Ибрагьим Керимов

Къумукъ тилни къужурлу грамматикасы

 
 
  Содержание

Къумукъ тилни уьйренивню тарихинден

Бизин замангъа етишген маълуматлагъа гёре, къумукъ тилге аз-маз буса да илму гёзден къарав, ону уьйренив XVII асруну орталарында башлана. Шо вакътилерде Дагъыстангъа гелген туркиялы сиягьатчы Эвлия Челеби Таргъу шавхаллыкъда ва Гьайдакъ уцмийликде болгъан, Мажлисде 41 къумукъ сёз язып алгъан. Шоланы 36-сы гьайванланы атлары. Тергеп къарагъанда, шо 41 сёзню 16-сы монгол сёзлер болуп чыгъа. Шону да шулай себеби болмагъа герек: Акъсакъ Темирни татар-монгол асгери Дагъыстангъа басгъын этип, малын талап, халкъын къыйнап гетгенли онча кёп болмай болгъан. Акъсакъ Темир Дагъыстанда XIV асруну лап ахырларында болгъаны белгили.

Шо 41 сёзню къалгъан 25-къумукъ сёзлер, тек Эвлия Челеби оланы англама болмасдай янгылыш язгъан.

1787-1798-нчи йылларда Санкт-Петербургда академик П.С.Палласны ёлбашчылыгъы булан "Бары да тиллени ва диалектлени тенглешдирилген сёзлюклери" деген эки томлукъ китап чыкъгъан, шонда да оьзге тюрк тиллени арасында къумукъ тил де эсгерилген, ону тарихинден ва грамматикасындан аз буса да англав берилген.

И.Н.Березинни ("Дагъыстангъа ва Закавказиягъа сиягьат", Казань, 1850), Н.А.Аристовну ("Тюрк къавумланы ва халкъланы милли составыны гьакъында макъалалар ва оланы санавуну гьакъында маълуматлар". Журнал "Живая старина", 1896) китапларында ва "Тарихи-Дербент-наме" китапда да къумукъ тилни гьакъында аз-маз буса да маълуматлар берилген.

Къумукъ халкъны да, тилни де гьакъында гетген асруну орталарына таба къумукълар оьзлер де язмагъа башлагъан. Кавказ корпусну штабында Ставропольда таржумачы болуп ишлейген офицер Девлетмурза Шихалиев (1811-1880) 1848-нчи йылда "Кавказ" деген газетде "Къумукъланы гьакъында къумукъну хабары" деген ат булан кёп багьалы макъала чыгъаргъан. Шоларда аслу гьалда къумукъланы тарихинден, жамият яшавундан, авуз яратывчулугъундан сёйлене.

Шо йылларда Кавказ корпусну штабында таржумачы болуп Т.Макаров деген бирдагъы офицер ишлей болгъан. Ол да къумукъланы гьакъында шо "Кавказ" деген газетде бир нече макъала язып чыгъаргъан. Т.Макаров Санкт-Петербург университетни гюнтувуш тиллени уьйренеген факультетин битдирген, яхшы билими булангъы адам болгъан, ол къумукъ тилни биринчи грамматикасын да язгъан. "Кавказ диалектни татар грамматикасы" деген шо китап 1848-нчи йылда Тифлисде (Тбилиси) чыкъгъан. Рус ва европа алимлер, язывчулар XIX асруда да къумукълагъа татарлар деп къоя болгъан, Т.Макаровну "татар грамматикасы" деп язгъаны да муна шо саялы. Т.Макаровну грамматикасында баш сёз, англатыв сёз ва уьч бёлюк бар. Биринчи бёлюк къумукъ тилни авазларына, оланы айтылышына ва язылышына, экинчи бёлюк къумукъ тилде сёз яратывгъа, уьчюнчю бёлюк де синтаксисге багъышлангъан.

Гетген (XIX) асруну 60-70-нчи йылларында академик К.Г.Залеман (1849-1916) гиччирек рус-къумукъ сёзлюк тизген. Шо сёзлюк бир себеплеге гёре печатдан чыкъмай къалгъан, о буссагьатда да СССР-ни илмулар академиясыны архивинде сакъланып тура. 1871-нчи йылда академик К.Г.Залеман оьзюнден алда академик Шифнер тизген рус-къумукъ сёзлюкню копиясын чыгъарып алгъан. Эсгерилген архивде шо да сакъланып тура.

