Кумыкский мир

Культура, история, современность

иконка

Тарих

Список публикаций

Таварихни маънасы язывчуну аслу къастындан гьасил болур

Къадирмурза Амирхангентлини гьали табылгъан китабыны гьакъында

Охувчуланы тергевюне берилеген Къадирмурза кахулайлы-Амирхангентлини бу экинчи китабы. Ону биринчи китабы «Анжи-наме» –алимлени арасында тезден белгили, тийишли чегилип къыйматлангъан асар

Далее...

Размещено: 20.04.2016 | Просмотров: 1315 | Комментарии: 0

Абуш язгъан тарихи поэма

фотоУллу къумукъ адабиятыбызны гьалиге белгили болмай къалып турагъан хыйлы-хыйлы сырлары бар. Амма, излеген табар дегенлей, илмуда гьалиге ерли белгисиз къалып тургъан, тек арт вакътилерде янгы табулуп гелеген асарлар да шо сёзлеге мекенли далил болуп токътай. Олар эсги ажамча къолъязмаларда ва ташбасманы кёмеклиги булан чыгъарылгъан китапларда, архивлерде, эсги китапханаларда, айры-айры адамланы ва межитлени коллекцияларында, гьатта текстлери халкъны эсинде сакъланып къалып да табула. Мисалгъа атын тутуп эсгерип айтсакъ, шаир ва алим Абусупиянны, сонг да Н.Батырмурзаевни, Шихаммат къадини ва оьзгелени унутула барагъан асарларыны кёбюсю арт вакътиде янгыртылып арагъа чыгъып геле.

Булай ишде илму-ахтарыв мурат булан этилеген сапарлар (экспедициялар) да хыйлы пайдалы натижалагъа гелтире. Шо кюйде, 1980-нчи йылны яйында Хасавюртгъа баргъаным да арив натижалы болду...

Далее...

Размещено: 31.07.2013 | Просмотров: 1954 | Комментарии: 0

Зайналабитни макъалалары - 1

фото...Башгъалар оьзлени тарихлерин гёнгюнден охурдай сакъламагъа къаст этип айланагъанда — биз девлени, аждагьаланы, албаслыланы ва башгъа минг тюрлю ёмакъланы эсибизде сакълап, къылыкъсызландыкъ. Башгъалар эл учун, миллет учун чалышып оьзлени тарихлерине макътавлу япыракълар къошдулар, биз буса асил абатларыбызны да унутдукъ. Башгъалар уяндылар — биз гьали де юхлайбыз...

Далее...

Размещено: 24.07.2013 | Просмотров: 1753 | Комментарии: 0

Оьзюню девюрюню машгъур адамы

Багъдат-Алини гьакъында маълуматлар
фото

Магьачкъаланы ювугъунда, Таргъу посёлокну эсги къабурларыны бирисинде, ерли адамлар оьзюне "Багъдат-Али къабурлар" деп ат къойгъан сынташланы бу уллу майданында белгили бир зиярат бар. Ташдан этилген гиччирек дёртгюл бинаны уьст яны гюмезленген, бинаны узуну - алты метр ярым, генги беш метр геле, бийиклиги буса уьч метрге ювукъ. Дёгерек гюмез къалкъысыны уьстюне ва тамларыны дёрт де янына акъчабылгъан. Динли-абит адамлар бу зияратгъа чакъда-чакъда гелелер, огъар абур-гьюрмет этелер, сужда къылалар, бузулгъан ери болса, ярашдыралар. Шолай къаравну натижасында зияратны уьст гёрюнюшю гьали бютюнлей алышынгъан. Гетген асруну 90-нчы йылларында таргъулу Б.Бекеевни гьаракаты булан о эсги гёлемдеги зияратны уьстюнде акъ керпичден тизилип бина къурулгъан сонг, гьали о башгъача гёрмекли гьалгъа гелген.

Далее...

Размещено: 04.05.2011 | Просмотров: 2819 | Комментарии: 0

Яшыл тавум - яйлавум, сари чёлюм - къышлавум

Бу сёзлер - белгили айтыв, оьзю де къумукъ халкъны тарихине кёп аянлыкълар бере.

Айтагъаным, тав-тюп бойларда бизин бабаларыбыз яйыламагъан буса, яда яшамагъан буса, о бойдагъы юртланы, оьзенлени, ерлени атлары къумукъча болма кюй ёкъ эди.

Мен оьзюмню гиччи макъаламда, ювукъдагъы барыбызгъа да белгили Салатавияны дазувларындан башлап йыракъдагъы Анадол тюзюне етишип токътама сюмен...

