Кумыкский мир

Культура, история, современность

иконка

Тил ва адабият

Список публикаций

12 next

Къумукъланы тарихи гелиши ва адабиятыны оьсюв девюрлери

рисКъумукъланы айры халкъ гьисапда яратылыву ва тарихи гьали де теренден уьйренилмеген. Кёбюсю гезиклерде савлай Дагъыстанны тарихини гьакъында айтыла. Гьар халкъны тарихин айрыча ахтармай, ортакъ къайдада язылгъан илму ишлерде масала умуми къайдада чечилип де къала. Башлап гьар дагъыстан халкъны яратылывун, тарихи гелишин ай­рыча чечсе, умуми ишлер де бирден бир тындырыкълы болар эди. Бизин кёп миллетлигибиз де, тарихибизни кёп тармакълылыгъы да маъна якъдан уллу натижалы болуп гёрюнер эди деп эсибизге геле. Бир-бир халкъларыбызны тарихи буса (ногъай, тат, азербайжан) Дагъыстангъа байлавлу тарихи ахтарыв илму ишлерде кёбюсю гезиклер эсге де алынмай гете.

Далее...

Размещено: 27.11.2013 | Просмотров: 1888 | Комментарии: 0

Тилни тамурун сакълавчу

5 октябр – Муаллимни халкъара гюню

фото– Школада дарсланы юрютеген методикагъа бир де рази тюгюлмен. Неге тюгюл, дарсларда яшланы ою да оьсмей, шондан себеп болуп тили де бир кюйде къалып тура. Муаллимлер дарсда кёп заманны тапшурувланы гёчюрмеге, гьар тюрлю правилоланы гёнгюнден, англамайгъан кюйде уьйренивге йибере. Шогъар дарсны бир минуту да гетме тюшмей. Охувчу яш сёйлеп де, язып да турагъанда оьсе. Шо саялы ол китапдан гёчюрмей, оьзюню оюн язмагъа тюше. Буссагьатгъы школа яшавуна къарагъанда, охувчу юрт яшавдан айырылгъан. Шолай яш «оьсмей».

Далее...

Размещено: 05.10.2013 | Просмотров: 2120 | Комментарии: 0

Гьалиги къумукъ адабиятны аслу аламатлары

фотоАдабиятны тарихинде янгы девюр башланмакъ учун, уьлкени жамият-сиясат яшавунда ону (адабиятны) оьсюв ёлуна теренден таъсир этеген, ону агъымын, ичделигин, бир-бир гезиклерде буса гьатта гёлемин мекенли кюйде алышдырагъан агьвалатлар болма герек. 1985-нчи йылда буса уьлкебизде, шексиз кюйде, шолай агьвалатлагъа кюрчю салынды. Шо агьвалатлар савлай уьлкебизни, онда яшайгъан халкъланы яшавун, дюнья къаравун, хасиятын-къылыгъын бюс-бютюнлей алышдырды.

Далее...

Размещено: 13.08.2013 | Просмотров: 2479 | Комментарии: 0

Эт хуртланса, туз себер, туз хуртланса, не амал

яда Нечакъы да бар сёзлюкге сёз

фото«Ёлдашны» бу йылны июнь айыны 28-ндеги 24-нчю (14138-нчи) номеринде газетни мухбири, шаир Абдулла Залимхановну «Сёзлюкге сёз ёкъ» деген баш да салынып, оьзюню гьакъында лакъыр юрюлюп турагъан сёзлюкге багъышлангъан макъаласы чыкъды. Макъаланы атындан да гёрюнюп турагъаны йимик, А. Залимханов сёзлюкге яхшы къыймат бере. Тюзю, макъалада шонда ёл берилген бир нече кемчиликлер де эсгериле, шону тизгенлеге бир тюрлю таклифлер де айтыла. Амма А. Залимхановну «Къумукъча-орусча сёзлюкге» бакъгъан якъдагъы «сёзлюкге сёз ёкъ» деген янашыву булан толу кюйде рази болма къыйын. Неге экенин буса, далиллер гелтире туруп, ачыкъ этме къарайыкъ.

Далее...

