Биринчилей, сугъаргъан сайын, чёп отлар да гётерилип гелегени яда буса топуракъны уьстю къатып, ярылып къалагъаны белгили. Шо саялы да, айтагъаныкъ, дымлыгъы учуп гетмесин учун, чакъда-чакъда каза урув булан машгъул болмакъ таклиф этиле.

Бир гиччи ярадан...

Язбаш - авлакъ ишлени лап да къыставуллу вакътиси. Бары да ишлени, агротехника чараланы оьз болжалларында сан яны булан оьтгермек учуп хыйлы къаст этмеге тарыкъ бола. Ишлени гиччи-миччиси болмай. Шоланы барысы да бир йимик агьамиятлы. Унутмагъыз, бир уллу терекни бир гиччи яра да оьлтюрме бола...

Белгили болгъаны йимик, язбашда тереклеге, борлалагъа сув тюшюп юрюме башлайгъан вакътисинде суву артыкъ болуп, къабукълары гётермей ярылагъан гезиклер де бола. Биз буса бавда айланагъанда, ишлейгенде, емиш тереклени къабугъу ярылып къаршылашса, шогъар агьамият бермейли оьтюп гетип къалагъан гезиклерибиз аз болмай...

Тек гьабас этебиз. Не этмеге герек? Белгили болгъаны йимик, аслу гьалда уллу, оьсген, мекенли кюйде тамур тутгъан тереклерибизни къабукълары ярылмагъа имканлы. Вёрегиз, ярылгъан ерлерин бичакъ булан къырып тазалагъан сонг гёкташ синген сув булан жувмагъа тарыкъ экенни унутмагъыз. Ярасын да ачыкъ къоймайлы, уьстюне бав сылав сюртюп, чюпюрек булан байламагъа таклиф этиле. Гюнню шавлалары исси болгъан сайын, яраланы да оьрчюте.

Гертиден де, ишлени гиччи-миччиси болмай. Май айда чёп отлар къутуруп оьсегенде йимик, озокъда, шолардан артда къалмайлы, гьатдан озуп зараллы жанлар да кёп болуп къалма имканлы.

Шо гьакъда унутмайлы, оьз заманында акъ американ гёбелекге ва сиялагъа къаршы тийишли дарманланы къоллагъыз. Аслу гьалда сияланы оьзлеге азыкъ болсун учун тереклеге къомурсгъалар яя. Шолагъа къаршы, тереклени боюна айландырып, дарманлар булан ишлетилинген хас белбавлар байлама яда буса сюртмеге герек бола.

Боюн-союн да унутмагъыз

Оьсюмлюклеге гьакъ юрекден къуллукъ этеген адамланы оьзлер оьсюмлюклер де айрыча сезе, гьис эте деп тюз айтыла. Гьалал къуллукъгъа сесленип, олар ачыла, ачувгъа-заралгъа буса - буюгъа.

Муна шо саялы да, биринчи гюнлерден тутуп, сюйсе юзюм борла болсун яда буса емиш терек, бёлек дегенлей, боюн-союн аявлап, къоруп къуллукъ этмеге герек бола. Оланы боюн-союн да сиз оьзюгюз кепигиз ушатагъан кюйде кюйлемеге герексиз. Биревлер бийик болгъанны сюе, оьзгелер орта бойлу эте, башгъалары алаша этип оьсдюре.

Дагъыстанны тав ва тавтюп боюнда бав салывну оьзтёрече къайдалары пайдаландырыла. Къумукътюзде буса, еллер кёп болагъанын гьисапгъа алып, юзюм борланыки тюгюл, емиш тереклени бою-сою алаша болса да ярай. Емишли терек алаша герек деп де негьакъ айтылмай. Шондан къайры, алаша тереклеге къуллукъларын кютмеге - дарман урма, бутамагъа, емишин чёплемеге де хыйлы рагьат болагъаны гьакъ зат.

Биринчи йылындан тутуп, юзюм борланы яда буса емиш терекни сиз оьзюгюз сюеген кюйде боюн гелтирмек учун, артыкъ бюрлерин чюмлеп тайдырмагъа яда буса чумаллары оьсгенден сонг да бутап тайдырмагъа ярамай тюгюл. Емиш бермеге башлайгъан тереклени бою-сою гюнлюкге парх берсе, еллер-янгурлар чайкъап тазалап, гюнню шавлалары тийип лайыкълы ва татывлу тюшюмю де болур. Шо саялы юзюм борла да чарлакъгъа гётерилсе, тюшюмю тизив, заралланмай, таза, салкъынлары мол ва авур болур.

Таклиф бизден - иш сизден!

«Къоркъутма» тарыкъ деп чи айтыла...

«Бахчада, бавда...» деген сагьифада печат этилинеген макъалалар булан таныш болагъан охувчуларыбызны янындан арт вакътилерде гьар тюрлю соравлар тувулуна. Алма, гьармут, гьайва, кюреге тереклер уллу болуп оьсгенде де тюшюм бермей, не этмеге герек деп кант этегенлер де къаршылашмай тюгюл.

Биринчилей, тереклени эрте, орта ва геч бишеген кёп тюрлю журалары къаршылаша. Озокъда, шоланы арасындан ерли шартлагъа къыйышывлу жураларын тангламакъ учун сынав, заман тарыкъ бола.

