Кумыкский мир

Культура, история, современность

иконка

Справочники

Абурлу болмагъа сюйсенг, атанг-анангны абурла

Авам англамас, гьарсыз тынгламас

Авлетингни яшда уьйрет, къатынынгны башда уьйрет

Авлетлери тюзелген гишиге халкъ сукъланыр

Авлетни азгъаны, алашасын оьзю минип, атасын яяв юрютюр

Аврувну хадирин сав билмес

Авузну тиш, инсанны иш безей

Агьлю татывлу буса ярым байлыкъ

Адам адамдыр, бир кепеги болмаса да, эшек эшекдир, алтындан чулу болса да

Адам бою опуракъ, терек бою япыракъ

Адам ёлдашлары булан танылыр

Адам сёзю булан танылыр, иши булан суратланыр

Адамлыкъ эки зат буландыр: бириси - юрек, бириси тил

Адамны адам этеген иш

Адамны эдеби алтындан артыкъ

Адилли адилсизге сыр чечмес

Адилли ишни этеген адилсизден къоркъмас

Адилсиз юртда ажжалсыз оьлер

Адилсизге дос болсанг, асдай атылтар

Ай абдал, ай дербиш, акъча булан битер иш

Ай аврувун гюн гётерир

Айрылгъан эл азар, къошулгъан эл озар

Айрылма сюйген досуну еркъашын тилер

Айыпсыз дос излеген доссуз къалыр

Акъ къоллар гишини терине тазаланыр

Акъчаны аяма, намусну ая

Ал булан яшыл арив ярашыр, гёкню де къошса, гёзюнг къамашыр

Алда сен билесен эдим, гьали сен не билесен болдум

Алмагъа саламы ёкъ, тынглама каламы ёкъ

Алтын гесилген еринде сыйлы

Алтын кекелли, ай мангалайлы улан буса да герекмей

Ана айтгъанны этмеген, негетине етмеген

Ана гёнгю балада, бала гёнгю гьавада

Анадашны ачуву болса да, геги болмас

Анасын йылатгъан авлетден авлет болмас

Арбасына мингенни йырын йырлар

Аргъумакъны сыйы болмас ёлдан сонг

Арив азар, къылыкъ озар

Арив арив тюгюл, сюйген арив

Арив болмакъ къашдандыр

Арив гюлню оьмюрю кьысгъа

Аривлюк къызны етти дынкъын яшырыр

Аривню эзип ичеми

Арсланлар авда адашмас

Аслуну абурун сакъламагъан, ону душманлардан да якъламас

Асыл адам этген яхшылыгъын бетлемес

Асылсызгъа дос болма

Ат минген кьылыч тагъар

Ат оьлсе - майдан къалыр, игит оьлсе - аты къалыр

Ат тизден, игит сёзден

Ата баласы болма, эл баласы бол

Ата малы мал болмас, ая малы болмаса

Ата-анагъа сый этмеген, сыйдан тюшер

Аталардан къалмай ат минген, аналардан къалмай тон гийген

Атанг аюв буса, сен арслан бол

Атангдан къалгъан къырым тюбек чи болмады

Атангны сен абурламасанг, ким абурлар

Атаны игитлиги - улангъа намус

Атаны осаллыгъы - улангъа илыкъ

Атасын оьлтюргенни уланы унутмас

Атлылар ерге тюшюп къарардай, яявлар ким экен деп сорардай

Атлыны атлы гётерсе, алыслагъа гетсе де ялкъмас

Атны аранда, эрни уьйде танымас

Атны къамучусу - емдир

Аты айтылгъан атадан къалмасын осал улан

Ахшамдан сонг гюн тувмас

Ач гелгенде - агъагъа, гюч гелгенде - бугъагъа

Ач гелгенде - акъчагъа

Ач гелгенни тойдургъан, геч гелгенни къондургъан

Аягъан балын бий ичер

Багъынчагъы къаралмагъан бала болмас, бавру ачытмагъан ана болмас

Бай оьлгенни тез билер, ярлы оьлгенни яз билер

Байгъа инанып, ярлы эки оьгюзюнден къуру къалгьан

Байдан балагь тиер

Байдан тиер, балдан тамар

Байлыкъ гетер, бирлик гетмес

Байны кепи гелгинче, ярлыны жаны чыгъар

Байны яшы - тузгъа, ярлыны яшы шекерге чабар

Балалыкъда берилген гёнгюл эсден таймас

Баланы хидирин баласы болгъанда билер

Барлыкъгъа къарама, батырлыкъгъа къара

Бармагъым хыяр десенг, эдепсиз туз алып чабар

Барчы-гелчиге ярлы яхшы буса да, оьзюне герек дегенде сююндюрмей

Барын берген байгъа саллыкъ

Батыр гетген затны гьакъында йырласа, демели, ол къарт болгъан

Батырны батырлыгъы яв гелгенде билинир

Батырны гетишине къарама, гелишине къара

Башда уьй ишлеген артда эшик артда къалыр

Башлыгъын ал дегенде, бийни башын алгъан къуллукъчу

Башы аяз къатынындан къоркъмас

Башы кёпню башы ёкъ, башдан-баракъ, иши ёкъ

Бек тутгъан биябур болмас

Бёрю итден къоркъмас, гьаплагъанны сюймес

Бёрю къылыгъын ташламас

Бет гёрсе, юз уялыр

Бетинг къыйшыкъ буса да, анангны оьпкелеме

Бизде де болур балыкъ, биз де болурбуз тарыкъ

Бизде де болур балыкъ, биз де этербиз янгылыкъ

Бизин тишибиз тутмагъанны, халкъны эрни тутмай

Бийге инанма, сувгъа таянма

Бийим тюгюл сатмас, эрим тюгюл салмас

Бийкесини гьалын тавкеси билер

Бийни алдындан, эшекни артындан оьтме

Бийни бийкеси де къувурар

Билеген булан билмейген тенг болмас

Билмейгенни сорамакъ - адамлыкъ

Бир бармакъ тасма бир атлыны ёлгъа салыр

Бир бу гече тюгюлмю, бир бутдан эретурарбыз

Бир сабургъа - минг хайыр

Биревлеге сув табулмай ичмеге, биревлер кёпюр тапмай гечмеге

Бирлик болмай тирлик болмас

Бирлик булан эл яшнар

Бола бусанг, болат орнат къашынга, болмай бусанг, явлукъ байла башынга

Болагъан зат жижегинден белгили болур

Болгъан ишге болат бол

Бузукъ булан дос болма

Булгъанышып акъгъан сувгъа тыныв ёкъ

Бурнуну ели хум чача (гюню юрюп, къутургъан.)

