Кумыкский мир

Культура, история, современность

Гертилик гючлюмю - гюнчюлюк гючлюмю?

(Правда vs Зависть)

Биринчилей, зор терекни тюпгючюндеги дёгерек гьызларда мен наслуланы байлайгъан ёлланы гёремен. «Халкъ» деген, «яшав» деген терен ва генг англавлар эки адамны аралыкъларын гёрсетеген, белгилейген гьаллардан, абатлардан, ишлерден башланадыр.

Халкъдан сырыбызны яшырмайгъан бизин, язывчуланы, арасындагъы шо байлавлукълар айрокъда ачыкъ гёрюнюп къала. Нечик чи, адабиятны тамуру терен буса да, ону алып юрюйген адамны юрек йиплери назик. Уллу адамлыкъ, ягь-намус, чыдамлыкъ булан болмаса, шо йиплер, гьюнерсиз адамны къолуна тюшген къомузну къылларыдай болуп, уьзюлюп къалма бола. Шогъар байлавлу болуп, оьз яшавумдан бир-эки мисал гелтирип, сизин булан сыр чечме токъташдым.

1980-нчи йылланы ахыры. Дагъыстан язывчуланы пагьмулу вакиллери гьар эки йылда бир пачалыкъ савгъатлагъа гёрсетиле. Гьар миллетге гезиги булан бериле. Шо йыл къумукъланы масъаласына къаралма гезик етишген. Савгъатны ким сюймей?! Бизин арабызда да ону сюегенлер кёп, тек савгъат - бир. Шо ерин гёз алгъа тутуп, Расул Гьамзатовну таклифине гёре, биревню хатири де къалмасын учун, тийишли адамны яшыртгъын тавушгъа салып белгилеме токъташдыкъ.

Муна къумукъ секцияны генглешген жыйыны. Агьамиятлы масъалагъа юреги авруп, язывчулар, алимлер, гьатта бир-бир охувчулар да гелгенлер, адабиятчылар да бар.

Савгъатгъа таклиф этмек учун оьзлени китапларын беш язывчу арагъа салгъан: Шарип Албериев, Ибрагьим Хамаев, Магьаммат Атабаев, Агьмат Жачаев ва мен. «Атама кагъыз» деген китабымны салгъанман. «На соискание республиканской премии им. С. Стальского» деген рубриканы тюбюнде мени китабымны гьакъында Камал Абуковну «Исповедь беспокойной души» деген уллу макъаласы да чыкъгъан.

Бу ярышгъа, тюзю, мен къошуларман деп де турмай эдим. Гертиликден гюнчюлюк къалышмайгъанны да англайман. Тек къурдашым Абдул-Карим Залимханов айтгъангъа тынгладым. «Къамушгъа атгъан бир окъдур. Сен не тас этесен, неден тартынасан, сал!» - деген эди ол...

Жыйынны ахырында яшыртгъын тавуш беривню гьасиллери чыгъарылды. Гьасиллер булай эди: магъа - 10 тавуш, Шарипге - 8, Магьамматгъа - 4, Ибрагьимге - 1, Агьматгъа - 1.

Муну булан битип къалмай, оьзге масъалалагъа байлавлу болуп да жыйын узатылды. Мен сёз алдым да, шонда шулай сёйледим: «Гьюрметли ёлдашларым, сырдашларым, Шарип Албериев ким экенни сиз менден яхшы билесиз. Оьзюмден алып айтсам, ол мени пагьмугъа да уьйретген, рагьмугъа да ювукъ этген. Адамлыкъ ягъындан да, шаирлик янындан да ол сав чакъы мен Шарипни алдына чыгъып болмайман. Намусум къабул этмей. Мен оьзюмню сиз берген тавушларымны кёп сююп Шарипге багъышлайман. Савгъат, биринчилей, огъар тийишли. Протоколгъа да шолай языгъыз», - деп олтурдум.

Жыйынгъа бир башлап шыплыкъ тюшюп къалгъан эди, сонг ёлдашлар мени сёзлеримни бир тавушдан къабул этдилер.

Шо жыйында, бираз кепсиз болуп, Шарип Алберив оьзю ёкъ да ёкъ эди.

Арадан бир жумалар гетип, мени правлениени председатели Расул Гьамзатов чакъырды.

- Сени пагьмунга мен шеклик этмеймен, тек сен правлениени членисен. Яшырмай, гертисин айт, къумукъ секцияны жыйынында сен шунда язылгъан кюйде сёйледингми? - деп, ол протоколну мен сёйлеген ерин охуду. Мен де шо айтгъан сёзлеримни янгыдан ташдырып айтдым.

- Бирдагьы да яхшы ойлашып къара. Бу оюн-масхара тюгюл, бютюн къысматынга байлавлу масъала, - деп, Расул мени тувра гёзлериме къарады, мен токъташгъанымны тергеме сююп.

- Ондан парахат болугъуз, Расул Гьамзатович, - дедим мен. - Шо сёзлеримни мен бек ойлашып, гьакъ юрекден айтгъанман.

- Правлениени жыйынында да шо сёзюнгде табылажакъмысан?

