Ибрагьим Керимов

Къумукъ тилни къужурлу грамматикасы

 
 
  Содержание

Лексика-2

Бир-бир сёзлер эсгилене, оьзю тил буса янгыра

Заман гетген, яшав оьсген сайын тилдеги бир табун сёзлер эсгиленеген, гьатта ёкъ болуп къалагъан кюйлер бола. Шолай сёзлеге архаизмлер дейлер. Сёзлени эсгиленмегини эки себеби бола. Биринчиси, бир табун предметлер, англавлар яшавда къолланмайгъан болуп къала, шо заманда оланы атлары унутула. Масала, гьали садакъ (окълар салагъан зат), къалкъан (окъ, къылыч тиймесин деп алдына тутагъан темир), сюнгю (башында чанчма темири булангъы узун къурух, бырынгъы заманларда атлы асгерни савуту), къул, къараваш, раият (бийге-хангъа табии гиши) деген предметлер де, шо саялы оланы атлары да къолланмай.

Экинчиси, бир тайпа предметлер ва англавлар оьзлер таймаса да, атлары тайып, оланы орнуна янгы сёзлер къолланагъан болуп къала. Масала, гьали биз мактап, къыраатхана, писир деген сёзлени орнуна школа, изба-читальня, секретарь деген сёзлени къоллайбыз.

Бир табун шолай сёзлери эсгиленген булан тил башгъа ярлы болмай. Биринчиси, оьзюне тарыкъ сёзню халкъ эсгиленмеге къоймай. Сёз эсгиленди буса, о тилге   тарыкъ   болмагъан.

Экинчиси, гьар-бир тилде эсгиленген сёзлерден эсе, оьзге тиллерден гелип къошулагъан сёзлени санаву кёп бола. Шо зат о тиллени савлай алгъанда эсгиленме яда ярлы болма къоймай, ону терсине, янгырта ва бай эте.

Совет девюрде бизин тилге рус тилден юзлер булан янгы сёз гирип, ону сёз байлыгъын артдырып, янгыртып, нечакъы англамагъа къыйын затланы гьакъында да сейлеп де, язып да болагъан этди.

Тилни оьсювюнде сёзлер оьзлер тайып гетмей, янгыз оланы маъналары алышынып къалагъан кюйлер де бола.

Жагьил деген сёзню бир заманларда къумукъ тилде англавсуз, билимсиз деген маънасы болгъан. О - арап сёз, арап тилде ону муна шолай маънасы бар да бар. Гьали буса жагьил деп етишген улангъа айтабыз.

Дагъыстан Россиягъа къошулгъан сонг рус купецлер гелип, бизде уллу тюкенлер ачып, уллу савдюгер этип, бек бай болуп гетген. Олагъа бизин халкъ орус байлар дей болгъан. Бара-бара шо сёзню маънасы алышынгъан: гьали биз урусбай (сёзню баш авазы ассимиляция къайдасына гёре алышынгъан) сёзню гьисапсыз кёп, гючлю деген маъналарда къоллайбыз.

Гьаким деген сёз бизге араплардан гелген. Арап тилде о судья деген зат. Бизде де шо сёз бир вакътилерде оьзюню герти маънасында къолланса да, бара-бара начальник деген маънаны береген болуп къалгъан.

Эгер эсгиленип тайгъан сёзлени гёчюм маънасы болгъан буса, баш аслу маънасы тайып, къалгъан маъналарында къолланагъан кюйлери бола. Масала, окъ деген сёз аслу маънасында гьали къолланмай буса да, гёчюм маъналарында къоллана: гёзню огъу, окъ йимик, окъдай болуп гетди деп айтыла.

Къайсы сёз къайдан гелген?

Оьзге тиллерден гелип сёзлер къошулмагъан, янгыз оьзюню сёзлерин къоллап турагъан тил дюньяда бир де ёкъ. Къайсы тилни алып къарасакъ да, ону сёз байлыгъыны бир нече проценти оьзге тиллерден гелген сёзлер болуп чыгъажакъ.

Тиллерден бири-бирине сёзлер гирмекни себеби халкъланы арасында тыгъыс жамият-экономика аралыкълар болмакъдандыр.