Вазирни вазыллагъаны жибинден яман

Вакил бир де утдурмай

Васвасны малы болса да, маслагьаты болмас

Ватандашым - къардашым, къыйынлы гюн сырдашым

Ватанны байлыгьы - сени байлыгъынг

Ватансызны сыйынгьаны - денгиз

Ватаны ёкъдан ватандаш болмас

Ватаны ёкъну - ватандашы ёкъ

Ватанына намарт болгъан атасын да сатар

Вилаятны онгмагъаны да, тонгмагъаны да башындан

Гёз къоркъач, къол - батыр

Гелинни гюллеген къайынана гюн гёрмес

Гелинни чайнагъан къайынана гелинсиз къалыр

Гелинни яхшы сыйласа, югюрюк болур

Гемеде гемечи булан урушма

Гёргенни гёз гьашыгъы

Гьакъгъа тутулгъан асгерден асгер болмас

Гьакъны гёр - халкъны гёрме

Гьакъыл гёрмей болгъан сонг, гёз гёрмекден пайда ёкъ

Гьар ханны бир девюрю

Гьюрметли гиши гьилла кийизни гьюрметсизден табар

Гюлайлан - гюнню, балжибин балны кёп сюер

Гюнчю гюн гёрмес, тилчи сый гёрмес

Гюч буса, кийиз къазыкъ да ерге гирер

Гючге тёре ёкъ

Гючлю болма сюйсенг, душмандан гючюнг яшыр

Гючлюден гючлю чыкъса, гючлю пысып къалыр

Гючлюлер гемени топуракъдан юрютер

Достунг ял буса - яягъынг тербенмес

Душман дос болса къоркъунчу гючлю

Дюньяны малын берсе де, намусунгну сатма

Дюньяны сюрчалса да, эркекни бюдюретмес

Езиги гелгенде сёзню къойма, ерсиз ерде де къонма

Ерине гёре тюз сёйле, заманына гёре сёз сёйле

Жагьил турма сюйсенг - дос тут

Жамият ятса кийиз, турса - мююз

Жамиятны еси болма, ерлиси бол

Жан сыйдан тоймас

Жаясыз да барма, явдан да къачма

Жынс жынсын табар, тапгъанны тапмас

Заманлар гетер, халкъ гетмес

Заманында чанг чыгъармас эрлеге къартлыгъында къала бузса инанмас

Зиндандан къоркъгъан эл батыры болмас

Зулму къылычы юрекге тиер

Зулмулу билек эки сынар

Игит бир керен, осал минг керен оьлер

Игит не ат ойнатар, не де ер хармап ятар

Игитге гюлле батмас

Игитге гюлле къатылмас

Игитге етмиш тюрлю гьюнер аз

Игитни атасын сорама

Иелмегенге бюгюлме

Иелмейген бюгюлмес

Иесиз къалгъан ит болур

Илмек чалса, думгъа асув

Илыкъдан къач, зулмугъа чанч

Инивюне агъаву тюбек алып чапса, ят гишилер не алып чабар

Исбайы болмакъ чачдандыр

Исбайы ичинден къартыллар

Исбайыны ирисин ел гелтирер

Ит гьаплар, кериван гечер

Ит къанлы болсун, игит жанлы болсун

Итге арыгъын билдирмей, бёрю сыртын гёпдюрген

Ичиндеги битген сонг, ит ашасын хуманы

Ичкиники тири, артыкъ ичген итимни бири

Ичлер булан ят бусанг, ятлар минер яврунга

Йыртыкъ тондан эр чыгъар

Кёк тербенсе тербенмес Темиркъазыкъ юлдузсан

Кёп итлер янчгъан бёрюбюз

Кёп сюйдюрмек сёздендир

Къабургъа сав гирме, сал гир

Къавгъачыдан къайпанма, тюз сёзден къайпан

Къавумсузгъа уьйленме, къавумлу бола туруп

Къазакъ ятыв - къанлы оьлюм