- Къумукъ жыйында янгыз къумукълар бар эдик. Правлениени жыйынында сав Дагъыстан англар йимик айтажакъман. Шогьар бирев де къаршы чыкъмажакъны билемен. Оьзге миллетлени язывчулары Шарипни дагъы да яхшы таный...

Бу масъала муну булан да битмеди. Бир гюн Расул Гьамзатов мени телфонгъа чакъырды. «Ленинград» деген къонакъюйню экинчи къабатында Расулну абурлу къонакъланы къабул этеген уллу кабинети бар эди. Сагьатын да белгилеп, шо гюн ол мени шонда чакъырды. «Оьзюнг булан шаир къурдашынг Атав Атаевни де ала гел», - деп де къошду.

Оьзю Атавну да, мени де къонакъ да эте туруп, Расул магъа савгъатны айланасындагъы шо соравун къайтып-къайтып бере турду. Мен де бир сёзюмню эки этмедим. Шогьар гьали де сююнемен, оьктем де боламан.

Шоллукъда, Стальскийни атындагъы республика савгъаты Шарип Албериевге тапшурулду.

Арадан бир нече йыл гетип, кёп йылланы узагъында ишлеп мен таржума этген Вильям Шекспирни «Гамлет» ва «Макбет» деген трагедиялары айрыча китап болуп чыкъды. Язывчуларыбызны союзуну правлениесини гезикли жыйыныны алдында мен шо китапны Расул Гьамзатовгъа савгъат этдим. Жыйынны битдире туруп, Расул мени бирдагъы керен де къутлап, мени таржумалы китабымны телекамераны алдына тутуп гёрсете туруп: «На этот раз очередную республиканскую премию имени Сулеймана Стальского получит кумыкский Шекспир!» - деп, жыйылгъанлагъа билдирив этди.

Шогъар байлавлу болуп, шо баягъы, «На соискание республиканской премии» деген рубриканы тюбюнде Камал Абуковну «Энергия призвания» деген макъаласы чыкъды («Дагправда»). Ондан къайры да, Камил Ханмурзаев де, Ибрагим Керимов да мени таржумама оьр къыйматлар берип газетлеге язып чыгъардылар. Къумукъ театрны коллективи «Гамлетни» Пачалыкъ савгъатгъа гёрсетди. Бары да документлерим гьазир болуп битген заман... Мен умутлу болуп тураман. Ва амма тек...

Расул Гьамзатов чакъырып, союзгъа гелгенмен. Себебин оьзюм де билмеймен.

«Что эти кумыки от тебя хотят? Я же объявил на всю республику по телевидению, что на премию выдвигается твой перевод «Гамлета». А сегодня слышу, что кумыкская секция, как альтернативу, выдвигает книгу Джаминат Керимовой, - деп, кабинетинде ари-бери юрюп йиберди. - Я очень уважаю Джаминат, ценю её талант и всегда во всем помогаю. Но это же не тот случай. Как я могу голосовать против этой женщины?» - деди ол дагъы да.

- Сизин шулай онгайсыз гьалгъа салгъан бары да къумукълар тюгюлдюр. Хуртлу гертмелер къайсы арада да ёлугъа. Шонча шо ерге етишген буса, бермегиз магъа шо савгъатны. Кёп савболугъуз, - деп, мен чыгъып гетдим.

Бу гезик бек белсенип магъа «кёмек этме» айлангъанлар кимлер болгъан экенни мени язывчу ёлдашларым бек яхшы биле. О да оланы оьзлени намусунда къалсын, эгер де, озокъда, намус-ягь оланы къанында бар буса.

Гьасили не болду? Шо гезик къумукъ язывчулар савгъатсыз къалды.

«Савгъатны сокъмакъларындан юрюгюнче, Сираткёпюрден оьтме рагьат. Илбис кёп», - дейген айтыв бар. Мен буса бирдагъы керен мюкюр боламан: гертиликден гюнчюлюк кёп. Шогъар сиз де инанар йимик, бирдагъы-бир мисал гелтиремен.

Бир башлап «Ёлдашны» кёп номерлеринде узатылып чыкъгъаны булан охувчулар таныш болуп битген сонг, «Женнетни азабы» деген поэмам айры китап болуп чыкъды Камал Ибрагьимович Абуковну баш сёзю де булан. Китапны спонсору - о замангъы министр Гусаев эди.

Абуков ва оьзге адабиятчы ёлдашлар поэманы гьакъында хабарлагъан сонг, ону маънасын ва даражасын англап, яратывчулукъну гьакъында жанлы лакъыр болсун деген хыял булан Расул Гьамзатов поэманы Язывчуланы союзунда арагъа салып ойлашмакъны, асаргъа тийишли къыйматын бермекни таклиф этди. Шо генглешген жыйынгъа янгыз къумукъ секцияны членлери тюгюл, ислам динден терен англаву бар алимлер, адабиятчылар да чакъырылгъан эди. Гьасиликалам, генг ва терен кюйде уллу лакъыр болду. Жыйынны Камал Абуков юрютдю.