Шолай оьзге тиллерден гирген сёзлер бизде де бар. Оланы дёрт группагъа бёлмеге ярай.

I. Ерли тиллерден гелген сёзлер.

Ханц,

хуцири,

махи,

харал (къап),

котехал (четен къап)

хапача (тон)

II. Арап тилден гелген сёзлер

адам

адил

азиз

агьлю

аламат

алат

алим

амма

амал

арза

асыл

аслу

балагь

берекет

гьава

гьаким

гьакъыл

гьаракат

гьарам

гьарп

даим

дарс
ва ш.б.

даража

дюнья

зат

загьмат

изну

идара

илму

инсан

ишара

калам

китап

къуват

къудрат

къарар

къаст

мал

макъала

маъна

масала

миллет

мурат

налат

насип

негет

пикир

питне

рази

рагьат

рагьму

сабур

савгъат

салам

себеп

суал

тайпа

талай

талап

таман

тасдыкъ

тарих

хатир

хыял

хасият

шагьат

III. Фарс (иран) тилден гелген сёзлер

аппасы

базар

кире

кишен

леген

майдан

мых

намарт

пал

палас
ва ш.б.

пашман

пастан

пача

перде

пердев

пурман

сапун

сирке (ханц)

сукара

терезе

тюкен

хали

хаса

хырда

хорек

чыт

шагь

шайы

шиша

IV. Рус тилден гелген сёзлер

аптек

артист

банк

билет

бурам

договор

зал

закон

класс

колхоз

коммуна

комсомол
ва ш. б.

курорт

курс

метро

минут

музей

партия

партизан

патриот

пенсия

печ

пут

радио

район

резин

совет

совхоз

союз

станция

студент

телевизор

телефон

школа

ясли

Солдан онггъа да, онгдан солгъа да

Тил тамаша зат. Тил гючлю зат. "Айтылгъан сёз - атылгъан окъ" - деп ата-бабаларыбыз билмей айтмагъан. Шо саялы гьар сёзню герти маънасында къолламагъа ва тюз язмагъа герек бола.

Дюньяда солдан онггъа багъып да, онгдан солгъа багъып да язагъан халкълар бар. Масала, биз солдан онггъа багъып язабыз, араплар буса онгдан солгъа багъып яза.

Тергев этип къарасакъ, къумукъ тилде солдан онггъа багъып да, онгдан солгъа багъып да бир йимик охулагъан, маънасы да бузулмайгъан сёзлени табабыз: къумукъ, къазакъ, талат, аба, къалакъ, ана, къуллукъ, аша, къутукъ, исси ва ш. б.

Онгдан солгъа багъып охугъанда бир табун сёзлени маъналары алышына: къамаша - ашамакъ, налат - талат, гьисап - пасигь, алаша - ашала, асталат - талатса, таллыкъ - къыллат.

Кёбюсю сёзлени бувунларын алышдырып охуса, бир зат да англашылмай къала: бавну - нубав, яшлыкъ - лыкъяш, тавлар - лартав, оюв-юво, сыйыр - йырсы, кетен - тенке ва ш.б.

Амма бир-бир сёзлер бувунларын алышдырып охуса да, янгы маъна англатмагъа бола: мендей - деймен, месеп - сепме, маякъ - якъма, тютюн - тюнтю, ашлав - лаваш, талмакъ - макътал, кирпи - пикир, йиби - бийи, гебек - бекге, буса - сабу, лампа - палам, мая - яма, мюкюр - кюрмю, сабур - бурса, сакъал - къалса, таба - бата, тюсю - сютю ва ш.б.

Къошма сёзлер

Янгы сёз яратмагъа оьтесиз къыйын бола. Уллу алимлер, язывчулар ойлашып чыгъаргъан сёзлер тюрлю-тюрлю тиллерде нагагь бир ёлугъа. Масала, лилипут деген сёзню XVIII асруда англиялы язывчу Джонатан Свифт ойлашып чыгъаргъан ва оьзюню "Гулливерни сапарлары" деген китабында къоллагъан. Китап булан бирче шо сёз сонг кёп тиллеге яйылып гетген. Шо сёзню биз де къоллайбыз.