Къайратлы адам къатынына къатылмас

Къайсадакъ къайгъылы гюн чалышыр

Къаламны гючю етишмейген ерде къылыч булан иш гёрмеге герек

Къара тегенек де бутакъны гюлюн сакълай

Къаргъа къаргъаны гёзюн чокъумас

Къаркъарасы гьюнерсиз гьюрметсиз де болур

Къарт буса да нарт йимик

Къарчыгъадан да пайда ёкъ, къанаты болмаса

Къаттыны къайырмажакъ, йымышакъны айырмажакъ

Къачакъ яшына гелмес, ятып рагьат да оьлмес

Къаявлудан къат чыгъар, къуршавсуздан ат чыгъар

Къоркъачны гёзю, ялгъанчыны сёзю билдирер

Къоркъачны къозу сюзер

Къоркъгъан уялмас

Къоркъгъангъа къош-къош

Къоркъгъанны къоя буса, къоянны къояр эди

Къоркъмагъангъа хораз баш

Къоччакъ айыпны оьзюне алыр, осал ёлдашына салыр

Къоччакъ къой - бёрюню ашы

Къоччакъны къолу алгъасамас, кьоркъачны къолу алгъасар

Къоччакъны не кьайгъы, не сююнч оьрчюкдюрмес

Къошулчан иши, къошулгъан ашы

Къуватгъа базынма, юрекге базын

Къуймур болмакъ гёздендир

Къул болуп яшагъынча, ябушуп оьлген къолай

Къул булан къуймакъ ашасанг, къусдурмаса къарарсан

Къулдан тувгъан къул болмас, къынгыр тувгъан къул болур

Къуллукъ этген доллукъ табар

Къуру къашыкъ авуз йыртар

Къызланы къыркъ гиши сюер, бириси алыр

Къызыл йымырткъаны къабугъу ерге тюшмес

Къызынг эрши буса, къызыл опуракъ гийдир

Къызынг яман буса, кьырда къатылма

Къыйыкъсытылгъан къырда къалыр

Къылыкъ билер гишиге къаймакъ болур бу дюнья

Къылыкъ билмес гишиге къыйын болур бу дюнья

Къылыч къыйын этмегенни йыкъмас

Къысасдан къысас болмас, гертиден буса

Магь десе гьайван да къарай, халкъ къараса айыпмы

Макъталгъан малны дынкъы бар

Мал да, къан да кьарт болмас

Мегьтерчи болсанг, бийик тутарсан абурунг

Миллет миллетине базар

Миллетине намарт болгъан атасын сатар

Намартгьа налат ошавлу

Намус инсанны къаны багьасыдыр

Намусну бойнуна алгъан ёкъну да ёлда къоймас

Намусну насгъа этме, наслугъа эт

Намусунгну яшлайын сакъла, опурагьынгны янгылайын

Насдан хас да тувар, хасдан нас да тувар

Насиплини ирисин ел гелтирер

Нетейим дюньяны генглигин, чарыгъым тар буса

Олтуруп юхла, эретуруп аша, элингде яша

Ортакъ оьгюзден онгача тана яхшы

Ортакъ оьгюзю оьлген, ортакъ арбасы сынгъан

Орусдур - дурусдур

Осал бергенин айтар, оьзден гёргенин айтар

Осаллар тувса эл ташлар

Отлукъташы - тюбек, окъ-жаясы - топ батырланы

Оьгюз болажакъ тана танавундан белгили

Оьз оьзенингни сен абурламасанг, ким абурлар

Оьз элингни башлап сен абурла

Оьзгеге тузакъ салгъан - оьзю тюшер тузакъгъа

Оьзенгилер басгъан аякъ бошагъан

Оьзюне абур сюеген гиши оьзю де абур этсин

Оьксюз улакъ сакъласанг, авзунг-бурнунг май этер

Оьксюзню къыйыкъсытма

Оьлген оьгюзге оьтгере бичакъ, оьлген игитден осал да къоччакь

