Кумыкский мир

Культура, история, современность

Дюньялар чайкъалып гетсе де, китап къалажакъ

фотоЮз йыллар алъякъда китап охуйгъанланы санавун гьисап этгенде, бизин пачалыкъ дюньяда биринчи ерде болуп гелген. Халкъны гьакъыл даражасы ону китапгъа, билим алывгъа береген агьамиятындан белгили боладыр.

Озокъда, гьар къайсы халкъны да ругь байлыгъы, жан азыгъы китап арагъа чыкъмагъан девюрлерден тутуп да, авуздан-авузгъа бериле туруп, йырлана туруп да сакълангъан. О бизин халкъны авуз яратывчулугъу, бир де къурумайгъан, бир уртлагъанны оьзюне даим тартып турагъан, тюпсюз терен булагъыбыз: эсги ёммакъларыбыз, масалларыбыз, уллу йырларыбыз, сарынларыбыз, чечеген ёммакъларыбыз. Девюрлер оьте, заманлар алышына туруп, бу хазналарыбыз да бизге, наслудан-наслугъа китаплагъа жыйылып етишген.

Кёп ташгъынларда сюзюлюп, заманны дарай элеклеринде эленип бизге етишген эсги китапларда оланы яратгъан халкъны тарихи, тили, маданияты, ругь байлыгъы, гертилиги, ягь-намусу сакълангъан. Шо саялы болма ярай, дюнья тигилгенли юрюлюп гелген уллу къыргъынлы давланы вакътилеринде елевчюлер инг башлап тюп болгъан халкъны китапханаларын яллатма амракъ болгъан.

Гьали бизин девюрге гёчейик. Совет пачалыкъ чайкъалып, тозулуп, пачалыкъны законлары йымышагъанлыкъдан пайдаланып, байлыкъ учун атасына арт береген, тухум тухумдан айрылагъан бизин заманда китапгъа бакъгъан якъда ишлер башгъача. Кимни имканлыгъы бар буса, гьар абатда дегенлейин китап чыгъарагъан къурумлар ачгъанлар. Акъча берсенг, акъны къара, къараны акъ гёрсетеген, ёкъну бар, барны ёкъ этип сёйлейген китап да чыгъаражакъ.

Совет девюрде бизин республикада халкъны тарихи, ругь байлыгъы сакъланагъан, мактаплар, муаллимлер, охувчу яшлар учун тарыкълы китапланы чыгъ­арагъан, пачалыкъны харжына кюрчюленген эки къурум бар эди: бири «Даггиз» (Дагъыстан пачалыкъ издательство), бириси - «Учпедгиз» (Охув-педагогика издательство). Охувчулар, муаллимлер учун китаплар ва оьзге пособиелер чыгъармакъ муратда Дагъыстан Наркому «Учпедгизни» бютюн элибиз дав отунда яллап турагъан 1943-нчю йыл ачгъан. Огъар Москва гёрсетеген акъчагъа гёзюгюп, 1999-нчу йыл уьч айны ичинде болмагъандай этип япдылар. Япма ёллар къыдырып, хыйлы заман чайкъап туруп, сонг авдардылар.

«Охув китапланы биз чыгъаражакъбыз!» - деп оькюрегенлер алачыкъны артындан ари бармады. Бугюн муна мактаплар, охувчу яшлар китапсыз къалгъанны оьзюгюз гёрюп турасыз...

Бу ишден сонг бир йыл оьтюп, Дагъыстанны язывчуларыны съезди болду. Президиумда республиканы биринчи адамлары булан Расул Гьамзатов олтургъан. Магъа берилген сёзден пайдаланып, сёйлевюмню мен шулай битдирдим:

- Ёлдашлар! «Учпедгизни» япмакъны мен пачалыкъ оьлчевдеги вагьшиликге гьисап этемен. Ону заралы бизге экстремистлени чапгъынларындан да бетер. Пачалыкъ комиссия къуруп, ону не саялы япгъан, ким гюнагьлы - ахтармакъны, айыплыланы такъсырламакъны ва «Учпедгизни» янгыдан ачмакъны таклиф этемен. Шогъар байлавлу эки сатыр да язгъанман, тек къумукъча...

- Читай, Бадрутдин. Кому нужно, тот поймёт, - деди Р. Гьамзатов.

Къурутма ант бергендей
«Билим» деген денгизни,
Уьч чиновник уьч айдан
Учурду «Учпедгизни», -

деп, сёзюмню битдирдим.