Кёбюсю гьалда халкъ янгы сёз тарыкъ болгъанда, шону оьзге тилден алып яда тилде бар сёзлени алышдырып, бири-бирине къошуп этип къоя.

Кюйге къарагъанда, бизин халкъ алдын къолгъапланы къолламай болгъан. Шо саялы оланы къоллама башлагъанда оьзюбюзню эки сёзюбюзню бир этип ат такъмагъа тюшген. Биз артдагъы ёлну танглагъанбыз, къолгъаплар - сайки, къоллар сугъагъан къаплар.

Шолай этилген къошма сёзлер бизин тилде хыйлы бар: белбав, телбав, къолъявлукъ, бетьявлукъ, гёзет, шамчыракъ, шагьбулут, энемжая, солтанжая, къолкъотур, иткъычыв, къояналма, къатынтузлукъ, къаразере, къаннала, жанывар, тумасокъур, таштирмен, тирменташ, такъалыбакъа, майчыракъ, къыркъаякъ, къыркъбувун, гюнесув, гёкташ, къазантюп, сувалчан, яяваякъ, ярагъач, атъер, отбаш, къабантынглав, кюлсыпат, кюлбай, ялангёлек, къайынана, яланбаш, къызардаш, къайыната, уягьлю, алабота, къаракъуш, къарагъач.

Чалмюк сёзлер де къошма сёзлерден санала. Эгер эки сёзден этилип, къошулуп язылагъан сёзлер янгы предметни англатмакъ учун къоллана буса, эки сёзден этилип, арасына гьыз тартылып язылагъан сёзлер бюс-бютюн янгы зат англатмай, оланы экинчи сёзю биринчисинден англашылагъан затны толумлашдырмакъ яда гючлендирмек учун къоллана: къол-къолчукъ, тав-таш, ёл-ёрукъ, оьсмек-оьрленмек, от-оьртен, бав-бахча, дели-дувана, там-таш, сорав-соргъу, дос-ювукъ, къагъып-согъуп, лопа-лопа, оруну-оту, гьайт-гъуйт, дав-дараба, жибив-жибив, янмакъ-гюймек, шибир-гюбюр, палан-тюген, палан-алан, палан-пустан.

Кёбюсю чалмюк сёзлер бири-бирине терс, къаршы затланы, маъналаны бирлешдирип, умуми, общий этип геле: оьр-эниш, онда-мунда, алма-салма, яман-яхшы, гиччи-уллу, алыш-бериш, чийли-бишли, къайын-къуда, ала-саладан, къыздырма-беззек, тюш-тюлюм, мундай-андай, мундарай-андарай, алдам-къалдам.

Оьрде эсгерилген чалмюк сёзлени эки де яртысыны толу маъналары бар буса, бир табун шолай сёзлени экинчи яртысы бир зат да англатмай, янгыз биринчисини маънасын умумлешдирмек, общий этмек учун къоллана: ала-къула, яш-юш, къарт-къурт, айтды-къойтду, халча-хулча, бутакъ-сатакъ, талам-такъыш, гиши-миши.

Чалмюк сёзлени экинчи яртысы толу маъналы болуп, биринчи яртысы бир зат да англатмайгъанлары, янгыз артындагъы сёзню маънасын гючлендирмек учун къолланагъанлары да ёлугъа: ап-акъ, сап-сари, яп-яшыл, къап-къара, боп-бош, ап-ачыкъ, тюппе-тюз.

Бир табун чалмюк сёзлер бир сёз такрарланып этилине, олар шо сёз англатагъан маънаны гючлендирмек учун къоллана: гёк-гёк, кёп-кёп, аста-аста, сирив-сирив, бара-бара, ишлей-ишлей, гёре-гёре, иче-иче, къарай-къарай ва ш.б.

Таза сёйлейик

Аз сёз булан мурадын англатып болмакъ - уллу гьюнер. Къыйналмаса, уьйренмесе, шону этмеге бажарылмай. Шо саялы сёзлер толу маъналы, тил ачыкъ, тынч англашылагъан болма герекни гиччиденокъ билме ва шогъар уьйренме тюше. Артыкъ сёз биз айтагъан затны, маънаны башгъа ачыкъ этмей, ону терсине, тунукъ, четим англашылагъан эте. Мисал учун, Бизде, мунда, Эрпелиде, уллу школа бар деген предложениени алайыкъ.