Санкт-Петербург университетни гюнтувуш тиллени уьйренеген факультетинде дарc береген белгили къумукъ шаир Магьамматапенди Османов 1883-нчю йылда Санкт-Петербургда "Ногъай ва къумукъ йырлары" деген китапны чыгъаргъан. Шо китапны биринчи бёлюгю ногъайланы, экинчи бёлюгю къумукъланы авуз яратывчулугъуна багъышлангъан. Артдагъы бёлюкде къумукъланы бырынгъы айтывлары, аталар сёзлери, тарихи йырлары ва гьалиги йырлары бар. Шо китабына М.Османов оьзюню ва Йырчы Къазакъны бир нече йырын да салгъан. М.Османовну китабы къумукъ тилни лексикасын, сёз къурулушун ва синтаксисин уьйренмеге яхшы материал бере.

Къумукъ тилни грамматикасын уьйренивде академик Ф.Е.Корш да уллу иш этген. 1888-1889-нчу йылларда Москва университетни профессору болуп ишлейгенде Ф.Е.Корш Терек областны Хасавюрт округунда илму командировкада болгъан, къумукъланы тили ва яшаву булан ювукъдан танышгъан, халкъны авуз яратывчулугъундан кёп зат жыйгъан. Къумукъ тилни гьакъында хас асар язмаса да, Ф.Е.Корш къумукъ тилни грамматикасына байлавлу оьзюню ойларын тюрк тиллени айры-айры масъалаларыны гьакъындагъы оьзюню оьзге илму китапларында къоллагъан.

Гетген (XIX) асруну ахырларында Хасавюрт округну школарында ишлеген учителлер М.Г.Афанасьев ва М.В.Мохир де къумукъ тилни уьйренивге шайлы къошум этген. М.Г.Афанасьев гиччирек рус-къумукъ, М.В.Мохир къумукъ-рус сёзлюклер язгъан. Шо эки де сёзлюк 1893-нчю йылда Тифлисде "Кавказны ерлерин ва къавумларын суратлайгъан материалланы жыйымы" деген китапда басылып чыкъгъан.

Къумукъ тилни уьйренивде венгриялы тюрколог Юлиус Немет де уллу роль ойнагъан. 1910-нчу йылда ол Терский областда илму командировкада болгъан, балкъарланы ва къумукъланы тилини гьакъында кёп материал жыйгъан ва шону кюрчюсюнде къумукъ-балкъар сёзлюгюн язып чыгъаргъан. Шо сёзлюк 1911-нчи йылда Венгрияда немец алфавит булан печат этилген.

Тёбенкъазанышлы алим Абусупиян Акаев де къумукъ тилни уьйренивге яхшы къошумлукъ этген. Бизин (XX) асруну 10-20-нчы йылларында Абусупиян къумукъ тилни уьйренивге байлавлу бир нече китап язып чыгъаргъан. Шоланы уьчюсю де дёрт тиллик, беш тиллик, алты тиллик сёзлюклер.

Дагъыстан тиллени, шоланы арасында къумукъ тилни де, герти илму ёлунда ва теренден уьйренив Уллу Октябрь социалист революциядан сонг башлангъан.

Азербайжанлы профессор Б.Чобан-Заде 1925-нчи йылда Дагъыстанда болгъан, къумукъ тилни грамматикасыны гьар тюрлю масъалаларын ахтарып айлангъан ва 1925-1926-нчы йылларда Бакюде бизин тилни гьакъында эки уллу илму иш язып чыгъаргъан.

1931-нчи йылда рус алим В.П.Антонов-Саратовский гиччирек рус-къумукъ сёзлюгюн язып чыгъаргъан.

1930-нчу йылланы орталарында Ростов университетни профессору М.К.Милых къумукъ тилни грамматикасыны ва диалектлерини гьакъында эки уллу илму иш язып чыгъаргъан.

1936-нчы йылны яйында Дагъыстанда СССР-ни илмулар академиясыны илму экспедициясы ишлеген, огъар да белгили алим профессор Н.К.Дмитриев ёлбашчылыкъ этген. Шо экспедицияда къумукъ яш алим А.А.Сатыбалов да болгъан. Къумукъ тилни грамматикасыны, лексикасыны, фонетикасыны ва диалектлерини гьакъында шо экспедиция жыйгъан материаллагъа асасланып, Н.К.Дмитриев 1940-нчы йылда "Къумукъ тилни грамматикасы" деген уллу китабын язып чыгъаргъан.