Сонг не болду дагъы? Не болсун, мен айтдым - мен эшитдим, амма мени сёзюм биревлеге тез етишгенни оьзлёр билдирдилер: съездни телевизордан берилеген отчётунда мени сёйлевюмню гесип тайдыргъан эдилер...

«Бизин заманда китап охуйгъанлар аз. Бары да къуллукъ компьютерден, Интернетден битип къала», - дейгенлер бар. Ону себеплери бир нече. Биринчилей, шо мен оьрде эсгерген акъчагъа сатылып чыгъарылагъан, не башгъа, не юрекге бармайгъан китаплар. Учуз китаплар охувчуну гёнгюн чыгъаргъаны.

Экинчилей, совет девюрде китапны 1000-5000 экземпляр чыгъарып, пача­лыкъ алып, китап тюкенлеге, библиотекалагъа берип, шондан гелген акъчадан язывчулагъа гонорар берип, тийишли загьмат гьагъын тёлей эди. Гьали респуб­ликада юн йипге илингендей, гьаран сакъланып турагъан Дагъыстан китап издательствода 5-10 йылда бир керен чыгъарма насип болагъан язывчуну китабын 300 экземпляр чыгъарып, шону да гонорарны ерине авторгъа тапшура. Шоллукъда, китап язгъан адамны ожагъында къала. Не библиотекада болмаса, не тюкенде сатылмай буса, ёкъ китапны ким, нечик охусун? Ана тилибиз де, тарихибиз де, тамурубуз да унутулсун учун бары да шартлар болдурулгъан.

Ва амма шу четим гьаллагъа да къайпанмай, биз, «Даггизни» коллективи, тийишли даражада язылгъан чебер, тарихи, жамият масъалалар гётерилеген китапланы чыгъарабыз. Мунда китаплар 14 тилде чыгъарылса да, биринчи тергев дагъыстан халкъларыны аслу тиллерине бериле. Гьар тилни редакциясы, редакто­ру бар.

Мен къумукъ редакцияны ишине жавап беремен. Мунда чалышагъаным 23-нчю йыл. Тюп харчгъа егилген оьгюз йимик белсенмесенг, бу ишни юрютме къыйын. Адабият яшав - къазан йимик зат. Къазан буса тегиш къайнамай, гертисин, туврасын айтып, хатиржан болма да тюше. Аслу мурат - шу булакъны къурума къоймай сакъламакъ.

Макътанып айтмасакъ да, оьзге халкъланы адабиятларындан къумукъ адабиятны тамурлары терен (олар Китайгъа, Византиягъа чыгъып гете). Тек нетерсен, шо баягъы, къумукъ хасият буса ярай, айтылгъан бир-бир язывчуларыбыз, гьалыбызны билип де, билмей де, кёмеклешегенни орнуна, айтды-къуйтдуну юрютелер. Оьзлер де шу тирменни тирилигинден ашагъанны унутуп...

Кёп йылланы боюнда бизин издательствода планлар тизегенде, къумукъ бёлюкню уьчюнчю ерге салып, сайки, халкъны санавуна гёре юрютелер. Магъа буса директор булан тартышма тюшеген гезиклер бола. «Адабиятны, китапны халкъ язмай, халкъны пагьмулу вакиллери ярата. Планны да оланы санавуна ва сан янына къарап къурма герек», - деп англатма къарайман.

Редактор болуп ишлеме башлагъанлы, мен оьзюм оьзюме мурат тутгъанман: инг башлап бизин варислигибизни, халкъ авуз яратывчулукъну, арабыздан гетген оьлмес пагьмуланы; экинчилей, ругь байлыгъыбызны гележегин алып юрюр йимик янгы тувуп гелеген пагьмуланы арагъа чыгъармакъ. Къалгъан язывчуларыбыз оьзлени амалын оьзлер этер. Оланы да хатирин къалдырма хыялым ёкъ.

фотоБу ишде менден алдын да кёплер ишлеген. Мен де оланы алдында оьсгенмен, тек мени бир хасиятым бар - айтылгъан алимлерибизни ишлетемен. Неге оланы илму ахтарывлары тахчаларда чанг басып къалма герек?! Шоллукъда, кёп йылланы боюнда, КГБ-ден къоркъуп, китабын чы нечик де, атын чыгъарма да ярамайгъан Абусупиян Акаевни, Темирболат Бийболатовну гёрмекли китаплары бизин редакцияда чыкъгъанына оьктем боламан. Шо кюйде, Абдулгьаким Гьажиев булан бирче «Къумукъланы йырлары» деген эки томлукъ антологияны чыгъардыкъ. Ол эки том булан битмей, алты томгъа етишме герек, нетерсен, гьар йыл плангъа къошулса да, артгъа теберилип къала. Забит Акавов, шо меселде, М.-Апенди Османовну бир томлугъун чыгъарды.