Далее...

Размещено: 24.05.2010 | Просмотров: 2249 | Комментарии: 0

Заман гелди герти сёзню сёйлеме

Къумукъ халкъ гьаракаты "Тенгликни" 20 йыллыгъына байлавлу пикруларым

Лагерь не себепли хапарсыздан тозулгъаныны гьакъында да айтылмай. Алгъасавлу гьалда гезиксиз съезд де оьтгерип: "Бизин муратларыбыз яшавгъа чыгъажакъ",- деп, лагердегилеге уьйлерине къайтма ихтияр берип къойду.

"Бир айны узагъында лагерде де ятып, агьлюлерибизни алдына не ишни башына чыкъдыкъ деп барайыкъ?"- деп, уланлар бек къарсалады. Шо тозулув негьакъ тюгюл эди, тек себеби гьали де аян болмагъан...

Далее...

Размещено: 31.01.2010 | Просмотров: 2876 | Комментарии: 0

Уллу милли уянывну йыллары

(Къумукъ халкъ гьаракаты "Тенгликни" 20 йыллыгъына)

Дагъы да арадан заманлар гетир, "Тенглик" недир деп сорарлар. Мен, башлап, о къумукъ халкъны тарихи яшавунда алда бир де болмагъан кюйде къурулгъан милли жамият-политика бирлешивюню къуруму, ону ХХ юз йылны ахырында ва ХХI юз йылны башында беклешген милли къайратлыгъыны уяныв ва белсенив девюрюню аламаты дер эдим...

Далее...

Размещено: 30.01.2010 | Просмотров: 3256 | Комментарии: 0

Узунотарны ким къургъан?

(Кто основал Узун-отар?)

Тамазаланы эсделиклерине гёре, Узунотарны кюрчюсюн Хизри Жакъавгьажиев салгъан. Ол ким болгъан? Хизри Эндирейде тувгъан ва оьсген. Ону ерли бай-бийлер, айрокъда агъа-инилер Ирбайхан ва Ирази Уцумиевлер, булан тюртюшювлери кёп бола болгъан...

Далее...

Размещено: 22.01.2010 | Просмотров: 2696 | Комментарии: 0

Тарихни къынгырлашдырывгъа ёл берилме тюшмей

(баянлыкъ)
фото

Тарих илмугъа, математика, физика илмулагъа йимик, тюз илму тюгюл деп айтма сюегенлер къаршылаша. Мен шо пикру булан толу кюйде рази тюгюлмен. Тарихи агьвалатланы-гьалланы, хас документлеге кюрчюленмейли, оьзю ойлашагъан кюйде яда айтды-къуйтдулагъа кюрчюленип яза буса, къынгыр пикруланы арагъа чыгъара буса, о тарих болма герекми дагъы?

Далее...

Размещено: 16.10.2009 | Просмотров: 2650 | Комментарии: 0

Бабаюртну ва районну тарихинден

(Бабаюртну - 200, районну 80 йыллыгъына)

Кавказ даву башлангъынча ал вакътилерде де Терик оьзенни бою булан оьзлеге таянмакъ учун пунктлар, бекликлер къурулма башлай. Олагъа аркъа таяп, пача къуруму шо бойларда къонуш тапгъан юртланы халкъларын къысма ва тозма уруна. Шону натижасында пача армияны регулярный бёлюклерини де, ерли халкъны да арасында кёп тюртюшювлер бола. Оьзлени тавтюп бойлардагъы позицияларын беклешдирмек учун, генерал Ермоловну штабында Къызлар-Чирюрт бойлардагъы бекликлерини аралыкъларындагъы трактда (уллу ёлда) бир нече постлар къурма токъташалар...

Далее...

Размещено: 23.08.2009 | Просмотров: 2790 | Комментарии: 0

Агьмат Хан Мехтули

Надир-шагьны асгерлерине къаршы ябушувларда Мехтули ханлыкъда яшайгъан адамланы актив кюйде ортакъчылыкъ этивюн гертилейген инамлы документлер кёп бар.

Мехтули ханлыкъ 13 юртдан къурулгъан. Шо юртларда - Уллу Жюнгютейде, Гиччи Жюнгютейде, Доргелиде, Къакъашурада, Паравулда, Урмада, Дурангиде, Гьапшиде, Акъгентде, Огьлиде, Къулецмада, Аймакиде ва Чохлиде къумукълар ва аварлар яшай болгъан. ...

Далее...

