Кумыкский мир

Культура, история, современность

Дагъыстан намус

Оьтген асруну 70-нчи йылларында язывчу ва педагог Ибрагьим Ибрагьимов (адабият псевдонимлери - Ибрагьим Хамав ва Ибрагьим Ханмав Бамматули) «Дагъыстан намус» деген баш булан къылыкъ темагъа язылгъан хабарланы бёлюгюн айры китап этип чыгъаргъан эди. Шо хабарланы баш игити Даниял Денгизов - яшавдагъы терс, осал, эрши ишлеге къаршылашгъанда, шолардан «дагъыстан намусун» сакълап оьтме бажарагъан оьр къылыкълы интеллигент адам, тек ол, йыллар гете туруп, шо намусну гючю тайып барагъанны гьис эте.

Даниял Денгизовну девюрюнден берли 40 йыллар гетген. О йылларда «дагъыстан намусгъа» гьисапланагъан, макъталгъан, тарбиялав гючю булангъы хасиятлар: эдеп, асиллик, чомартлыкъ, рагьму, гертилик, саламатлыкъ, бир-биревге абур этив, пачалыкъны малына гьалаллыкъ, миллетлени арасындагъы, дослукъ тюгюл буса да, бир-биревге гьюрмет этив ва оьзгелери бар эди. Бугюнгю «дагъыстан намус» нечикдир?

Гьалиден 5-6 йыллар алдын магъа Магьачкъаладагъы центральный больницаны бир бёлюгюнде ятма тюшдю. Бёлюкню заведующийи, уллу болгъан гиши, мени къабул этегенде, хыйлы заман направлениемни къолунда айландырып, ондан-мундан соравлар бере туруп, сонг: «Ты не дагестанец что ли?» - деп сорады. Мен ададым, сонг, эс табып: «Дагестанец, а что?» - дедим. Ол: «Не похож», - деп, мени палатагъа онгарды.

Палатадагъылагъа бизин лакъырыбызны айтгъанда, бириси: «Гьар аврув, мунда ятагъанда, заведующийге эки минг манат бере», - деди. Магъа да, гечигип буса да, шо намусну кютме тюшдю. Тюзю яхшы, насипге, сийрек буса да, таза намуслу заведующийлер де, врачлар да ёлугъа. Урушбатчылыкъ, бизин яшавубузну бары да тармакъларына гирип, аслу «дагъыстан намусгъа» айланып битген, майламасанг, бир ишинг де юрюмей. Шулай гетсе, арты не боларын айтма къыйын. Яда пачалыкъны законлары къолланма герек, яда, динчилер уьстюн болуп, ислам низам салынажакъ.

Бирдагъы-бир дагъыстан намус - гюнчюлюк. Гюнчюлюк адам дюньягъа яралгъандан берли де болгъан. Тек шо тарыкъсыз хасият гьали йимик адамланы гьакъылын-эсин елеген заманлар болгъанмы экен? Бизде бирев янгы уьй ишлесе, хоншусу шондан да аривюн тизме уруна. Сонг олар, чаба-чаба туруп, 3-4 къабатлы къалаларыны ичин малдан толтурма башлай. Шолай машинлер булан да: борчланып буса да, макътанмакъ учун багьалы машинлеге минип юрюйгенлер кёп. Уьйге мал ала буса да, байрам яда той эте буса да, дагъыстанлылар (айрокъда къумукълар): «Мен кимден кеммен?!» - деп, жанына къыйын этип яшайлар. Биревлер барлыгъындан эте, ёкълар гюнчюлюгюнден эте. Шолайлыкъда, мал учун ябуша-талаша туруп, оьмюр де гете, савлукъ да бите. Гьакъыллы, культуралы, уьстюнлю халкълар шолай тюгюл: оьзлени малны къулларына айландырмай, къаркъарагъа пайдалы ашланы да ашап, савлугъуну, жаныны гьайын да этип, саламат кюйде яшап, дюньядан да гьёкюнчсюз гетелер.

Ата-бабаларыбызны лап да айтылгъан, макъталгъан хасияты - къоччакълыкъ, эркеклик. Бизде гьар заманда да эришив болгъанда, бирге-бир туруп, ябушув яда чабушув уьлгюге саналып гелген. Гьали буса дагъыстанлылар сан да гёрмей бир-бирин кимбилди эте, атылта, киллер тутуп, оьлтюрте. Шу кюйге адамлар уьйренип де битгенде йимик гёрюне. Лап да яманы - яш наслу утмакъ учун не этме де, гьатта намартлыкъ этип, душманын оьлтюрме де ярай деп, инанма бола. Гьакимлиги, байлыгъы барлар амалсызны ягьын сындырагъанлыкъ, ярлыны намусуна тиегенлик де - шо тайпа макъталмагъан къылыкълардан. Гюнагьсыз адамны оьлтюрмек - Аллагьны алдында да гюнагь иш экенге де къарамайлы, ону аты булан гьукму гесегенлер де кёп болгъан. Герти игит Ватаны, эли учун тышдан къоркъунчлукъ тувулунгъанда, жанын аямай ябуша, тарыкъ болса, оьлюп де гете, деп гьисап этиле. Гьалиги игитлер шолай гьисап этеми экен?

Дагъы да бир югъагъан аврув йимик яйылгъан яман къылыкъ - ялгъан. Бу да айрокъда Дагъыстанда бек яйылгъан къылыкъ. Озокъда, ялгъан да адамланы арасында гьар заман болгъан. Тек гьали йимик эдепсиз кюйде гьакимлик къурумлардан башлап, яслилеге етгенче, ялгъан тамур ташлагъан девюр болмагъандыр. Телевизорну якъсанг - ялгъан, газетлени ачсанг - шо ялгъан, жыйынгъа гирсенг - ялгъан, ялгъан, ялгъан... Ялгъан кёп айтыла турса, англаву, билими ёкъ адам шогъар инанып да къала. Инанмагъанларыны бирлерин, башгъа ялгъанчылар оьзлени ягъына тартып, амалсызны башын чырмай. Лап да уллу ялгъанчылар - депутатлар. Олар: «Политикада бир-бирде ялгъан айтма да тюше», - дейлер. Бир-бирде гертини де айта болгъай эдилер. Ингдеси - депутатлар халкъны вакиллери гьисапда ону атындан иш гёрелер. Амалсыз халкъ!

Мен оьрде бизин яшавубузну агъулап турагъан дёрт терс къылыкъны (урушбатчылыкъ, гюнчюлюк, намарт оьлтюрюв, ялгъан) гелтирдим. Шолар дагъы да бар. Олар бизин яшавубузгъа тюнегюн-бирисигюн гелмеген. Тек бугюн шолар бизин яшавда тийишли къайдагъа, «дагъыстан намусгъа» айлангъан. Шо эрши къылыкъланы юрютегенлер пачалыкъны ягъындан савгъатлана, гьакимлик канзилерден оьрлене, байлыкъда, токълукъда, сакълыкъда яшайлар.

Йырчы Къазакъ да айтгъанлай, тамаша заманлар тюрленген, апенди!


«Ёлдаш», 05-10-2012.

Размещено: 07.10.2012 | Просмотров: 2148 | Комментарии: 0

Комментарии на facebook

 

Комментарии

Пока комментариев нет.

Для комментирования на сайте следует авторизоваться.