Размещено: 31.07.2013 | Просмотров: 2142 | Комментарии: 0

Сёзлюкге сёз ёкъ

Бургьан Бамматовну "Къумукъча-орусча сёзлюгюню" айланасында

фотоГьали-гьалилерде бизин гьюрметли тамазабыз Бургьан Бамматов дагъы да бир-эки ёлдашны ярдымчылыгъы булан топлап чыгъаргъан «Къумукъча-орусча сёзлюгюню» гюренине, тюз этип айтгъанда, денгизине тергевюгюзню бакъдырма сюемен.

Биринчилей – сизге баракалла къумукъ тил деген уллу къошну орунун, къалкъысын чёкме къоймайгъан бирдагъы-бир «тирев» салгъаныгъызгъа. Гьазир айтып къояйым, бу сёзлюкню багьасы ёкъ. Ону оьрлюгю дагъы да залим болажакъ эди, эгер де санаву кёп болгъан эди буса...

Далее...

Размещено: 28.06.2013 | Просмотров: 1622 | Комментарии: 0

Къошма сёзлени язылышы гьакъында

фотоГетген асруну 80-нчи йыллары болгъунча, янгы сёзлюклер Дагъыстан Республиканы Гьукуматыны янындан белгили алимлерден, тил илму къуллукъчулардан, язывчулардан, комиссия къурулуп, шо комиссияны таклифлерине асасланып, басмадан чыгъарыла эди. Бизин артда чыкъгъан орфография сёзлюклерибиз шолай сиптечилик булан чыкъмагъан, демек, оланы биз оьрде эсгерген кюйде борч этип къарамакъ герекли тюгюл болуп токътай. Олай демек, гьар адам оьзю сюйген, билеген къайдагъа гёре язмакъ демек тюгюл. Бизин аслу ой - «Къумукъ тилни орфография сёзлюгю», комиссия къурулуп, ону таклифлерине гёре камиллешдирилип, тийишли даражада янгыртылып чыгъарылма герек.

Далее...

Размещено: 31.05.2013 | Просмотров: 2152 | Комментарии: 0

Али Кули Хан Валихни унутмагъанбыз...

фото«Ёлдаш» газетни редакциясында тюрк-ислам дюньясыны гёрмекли шаири ва адабиятчысы Али Кули Хан Валих Шавхал ат-Таркави, ад-Дагестанини эсделигине багъышлангъан гюн оьтгерилди.

Жыйында халкъыбызны бютюн дюньяда сый къазангъан уланы Валихни яшаву ва яратывчулугъуна багъышланып сёз юрюлдю, бырынгъы къумукъ кюйлер согъулду, «валихни дуасы» биринчилей болуп охулду, редакциягъа Ж. Къоркъмасовну фондуну атындан шаирни сураты савгъат этилди. Бу гьакъдагъы толу репортажны газетибизде беребиз.

Далее...

Размещено: 02.03.2013 | Просмотров: 1898 | Комментарии: 0

On Mother Tongue Day about mother tongues

Ана тилни халкъара гюнюне багъышлап

фотоБилл Бауринг сав дюньяда белгили тил масъалаланы эксперти, Лондондагъы университетни Бёркбек коллежини юриспруденция илмудан профессору. Ол регионал тиллени яда санавгъа аз халкъланы тиллерини Европа хартиясын Русия тасдыкъ этежек (ратификация) къайдаларына багъышланган Европа Советини ва Русияны ортакъ програмасында эксперт болуп ортакъчылыкъ этген. Ана тилни халкъара гюнюнде ону булан Рамазан Алпаут этген лакъырлашывны инглис ва къумукъ тилде беребиз (авторну таржумасы).

Professor Bill Bowring kindly agreed to answer our questions on linguistic rights in Russia.

Далее...