Эгер де емиш терек уллу болуп оьсгенде де емиш бермей буса, шону эс тапдырмакъ учун балтаны арты булан тююп къоркъутма тарыкъ бола дейгенлер бола. Шону гьисапгъа алып, мен де 5-6 йыллыкъ кюреге терегиме балта булан ургъан эдим, тек пайда болмады. Артда да гесип тайдырып, шону орнуна башгъа оьзюм къыйгъан терекни орнатмагъа тюшдю. Сонг гьабас этгенмендир деп де ойлашдым. Неге тюгюл, шону базыкъ бутакъларын тайдырып, янгы чумаллар чыгъаргтып къыйма яда буса бюр салма да ярай болгъан экен.

Азыкъ да тарыкъ, сув да

Къургъакъ болса, оьсюмлюклени япыракъларыны, овощланы саптакъларыны ва хытанларыны тюсю авур яшыл тюсге айлана. Сугъарма тарыкъ.

Япыракълар не саялы саргъая? Сувну кёп этсек, озокъда, саргъайып, япыракълары да тёгюлежек, терек къуруп зая болажагъы гьакъ зат. Оьзюм де, сувну кёп йиберип, тюшюм береген эки уллу болгъан баъли терекни къурутдум.

Биринчи йыл орнатылгъан тереклер тамурлашсын учун чакъда-чакъда сугъарыла. Уллу болгъан сонг йылда уьч гезик: гюзде ноябрь айда япырагъы тёгюлгенде, март-апрель айларда, яйда август айны орталарындан сонг сугъарылса да таман бола.

Тюшюм береген тереклени гьар йыл, бажарыла туруп, тюшюмю къайтарылып битгенде, гюзде тереклени япырагъы тёгюлген сонг сугъарма тарыкъ бола. Неге тюгюл, сав йылны боюнда тюшюмге ишлеп тургъан тамурларына сув да тарыкъ, кюйлевюч де.

Артыкъ бавукълукъ зараллы

Уьстде де эсгерилген кююнде, артыкъ сув емиш тереклени, айрокъда шапталны ва баълини, тез буза, заралландыра. Топуракъны бавукълугъу артыкъ болгъанда, тереклени тюбюн янсав басмагъа башлай. Шо саялы да тереклени орнатагъанда, тыгъыс болмасын учун, агротехника къайдалар талап этеген кююнде жураларына гере бир-бирине ювукъ этмей орнатма тюше.

Артыкъ бавукълукъ бар ерде оьсюмлюклер заралланагъаны ва чёп отлар, зараллы жанлар, аврувлар артагтаны гьакъда да унутмагъа тюшмей.

Чачып сугъармай, сувну тамычылатып бермек пайдалы

Овощчулар ва бавчулар сугъарыв ишлени бар имканлыкълагъа гёре оьтгерегени англашыла. Озокъда, сувну тереклеге, бёлеклеге, овощ оьсюмлюклеге уьстюнден чачып сугъармай, тюбюнден йиберип сугъарса пайдалы болажакъ. Неге тюгюл, язда гюндюзлер гюнню шавлалары тийип япыракълар, хытанлар зараллана.

Сонг да, жиелек ва шолай башгъа тюрлю овощ журалы оьсюмлюклер чечек ачгъанда да уьстюнден чачып сугъарма ярамай. Тамычылатып сугъарыв булан хасилердеги чалт тораягъан чёп отланы алдын алмагъа да бажарылагъаны гьакъда билмек пайдалы.

Къасарткъыдан сакъ болугъуз!

Ер юзюнде ва пайдасы бар зараллы кёп тюрлю жанлар къаршылаша. Къасарткъы шоланы арасында адамланы ва уьй жанланы аманлыгъына уллу къоркъунчлукъ тувулундурагъан тайпасы гьисапда белгили.

Белгили болгъаны йимик, къасарткъылар бизин савлугъубузгъа дачаларда, бав-бахчаларда, отлавлукъларда, агъачлыкъларда язбашгъы авлакъ ишлени оьтгереген вакътиде лап да къоркъунчлу.

Олар, шолайлыкъда, айлана якъгъа лап да яман аврувланы яя. Кёп йыллыкъ сынав ташдырагъан кююнде, къасарткъы хапгъан адамны нервалары бузулмагъа башлай ва бара-бара юрегине ура, бувунларына къабуна. Башлап адамны иссилиги 40 градусгъа ерли гётерилип, сан-санын, айрокъда бойнун уютагъаны, къычытдырагъаны - къасарткъы хапгъаныны баш белгиси.

Бу йылдан тутуп, май айны башларындагъы байрам гюнлер 9 гюн узатылажакъ. Озокъда, шо гюнлерде бизге топуракъ пайларыбызда доланмагъа да тюшежек.

Муна шо саялы да адамлар авлакъгъа чыгъагъанда къорув алатлардан, аякъгийимлерден ва опуракълардан пайдаланма тарыкъ. Авлакъдан уьйге къайтып чечинеген вакътиде де къасарткъылар опуракъ гийимлерде яшынып къалмасын учун, уьстюгюзню чечип, къырда тергемеге тюше.

Йылны шу вакътисинде гьайванланы да тергевсюз къоймайлы, дарманлар булан ишлетмеге герек бола. Адамлагъа ветеринар дарманланы къоллама ярамай. Тек адамлар къоллайгъан «Клещ-капут аэрозоль» ва «Клещ-капут спрей» дарманланы гьайванлар учун да къоллама яратыла.

Автор «Бахчада, бавда...» деген сагьифаны гьазирлейгенде «Приусадебное хозяйство» деген журналдан пайдалангъан.


«Ёлдаш», 26-04-2013

Размещено: 28.04.2013 | Просмотров: 1659 | Комментарии: 0

Комментарии на facebook

 

Комментарии

Пока комментариев нет.

Для комментирования на сайте следует авторизоваться.