Кумыкский мир

Культура, история, современность

иконка

Кумыкские сказки

Ёмакъларда эпсиз тамаша, ажайып затланы гьакъында бек къужурлу кюйде айтыла. Ондан къайры да, оларда намус, къоччакълыкъ, адамлыкъ, саламатлыкъ, тазалыкъ, билим, гьакъыл макътала.

Эдепсиз, кукай, намарт, къара юрекли, макътанчыкъ, билимсиз, сай гьакъыллы адамлар буса гьар яшавда утдуралар, башына уллу хорлукъ алалар. Ёмакъларда халкъ гьар даим де ярлыланы, янгызланы, гючю азланы янын тута, пачаланы, байланы, гючюне базынып юрюйгенлени буса сёге. Бу асарларда нечакъы ажайып ишлени, тамаша адамланы, жанланы гьакъында айтыла буса да, халкъны яшав гьалы, ону загьматы, хасияты, зулмучулагъа оьжетлилиги, уллу умутлары ва хыйлы хыяллары арив бериле, тюз суратлана.

Башгъа халкълар йимик, къумукълар да ёмакъланы кёп бай хазнасын яратгъан.

Ёмакъланы уьч тюрлю уллу бёлюкге бёлме бола:

Биринчи бёлюкдеги ёмакъларда тюрлю-тюрлю жан-жаныварланы гьакъында айтыла, оланы гьар тюрлюсюню хас белгилери, хасиятлары бар. Амма жан-жаныварланы гьакъында сёйленсе де, олар этеген ишлени суратлав булан адамланы аралыкълары гьакъында айтыла, инсанланы ишлерине багьа бериле. Масала, тюлкюню келпетинде гьиллачы адам суратлана, бёрюню келпетинде - оьзю тойса да, гёзю тоймайгъан йыртгъыч, "бёрю" хасиятлы адам, къоянны келпетинде - гючю аз ва къоркъач буса да, кёп гючлюлерден оьр гелме болагъан адамны келпети, атны келпетинде буса оьз загьматы булан яшайгъан, адамгъа ёлдашлыкъ этеген, оьзюне тиймесе, тиймейген, тек тийгенге тийишлисин береген адамны келпети суратлана.

"Сигьру" деген сёз тамаша, ажайып, бек къужурлу, яшавда болмасдай (фантастикалы, волшебный) ишлени англата. Шолай болгъан сонг, "сигьрулу ёмакълар" деп ажайып ишлени, тамаша гьюнерлери булангъы игитлени гьакъында къопдуруп хабарлайгъан ёмакълагъа айтыла.

Бу ёмакълар да кёп бырынгъы заманларда яралгъан. Шону учун сигьрулу ёмакъларда кёп алдагъы вакътилерде гертиден де яшавда болгъан деп адамлар инанагъан келпетлер яда ерлер суратлана. (Масала, дев, аждагьа, энем, етти къат ер, етти къабат кёк ва шолай башгъалары).

Нечакъы сигьрулу, ажайып ишлени гьакъында сёйленсе де, бу ёмакъларда да загьматчы халкъны пикрулары-ойлары, умутлары-хыяллары гьакъында айтыла.

Амма шо пикрулар-ойлар, умутлар-хыяллар яшав-туруш ёмакъларда айрокъда ачыкъ бериле, неге тюгюл, бу тайпа ёмакълар яшавда болагъан ишлеге, агьвалатлагъа шайлы ювукъ. Бу ёмакъларда ортакъчылыкъ этеген келпетлер де кёбюсю яшавда болма болагъан яда болгъан инсанлар, масала, ярлы игит уланлар, осал, намарт байлар ва башгъалары. Олай демек, яшав-туруш ёмакъларда яшав бар кююнде берилип къала демек болмай: бу ёмакъларда да чебер фантазия, къопдурув аз тюгюл, амма мунда аслу гьалда биз ёлугъагъан зат - оьтгюр масхара, оьжетли иришхат, кюр кюлкю, эсде ёкъдан тувуп къалагъан тамаша гьаллар...

Абдулгьаким Гьажиев,
профессор

Список публикаций

Яшав-туруш ёмакълар

Бу ёмакъларда ортакъчылыкъ этеген келпетлер де кёбюсю яшавда болма болагъан яда болгъан инсанлар

Далее...

Размещено: 15.04.2006 | Просмотров: 609 | Комментарии: 0

Сигьрулу ёмакълар

"Сигьру" деген сёз тамаша, ажайып, бек къужурлу, яшавда болмасдай (фантастикалы, волшебный) ишлени англата. Шолай болгъан сонг, "сигьрулу ёмакълар" деп ажайып ишлени, тамаша гьюнерлери булангъы игитлени гьакъында къопдуруп хабарлайгъан ёмакълагъа айтыла.

Далее...

Размещено: 15.04.2006 | Просмотров: 658 | Комментарии: 0

Жан-жаныварланы гьакъындагъы ёмакълар

...жан-жаныварланы гьакъында сёйленсе де, олар этеген ишлени суратлав булан адамланы аралыкълары гьакъында айтыла, инсанланы ишлерине багьа бериле

Далее...

Размещено: 15.04.2006 | Просмотров: 798 | Комментарии: 0