Размещено: 22.02.2013 | Просмотров: 2224 | Комментарии: 0

Милли тиллени гележегине тергев осал

фотоКант булан масъала чечилмейгени англашыла. Школаланы охув программаларында орус тилге ва орус адабиятгъа 7-8 сагьат бермеге заман табыла, къумукъ тилге ва адабиятгъа эки сагьат бериле?! Мен школаларда орус тилни уьйренмейик деп айтмайман. О Россияда – пачалыкъ тил. Россияны ичинде яшайгъан оьзге миллетлер де – Россияны ватандашлары чы. Милли республикаланы ватандашлары орус миллетни вакиллери йимик оьзлени ана тиллерин толу кюйде неге уьйренмеге болмай?!

Далее...

Размещено: 22.02.2013 | Просмотров: 1871 | Комментарии: 0

Илму, бугюн орнатып, тангала емиш алагъан терек тюгюл

фотоОьзюне 35 йыл болагъан филология илмуланы доктору Абусупьян Татарханович Акамов, къумукъланы арап язывда сакълангъан ругь байлыгъын ахтарып, арагъа чыгъарып турагъан алимибиз. Ону оьзюню гьакъында лакъырлашывну лап ахырында охурсуз.

– Совет девюр булан тенглешдиргенде, яш наслуну илмугъа, билим алывгъа талпыныву бек осаллашгъан. Шо да пачалыкъ илмугъа береген агьамият кемигенлик булан байлавлу. Гьал алышынамы?

Далее...

Размещено: 18.01.2013 | Просмотров: 1892 | Комментарии: 0

Заманны тузагъына тюшмейик

фотоТилни масъаласы айтгъан чакъы, гелген хамур йимик, кёп болуп тура. Тек къайсы масъаланы айланасында сёз юрютегенде, ягъадан къарап насигьатлар бермеге тынч бола. Мен ойлашагъан кюйде, гьар адам тили учун этип болагъан ишлени яшавгъа чыгъара туруп гелмеге тарыкъ. ...

Далее...

Размещено: 28.10.2012 | Просмотров: 2217 | Комментарии: 0

Къумукъ тилде тагъылгъан атланы гьакъында

[О кумыкской ономастике]

Адамланы ва ерлени атлары - бырынгъы заманлардан гелеген, Къумукъну сёз хазнасында жавгьарлар йимик янып, ярыкъ берип турагъан сёзлер. Шоланы къумукъ тилде айтылагъан ва язылагъан кююнде, гележек наслулар да англап-чечип болагъан кюйде сакъламагъа герекбиз...

Далее...

Размещено: 12.01.2011 | Просмотров: 3451 | Комментарии: 0

Васият девлет гьисапда

"Молла Насрутдини" айланасында ойлар
Фото

Бугюнлеге ерли "Молла Насрутдин" сагьнада ёрав булан 800 керен ойналгъан ва гьар йыллыкъ репертуаргъа къошула геле. Гьакъыкъатда къумукъ драма асарлардан сагьнада мундан узакъ яшагъаны ёкъ!

Сагьнада... Амма адабият асар гьисапда "Молла Насрутдин" гьали де тарихде бегилип, берчинленип, къоргъашындай къуюлуп битмеген. Неге тюгюл де, бугюнге ерли печать этилмеген. Шо саялы да театрдагъы, атын тутуп айтса, баш режиссерну кёмекчиси Мухтар Алиевни къолундагъы машинкадан чыкъгъан биргине-бир экземпляр (аллагь гёрсетмесин!) тас болса, биз зор милли байлыкъдан магьрюм къалабыз. Гьали сама да "Молла Насрутдинни" журналда чыгъарагъаныбызны себеби де - шо асарны гележек наслуланы къолуна тапшурмакъ.

Далее...