Протоколну бир тавушдан къабул этилген къарарында эки таклиф бар. Биринчиси: «Женнетни азабы» деген китапны Республиканы пачалыкъ савгъатына гёрсетмек. Экинчиси: «Китапны авторуна «Дагъыстанны халкъ шаири» деген атны бермекни таклиф этмек». Къайсы тийишли экенни токъташдырагъан ахырынчы сёзню Язывчуланы союзуну правлениеси айтар».

Айтар эди, гюнчюлюк гертиликни алдын алмаса...

Мени булан мажлислерде ярты оьмюрюн оьтгерген айтылгъан къумукъ шаирлени бириси (яхшы ойлашсагъыз, ону оьзюгюз де таныжакъсыз), китап халкъгъа яйылып да битгинче, оьзюню тезги сырдашы Ильяс гьажини чакъырып, сайки, шаир Бадрутдин Аллагьгъа къаршы китап язгъан деп, китапны гёзю де гёрмеген тогъуз ялгъан шагьатгъа къоллар да салдырып, о заман республиканы башы болагъан Магьамматовгъа арза яза Ильяс гьажини атындан. Салам да берип, мени уьстюме гелип, англамайгъан ери бар буса, тувра мени бетиме айтагъанны орнуна, шолай этгенлер.

Мен билеген кюйде, межитге, Аллагьны уьюне жыйылып, бусурманлар бир оьзге бусурманны башын сёйлемек ичинде иманы бар адам этеген иш тюгюл.

Къалгъан ерин охувчулар биле. О гьакъда кёп керенлер язылып да чыкъды. Магъа юреги авруйгъан къурдашларым: «Яхари, биз сени де таныйбыз, сенден де артыкъ Ильяс гьажини де таныйбыз. Неге судгъа бермейсен?» - деп айта да турдулар. Юрегиме сабурлукъ салып, ёкъ ерден болгъан бу эришивню Москвадан, «Намедни» деген каналдан 45 минут гёрсетди. Ону гёрген сонг Расул Гьамзатов чакъырып, мени гёнгюм ала туруп: «Юрегинге ювукъ алма, Бадрутдин. Питнечилер оьзлер гьёкюнежек. Олар дюньягъа бирдагъы керен сени де танытды, оьзлени де. Инхолу Алигьажини сёзлерин эсинге сал. «Емиши ёкъ терекге таякълар булан атышмай», - деген ол. Мен арзачыланы даражасына тюшмедим.

Аллагьгъа шюкюр, шо китабымны бир пагьмулу къурдашым, МГУ-ну битдирген, философия илмуланы кандидаты, хамаматюртлу Мурат Аскеров орусчагъа гёчюрдю. Ону айланасында телевидениеден бир сагьатлыкъ «дёгерек столну» айланасында пикру алышдырыв оьтгерилди. «Дин ва яшав» деген шо ёлугъувну Россияны Журналистлерини союзундагъы милли ва дин масъалалагъа къарайгъан центрыны генеральный директору Сулиет Кусова юрютдю. Шонда ортакъчылыкъ этген айтылгъан алим, намарт гюнчюлени къолундан яшаву чакъсыз къыркъылгъан Магьмут Садиков поэмагъа оьр къыймат берип сёйледи ва китапны Москвада чыгъарма кёмек этди.

2007-нчи йылда мени «Сайламлылары» деген эки томлукъ китабыма Дагъыстан Республиканы пачалыкъ савгъаты берилди. Шо китапны ичинде «Женнетни азабы» деген поэма да бар. Поэманы тюп тамуру да - гюнчюлюкню гьакъында. Амма гюнчюлюк гюнчюлюкге ошамай. Артыкъ даражадагъы менлиги, оьктемлиги саялы Женнетден къувалангъан Илбисни гюнчюлюгю огъар ягъадан, оьзю сюймей туруп гелген. Амма Адамны уланы Къабилни гюнчюлюгю буса ону оьзюню ичинде тувгъан. Дюнья тигилгенли ондан авур аврув ёкъдур. Тек гюнчюлюк теберип мени йыкъгъан ерлерде, гертилик мени тартып тургъуза туруп, шу оьмюрге етгенмен.

Шолай болмагъан буса, гьюрметли охувчуларым, мен бугюн сизин булан сыр чечип да болмас эдим.


«Ёлдаш», 17.08.2012

Размещено: 27.08.2012 | Просмотров: 2614 | Комментарии: 1

Комментарии на facebook

 

Комментарии

Bammathanoff оставил комментарий 01.09.2012, 07:34
Comment
Гюнчюлюк гючлю болмажакъ гертилик осал болмаса. Гюнчюлюкден тарыкъсыз ишлер этегенлени атларын халкъ арагъа салма тийишли, яшырма тарыкъ тюгюл,"(яхшы ойлашсагъыз, ону оьзюгюз де таныжакъсыз)"- деп къойма герекмей. Эрте-геч герти билинмей къалмай. Тек гертилик оьзюню заманында билинсе яхшы болар, гьар- кимни гьакъында заманында къумукъ халкъ оьзюню гьукмусун чыгъарагъан кюйде.

Для комментирования на сайте следует авторизоваться.