Тил материалны мугькамлыкъ, илму далиллени теренлик, грамматика къайдаланы мекенлилик ягъындан алгъанда шо китапгъа етишеген илму асар гьалиге ерли бизде дагъы ёкъ. Шо китабындан къайры да Н.К.Дмитриев къумукъ тилге байлавлу бир нече илму макъала язып чыгъаргъан.

А.А.Сатыбалов да 1936-нчы йыл яйлыкъ экспедицияны вакътисинде жыйгъан материалын къумукъ тилни лексикасыны гьакъында язылгъан оьзюню кандидат диссертациясында ишлетген.

Давдан сонггъу йылларда РСФСР-ни педагогика илмулар Академиясыны академиги, СССР-ни илмулар Академиясыны член-корреспонденти Н.К.Дмитриевни ёлбашчылыгъы булан къумукъ тилни тюрлю-тюрлю масъалаларына байлавлу бир нече кандидат диссертация якъланды:
1. "Къумукъ ва ногъай тиллерде глаголланы гьалланывуну системасы" (А.Т.Базиев),
2. "Къумукъ тилни гьайдакъ диалекти" (И.А.Керимов),
3. "Гьалиги къумукъ тилде падежлер" (Ю.П.Долинина),
4. "Къумукъ тилни буйнакск диалектини къазаныш говору" (Р.Г.Шагьманова).

Арт вакътилерде къумукъ тилни гьакъында бир нече диссертация да Н.К.Дмитриев оьсдюрген ва тарбиялагъан алимлени ёлбашчылыгъыны тюбюнде якъланды:
1. "Къумукъ тилде послелоглар оьзлер ва послелоглар толу маъналы оьзге сёзлерден айрылгъан формалар" (А.Гь. Магьамматов),
2. "Къумукъ адабият тилде деепричастиелер" (Ю.Д. Жанмавов),
3. "Къумукъ адабият тилде причастиелер" (Ж.М.Хангишиев),
4. "Къумукъ адабият тилни фонетикасы" (А.А.Моллаев),
5. "Къумукъ диалектологияны очерклери" (И.А.Керимов),
6. "Къумукъ тилни залог категориясы" (В.Н.Жанаева),
7. "Къумукъ тилни фразеологиясы" (К-Гь.Даибова).

Къумукъ тилни уьйренивню тарихинден сёйлейгенде къумукъ школалар учун охув китаплар язгъан алимлени гьакъында да бир нече сёз айтмагъа тюше.

1920-нчы йылларда М. Садуллаев, М.Т. Темирханов, А. Салаватов къумукъ школалар учун биринчи охув китапланы яратгъан.

1930-нчу йылларда А.Н. Батырмурзаев, З.З. Бамматов, М.К. Къапуров, М.Г. Хангишиев ана тилден янгы охув китаплар чыгъаргъан.

1940-нчы йылда къумукъ тилни биринчи терминология сёзлюгю, 1941-нчи йылда биринчи орфография сёзлюгю печатдан чыгъарылгъан. 1960-нчы йылда "Рус-къумукъ сёзлюк" (А.Н. Батырмурзаев тизген, З.З. Бамматовну редакторлугъуну тюбюнде, 1969-нчу йылда "Къумукъча-русча сёзлюк" (А.Гь. Магьамматов тизген), 1973-нчю йылда "Къумукъ тилни къысгъа фразеология сёзлюгю" (автору К.Гь. Даибова) басылып чыкъды.

Буссагьатгъы вакътиде къумукъ тилни уьйренив эки илму-ахтарыв институтда (СССР-ни илмулар Академиясыны Дагъыстан филиалыны Тарихи, тил ва адабият институтну ва А.Тахо-Години атындагъы школаланы Дагъыстан илму-ахтарыв институту) ва эки оьр охув ожакъда (В.И.Ленинни атындагъы Дагъыстан пачалыкъ университети ва Дагъыстан пачалыкъ педагогика институту) юрюле.

1982 г.
 
 

Copyright © 2009 | Кумыкский мир