Размещено: 14.12.2010 | Просмотров: 3419 | Комментарии: 0

Милли борчубуз - ана тилибизни якъламакъ

«Дёгерек столда» болгъан лакъыр

фотоАртдагъы йылларда ана тиллени де, милли газетлени де гьалы ончакъы шайлы тюгюл. Олагъа байлавлу бизин, айрокъда интеллигенцияны арасында сёз бола, оланы гележеги бармы, ёкъму экен деген соравлар да арагъа чыгъа. Бугюн де шо масъалаланы уьстюнде ойлашма, гьар ким оьзюню пикрусун айтмагъа имканлыкъ бар. Бир ай алда Агъарагьим Солтанмуратов бизин редакциягъа гелип, ана тиллени масъаласын гётерип, гьар райондан огъар жаны авруйгъан муаллимлени, алимлени чакъырып, "Ёлдаш" газетде "дёгерек столну" айланасында пикру алышдырсакъ нечик болур деп оьзюню мурадын айтды. Озокъда, биз де ону таклифин кёп арив гёрюп якъладыкъ. Бугюн мунда школаларда, оьр охув ожакъларда ана тиллени гьалы, огъар байлавлу масъалаланы гьакъында айтмагъа, оланы чечме герек ёлланы белгилеп, бир пикругъа, гьасиллеге гелмеге имканлыкъ бар...

Далее...

Размещено: 10.11.2010 | Просмотров: 2308 | Комментарии: 0

Публицистика асарларындан

(Общественно-политические статьи 1917-18 гг.)

фотоТюзелген халкълар не ёл булан тюзелген, оьзюбюз билмей бусакъ, билегенлерден сорайыкъ. Къолдан гелген чакъы алагъа ошама къаст этейик; сен тавлу, ол мычыгъыш, мен тюзлю, ол пулан деген тарыкъсыз сёзлени къоюп, барыбыз да муслиманлар къардашлар экенибизни билип, гьар не бирикмекни къастында болайыкъ. Биригип чалышсакъ, гьар ишибиз онгарылажагъы белгили. Иш - бирликде...

Далее...

Размещено: 12.10.2010 | Просмотров: 2493 | Комментарии: 0

"Аманхор" ва ону автору

Бу макъаланы мурады - охувчулагъа Ибрагьим Абдул-Гьюсейнни яшаву ва яратывчулугъу гьакъда айтмакъ, ону асарларыны идея-эстетика маънасын белгилемек булан, бу асарланы къумукъ адабиятны тарихиндеги ерин гёрсетмек, язывчуну "Аманхор" атлы романында айрыча токътап, ону чеберлик ва идея якъларын хасиятламакъ, къумукъланы биринчи романында гюнтувуш халкълар булан орус халкъны адабиятларыны мердешлери нечик къуршалгъанны гёрсетмеге къаст этмекдир.

Цель статьи - рассказать читателям о жизни и творчестве Абдул-Гусейна Ибрагимова, о месте и исторической роли его произведений в кумыкской литературе, охарактеризовать их в художественном и идейном плане (на примере романа "Аманхор"), показать, как в первом кумыкском романе отразились художественные приемы литератур народов Востока и России.

[читать роман "Аманхор"]

Далее...

Размещено: 09.02.2010 | Просмотров: 3801 | Комментарии: 0

Синдибатны сапар хабарлары гьакъында

("Синдбад-мореход" на кумыкском языке)

"Минг бир гече" толу кюйде гьалиге къумукъ тилге таржума этилмеген. "Минг бир гече" деген жыйымдагъы мингден де артыкъ биринден бири къужурлу хабарланы арасындан айырып, инг гёзеллеринден гьисапланагъанлары - Синдибатны гьакъындагъы хабарлар - къумукъ тилге гьалиден там 100 йыл алъякъда, 1909-нчу йылда гёчюрюлген. Оланы чебер кюйде гёчюрген (таржума этген) гиши - Дагъыстанны белгили ярыкъландырывчусу, пагьмулу къумукъ язывчу ва таржумачы (оьзю язагъан кюйде - "мутаржим"), яхсайлы Нугьай Батырмурзаев (1865-1919 й.). Къайсы тилден гёчюргени де китабында эсгерилген - татарчадан.

Сказки "Тысячи и одной ночи" в полном объеме до сих пор не переведены на кумыкский язык. Но ровно 100 лет назад (в 1909-ом году) из всего собрания более тысячи занимательных историй были переведены самые прекрасные - морские путешествия Синдбада. Художественный перевод был выполнен известным дагестанским просветителем, выдающимся кумыкским писателем и переводчиком Н. Батырмурзаевым (1865-1919 г.) из Аксая.

Далее...