Гелеген йылны планына Къалсын Къадиргьажиевни «Къумукъ тилни та­рихи-этимология сёзлюгюн» къошгъанман. Салав Алиев де, Гьанипа Акаев де минг йылны къуршайгъан, «Асрулар сезе гелген асил сёз» деген къумукъ поэзияны антологиясын жыйып, тизип онгаргъан. Бу биринчи том. Ону оьлчевю - 760 бет. М. Баштудан З. Батырмурзаевге ерли аралыкъны къуршайгъан шо китап басмадан бу йыл чыгъажакъ.

«Гьали китап охуйгъан адам ёкъ, гьар ким бир гесек экмекни гьайында», - дейгенлеге мен гьакъыл уьйретме сюймеймен, тек уллу алатолпанлардан гемесин батдырмай чыкъгъан бизин халкъыбыз, не къыйынлар гёрсе де, биревден де экмек гесек де тилемеген, амма жан азыгъын, ругь байлыгъын да ёлда ташлап, тас этип де къоймагъан деп айтма сюемен. Китап терекде битеген емиш тюгюл, ону тамурлары юрекде. Олагъа бек белсенип къуллукъ этмек - бизин намусубузда. Дюньялар чайкъалып гетсе де, китап къалажакъ.

Сёзлеримни аянлыкъ этмек учун артдагъы эки йылда къумукъ редакция не йимик китаплар чыгъаргъанны исбат этемен.

2011 йыл
  • «Йырчы Къазакъ». Толумлашдырылгъан сайламлы асарлары. Жыйгъан, тизген Алиев С. М-С.
  • Магьамматнаби Халилов. «Инамлыкъ». Шиърулар, поэмалар.
  • Солтанбек Солтанбеков. «Сырты ерге тиймеген». Алкъылычны гьакъында очерклер.
  • Темирболат Бийболатов. «Сайламлы асарлары». Тизген Абдуллатипов А-К.Ю.
  • Абдулкерим Залимханов. «Къысматгъа къаршы». Шиърулар, кагъызлар, эсделиклер. Тизген Бадрутдин.
  • Нураммат Оьлмесов. «Къумукъ язывчуланы тили ва чеберлиги».
2012 йыл
  • Садрутдин Загьиров. «Къанлы къазакъ». Роман.
  • Гьажи Гьажиев. «Биз шону учун яшайбыз». Хабарлар.
  • Жават Закавов. «Юлдузлу янгур». Шиърулар, поэмалар.
  • Азинат Вагьабова. «Яшавну толкъунлары». Шиърулар, поэмалар.
  • Гюлбагъдат Омарова. Шиърулар.
  • «Булакъбашда ёлугъув». Поэзия. Ортакъ китап. Сегиз автору булан. Тизген Бадрутдин.
  • Далгьат Алкъылычев. «Мени замандашларым». Очерклер.
  • Гьажи Айгумов. «Парнакъси». Шиърулар, поэма.
2013 йыл чыгъарма гёз алгъа тутулгъан:
  • «Къумукъ поэзияны антологиясы» (9-20 юз йыллар). Тизген Алиев С.М-С., Акаев Гь.
  • Исламутдин Къурбанов. «Яхшылыкъгъа алгъаса». Шиърулар, поэмалар.
  • Акъай Акъаев. «Сайламлы асарлары». Шиърулар, поэмалар.
  • Абдулла Залимханов. «Ой толкъунлар». Шиърулар.
  • Супиянат Мамаева. «Мени гёзлеме». Шиърулар.
  • «Къумукъ язывчулар». Баянлыкълар, суратлары, биографиялары.  Тизген Бадрутдин.

Макъаламны битдире туруп, охувчулагъа бизден чыгъагъан, бизин халкъ излейген къумукъ яда орус тилдеги китапланы къайдан тапма болагъанны билдирме сюемен: Магьачкъала, Пушкинни орамы, 6. Дагъыстан китап из­дательство, тел. 67-67-01, 67-18-11.

Бадрутдин, «Даггизни» редактору.


«Ёлдаш», 07-07-2013

Размещено: 07.06.2013 | Просмотров: 1925 | Комментарии: 0

Комментарии на facebook

 

Комментарии

Пока комментариев нет.

Для комментирования на сайте следует авторизоваться.