Оьлгенни ягь-намус гёмген

Оьлюмден къоркъгъан той этмес

Рагьмугъа рагьму тёре, рагьму адамгъа гёре

Разиликсиз бий - алмас халкъдан сый

Раиятны азабы ханны ажжалыны ачгъычы

Раиятны гьалын башгъалардан сорама, батырлардан сора

Сабур эрде эркеклик бар

Сайлангъан - сазгъа, сыргъалагъан - бузгьа

Сакълагъанны сакъалына

Салгъан къатынны табанлары алтын болур

Сандыгъы кёп деп къыз алма

Сёз батмагъангъа гюлле де батмас

Сёйлеп билмеген согъуп къачар

Сексенде бир сыйы болмас малсызны

Сен айтгъанны сен эшит

Сен бий, мен бий - атгьа бичен ким салыр

Сен сюйгенге барма, сени сюйгенден къачма

Сен сюйгенни алма, сени сюйгенни ал

Сени Ватанынг ва бавунг - сени женнетинг ва Багъдатынг

Сийрек гёрюшмек - сююп оьбюшмек

Сорап берме, сююп бер

Сув алсанг ярлыдан ал

Сув гиччиники, сый уллунуки

Сый бермеген сыйланмас

Сыйлы адамланы янында сый яшырылгъан

Сыйлыны гезю айыплыны гёрмес

Сюекни сыйлав - оьлген сонг йылав

Сюемен де сюемен, сюек булан тюемен

Сюйген ерде сув ич

Сюйгенине къыйшыкъ да тюз гёрюнюр

Сюйгенине сюйген чакъы хатири къалар

Сюймей берилген сув сувсабын тайдырмас

Сюймейгенге сюйкелме

Сюймесники сыймас

Табулду мал сыйланмас

Тав-тавгъа ёлукъмас, адам-адамгъа ёлугьар

Тавакалны тамуру къурумас

Тайпа-тайпадан танывлу

Такъчалы сарайланы чайкъагъан - батырлар

Талайлы гишини душманы гьакъыллы болур

Талайлы эр тарчыкъмас

Талайсызны гьакъылы тар болур

Талайына таш явгъан

Таланы гюлю таза болур

Тенгсизин тири гёрмес

Терек - емиши, адам - иши булан

Тиленчи уручудан къоркъмас

Тиши йыртыллай, ичи къартыллай

Тону майлы болгъан булан тёр алмас

Тулпар баласы тува озар, эшек баласы тура озар

Тюз боюнгну, тюз оюнгну къынгыр этип гёрсетер

Тюзелген тел эркек болур

Улан уьюрюнден танылыр

Уланынгны эрке этме, гелинингни ёнкютме

Уллу айтгъанны этмеген гьёкюнчлю къалыр

Уллу айтгъанны этмеген уллаймас

Уллу жыйынны этегинде олтургъунча, гиччи жыйынны тёрюнде олтур

Уллулар очарны гюлюдюр

Уллуну гьюрметле, гиччини къорала

Уьлкеде айлангъангъа уьлгю табулмай къалмас

Уялагъан гишини юреги къара болмас

Халат гийген хан болмас

Халкъ - гьакъны, гьакълы - гьавайын затны

Халкъ ерни гюлю, авулну оьлчевю

Халкъ оьгюзге бузав тапдырар

Халкъ ханны дининде

Халкъны айланышы ашгъа тюгюл - къувунгъа

Халкъны гёзю бек гёрер

Халкъны дослугъу - душманны бошлугъу

Халкъны тынчлыгъын бузгъанны ахыры-сонгу онгмас

Ханны уьюню халкъы къыйынлы

Ханны харсы - халкъны оькюрювю

Хараба дюнья - харипге

Харабалыкъ - хан хата болса бола, ата болса болмай

Харипни къыйыны - халкъны жыйыны

Хоншугъа намарт болгьанны, юртда ювугъу болмас