Размещено: 06.01.2009 | Просмотров: 3269 | Комментарии: 0

Тил масъаласы

("Проблемы родного языка", 1917 год)

Тил масъаласы - жан берип жан алагъан уллу бир масъала. Дин масъаласындан сонг, тил масъаласындан уллу масъала ёкъ. Тил ягъындан тюз болгъан миллет оьзгелерден гьар заман алгъа барыр. Тил ягъындан бир къыйыны яда бир терслиги болгъан миллет гьар заман артда къалыр. Орус пачалыкъны уьч-дёрт ай алдынгъы заманларында тил масъаласындан багьс этмеге амалыбыз ёкъ эди. Оруслар бизге амал буса оьз тилибизни унутдуруп, орус тил бережакъ эдилер. Мактапларда, мадрасаларда, жагърапия йимик, таварых йимик дюньяны илмуларын орус тил булан тюгюл буса охумагъа изну бермей эдилер. Мурат - бизин оруслашдырмакъ эди.

Бир миллетни тили де, опурагъыны пёрмиси де битсе, шолар булан бирче дини де битер. Къайсы къавумну пёрмисин гийип, тилин сёйледи буса, шол къавумну динин де тутар. Муну булайлыгъы алъякъда болгъан ишлени сёйлейген таварых илмугъа къарайгъанлагъа белгили зат.

Проблема языка - весьма животрепещущая проблема. Она по значимости уступает лишь вопросам веры. Тот народ, который не имеет особых проблем с использованием в образовании и общественной жизни родного языка, опережают в своем развитии другие народы. Напротив, народ, у которого в этом плане есть проблемы, отстают в развитии. Три-четыре месяца назад в России поднимать проблемы языка по сути было невозможно. Русские, будь их воля, вынудили бы нас забыть свой язык и перенять русский. В школах и других учебных заведениях не разрешалось преподавать такие естественные науки как география и история кроме как на русском языке. Цель - ассимиляция (обрусение) нашего народа.

С потерей языка и обычаев (например, формы одежды) народ теряет свою религию. Кто на каком языке разговаривает и чьи фасоны перенимает, тот тем и становится. Этот факт хорошо известен историкам.

Далее...

Размещено: 25.08.2007 | Просмотров: 4197 | Комментарии: 0

Чебер сатырлар нечик тува?

(Как рождается поэзия?)

Йырны тувулуву тангны къатывуна парх бере. Бир башлап кёкню къырыйы къызарып, биринчи шавлалар тав башланы оьбюп, терек башларындан таба сыргъалап, япыракъ арадан сюзюлюп, топуракъгъа етишгенде, гюн чыгъагъанда йимик, йырны гюнеши болуп янажакъ гьислер де гьасиретли гёнгюлню, гьаваслы юрекни теренлеринден къарсаламай гётериле...

На конкретном примере поэт раскрывает механизм поэтического творчества. Статья представляет интерес и как мастерское изложение темы на подлинно художественном кумыкском языке.

Далее...

Размещено: 21.07.2007 | Просмотров: 3488 | Комментарии: 0

Айтывларыбызгъа - лайыкълы тергев

Четин-бей Пекажар Тюркияда гьазирлеген ва басмадан чыгъаргъан "Kumuk Turklerinin Atasozleri. Inceleme-Metin-Dizinler" (Ankara.2006) деген илму китапны гьакъында

Къумукъ халкъны айтывлары ва аталар сёзлери наслудан-наслугъа эжелден берли варисликге бериле гелеген гьикматлы сёзлердир. Бу жура сёзлер де халкъны аз калималар булан къурулгъан, амма ичинде генг ва терен гьакъыл хазна сакъланагъан, къапиясы ва тюзевлю ритмикасы булангъы жумлалардыр. Булай бютюн жумлаларда халкъны къылыгъы, хасияты (гьалиги терминлер булан айтгъанда, менталитети), гьакъыл-билим даражасы, тарихи де мунаман деп ачыкъ кюйде гёрюнюп къала. Оларда бырынгъы сёзлер, гьалиги заманда къолланмай къалагъанлары да, кёп ёлугъа.

Далее...

Размещено: 19.04.2007 | Просмотров: 5045 | Комментарии: 0
12 next