Размещено: 07.07.2009 | Просмотров: 2968 | Комментарии: 0

Къумукъ мугьажирлер

Дагъыстан тарихчилени кёбюсю Кавказ дав XIX асруну 30-нчу йылларындан, биринчи имамланы башгётеривлеринден башлана деп гьисап эте. Динчилерден алда он йылланы узагъында Солтан-Агьмат-Ханны, Гьасан Ханны, Умалат-Бийни ёлбашчылыгъы булан орус пача асгерлеге къаршы юрюлген къанлы ябушувланы увакъ-тюек, ич тюртюшювлеге санайлар....

Большинство историков Дагестана считают, что Кавказская война началась в 30-х годах XIX-го века и связывают ее с началом деятельности первых имамов. При этом кровавые военные выступления под предводительством Солтан-Ахмат-хана, Гасан-хана, Умалат-бия против царских войск, которые происходили за десятилетия до мюридизма, оценивают как мелкие, внутренние стычки...

Далее...

Размещено: 17.05.2008 | Просмотров: 3487 | Комментарии: 0

Буглен ва ону тарихи

Дагъыстанда гьар юртну оьзюне хас сыпаты да, тарихи де бар. Оланы бирлерини тарихи теренде, бирлериники янгы, арт девюрлерден баш ала.

Мени юртумда абурлу ата-анам, белгили эркъардашларым, дангъа аты айтылгъан кочабыбыз, уллу ругъани алимлерибиз яшагъан. Буглен магъа дюньяны бары малындан аявлу да дюр, артыкъ да. Буглен юрт жамият гьисапда къачан амалгъа гелген?...

Далее...

Размещено: 05.08.2006 | Просмотров: 3192 | Комментарии: 0

ХХ-нчы асруну биринчи яртысында яшагъан къумукъ ярыкъландырывчуларыны Къырым булангъы байлавлукълары

(Связи кумыкских просветителей первой половины XX века с Крымом)

Дагъыстанлыланы, оланы арасында къумукъланы да, Къырым ярыматавунда яшайгъан халкълар, айрокъда къырымтатарлар булангъы байлавлукълары тарихни теренлерине гете. Амма бу темада язылгъан гьеч бир айрыча макъала, не китап гьалиге ёкъ. Янгыз орта асруланы алып къарап, ахтарса да, эсге гелеген зат будур: бизин аралыкъларыбыз, гьалиги замандан эсе, алдынгъы-бырынгъы девюрлерде кёп ва, къарагъанда, терен де болгъанлыгъы арагъа чыгъа. Булар - аслу гьалда сиясат-политика, экономика, маданият байлавлукълар. Макъалабызны темасы белгили бир агъымда болмакъ саялы, мен олардан бир-нечелерин янгыз эсгерип оьтейим.

Далее...

Размещено: 28.06.2005 | Просмотров: 3553 | Комментарии: 0

"Каталония атласы" не йимик маълуматлар бере?

фото1375-нчи йылда Испанияда этилген бу эсги картада Алтын Орда шагьарларыны (вилаятларыны) арасында Къыбла-Гюнчыгъыш Кавказда Каспий денгиз ягъасында Таргъу да Дербент де гёрсетилген. Бу зат бизин тамаша этдирме тюшмей. Неге тюгюл де, тезги орта асрулардан берли де испаниялылар ва бютюн марипатлы европалылар бу янларда янгыз бу шагьарланы (вилаятланы) биле болгъанлар. Булай бир тарихи маълуматлар булар булан да битип къалмай... Тёбенде о гьакъда айтыла.

Далее...

Размещено: 28.06.2005 | Просмотров: 4044 | Комментарии: 0

Хазарлар бизин кимибиз бола?

Белгили тарих язывчу Баммат Атаев хазарланы ва къумукъланы тарихи гьакъында пикирлеше
фото

Оьтген гюнлерде "Ёлдашны" баш редактору Камил Алиев редакцияда белгили язывчу, къумукъланы тарихине багъышлангъан ва охувчуланы янындан генг кюйде тергев къазангъан бир-нече асарланы автору Баммат Атаев булан ёлукъду...

Далее...

Размещено: 28.06.2005 | Просмотров: 3631 | Комментарии: 0

Анжи-наме

(на кумыкском языке)

Кадыр-Мурза - кумыкский летописец из Амирханкента (Кяхулай), жил и творил в конце XVIII - начале XIX вв. Используя местные исторические источники, предания и сказания тарковских кумыков, написал в 1780 г. свой трактат "Анжи-наме"...

Далее...

Размещено: 28.06.2005 | Просмотров: 5709 | Комментарии: 0