Хораз да хадирин билгенге абурлу

Хытыр болсам да, сутур тюгюлмен

Чагъарлар тербенсе, бийлер тайып ёл берер

Чакъыргъангъа бар, чапгъандан къач

Чапгъын чапса элге - намусу батыр эрге

Чачына алданма, башына алдан

Шербетни тёкме, къатынны сёкме

Эдепни аривлюгю тухумну эршилигин яшырар

Эдепсиз гиши макъталмас

Эжелги душман эл болмас

Экев биревню тенгири

Экев къагъышса, биревге ер чыгъар

Эки авузлу адам башын тас этер

Эки атлыгъа бир яяв

Эки аязбаш бир таракъны уьстюнден ябушгъан

Эки яман бир болса, уьч гюн гетмей урушар

Эки ярлы бир болса, бир бай чакъы иш гёрер

Эл - элге, шёшге - белге

Эл агъасыз, тон ягъасыз болмас

Эл айыбы эллий йылдан жувулмас

Эл булан бетим ярыкъ

Эл булан гёрген къара гюн де байрамдыр

Эл гесген къол авуртмас

Эл къолундагъына чомарт

Эл намусун биринчи кют

Эл намусун кютгенлеге ат чыгъар

Эл учун этилген къуллукъ унутулмас

Эл хазнасы эсги сёз, эр чырагъы эки гёз,

Элде адам болмаса, ит тёбеге минер

Элде бар эрниме тиер

Элде буса къолдадыр

Элде гиччи ким буса, эммек ону башында

Элден элни эт тувраву башгъадыр

Элин сатгъанны эл жазалар

Элинге яв чапса, бир ягъындан сен де чап

Элинге яв чапса, эр савутунг къолгъа ал

Элингни сатма, жанынгны сат

Элингни сырын бек сакъла

Элни авзу элекдир

Элни къолу узундур

Элни сатгъан къызбайны шамчырагъы янмасын

Элсиз бай - кёлсюз бакъа

Элчи бусанг, тилчи болма

Элчиге оьлюм ёкъ

Элчиге элни танглама, эрни тангла

Эмен агъачны иелгени - сынгъаны

Эр бала тап, эчивюм

Эр бусанг, элге таян

Эр маканы Ватандыр

Эр оьлгенни эл айтар

Эргиши этген ишине гьёкюнмес

Эренлер деген булан эр болмас, эренлени бары бирдей тенг болмас

Эренлер уьйде тувар, къырда оьлер

Эрин ёлдаш эл болмас

Эркеклени оьзеги, оьзен сувланы сюзюгю

Эркеклик билекде болмай, юрекде бола

Эркеклик он буса, тогъузу гьилладыр

Эркекни сёзден къайтгъаны - оьлгенидир

Эрлер эрге ялынмас

Эрте онгмагъан геч онгмас, геч онгмагъан гьеч онгмас

Эт къанлы, эркек - жанлы болсун

Юзюне къарап, юзюкню ур

Юрюсенг саякь, тиер таякъ

Ягь яр авдарыр

Ялангъач тонавчудан къоркъмас

Ялмав йимик яртылыкь - ярамайгъан бир къылыкъ

Ямавлу бусам да, ярлы тюгюлмен

Ямавлу гёлеклени гиймейим, ялынчлы дюньяларда турмайым

Ярлы бусам да, харлы тюгюлмен, харлы бусам да, хорлу тюгюлмен

Ят элде солтан болгъунча, оьз элингде ултан бол

Ят элни язы да эрши

Яхшы эркек айрылгъан къатынын сёкмес

Яхшы эркек яягьын сёкген

Яхшыланы гьар-бир иши артыкъдыр

Яшавлукъну адамлыкъ булан болгъаны яшав

Большинство пословиц и поговорок приводятся по книге "Пословицы и поговорки" (Сост. Абдурагим Абдурахманов). // Махачкала. Дагучпедгиз,1983