Мунда деген сёзню бу ерде артыкъ экени ачыкъ гёрюнюп тура: бизде деген сонг, дагъы да мунда деп къошмагъа негер тарыкъ. Ерине гёре къоллагъанда чы шо предложениедеги бизде яда Эрпелиде деген сёзлени де бириси артыкъ болуп чыгъажакъ: Бизде уллу школа бар яда Эрпелиде уллу школа бар деп къолланып къалажакъ.

Бир-бирде, гьатта китапларда да, акъ къар, акъ сют деп къолланып гете. Къар да, сют де гьаман акъ затлар болгъан сонг, олагъа дагъы да акъ деген сыпатны бермеге негер тарыкъ.

Хабарлайгъанда ва хабар китапларда, масала, Мен юртгъа гетемен, мен онда каникулланы оьтгережекмен, мен бав-бахчалардан гезежекмен деген ёрукъдагъы предложениелер къаршылашагъан кюйлер бола. Шу уьч де предложениеде мен деген сёз артыкъ, неге тюгюл, биринчиси, ишни мен этегеним гетемен, оьтгережекмен, гезежекмен деген сёзлерден англашылып тура, экинчиси, мен деген местоимение, суффиксге айланып, шо сёзлени ичинде де бар.

Сен, биз, сиз деген местоимениелени гьакъында да шону айтмагъа бола.

Озокъда, бу зат биринчи ва экинчи бетлени глаголларыны алдында мен, сен яда биз, сиз деген местоимениелени бирдокъда къолламагъа тюшмей деген зат тюгюл. Масала, бир затны, оьзге гиши этмей, оьзюнг этгенни англатмагъа сюе бусанг, менни къолламаса болмас: Шо кагъызны мен язгъанман.

Сёзлерде -лар (-лер) суффикс такрарланып гелеген гезиклер де кёп ёлугъа: олар бардылар, олар ишледилер, олар язалар. Мени гьисабымда, шо суффиксни местоимениеде къоюп (олар = о+лар), глаголларда къолламай къойсакъ яхшы болур: олар барды, олар ишледи, олар яза.

Сёйлейгенде яда язагъанда бир-бир сёзлени оьзге тиллерден гелтирип ерсиз къолламакъны да заралы бар. Биревлер муна шулай сёйлей: Ручкамны уьйде книгамда къойгъанман. Конечно, яман этгенмен. Но ничего, товарищимни артыкъ ручкасын алып язарман.

Тилни булай булгъавур этмеге ярамас.

Гючлю, герти маъналы сёзню халкъ онча да абурлай чы, ону гьакъында аталар сёзлери ва айтывлар бар, сарынлар-йырлар язылгъан:

Авуз бир, къулакъ эки, сёйлейгенинг сакъ сёйле

Авуз билгенин сёйлер

Авзундан чыкъгъан авамгъа

Авзундан чыкъгъан башгъа тиер

Адам оьзюнден тюгюл, сёзюнден белгили

Аз сёйле, асыл сёйле

Айтылгъан сёз - атылгъан окъ

Айтылмагъан сёзге ес бусанг, айтылгъан сонг ону къулусан

Биревню де ушатмай, сёзю сёзге къыйышмай

Бир сёйле, эки эшит

Бир сёйле, минг тынгла

Бир къулагъындан гирип, бириси къулагъындан чыгъа

Бырынгъы сёзню кёп айтсанг, сёз билмесни башы аврур

Бюлбюлню башына гелгени тилинден чыгъар

Герти сёз гери къалмас

Гьар ким билгенин айтар

Гьакъ сёз аччы болур

Дёрт гёзлю, авур сёзлю

Жагьилни ачуву сёзюнде, гьакъыллыны ачуву ишинде болур

Ички ичин чыгъарыр

Йылы-йылы сёйлесе, йылан да кебин чечер

Йыйы сёз йыланны ининден чыгъарыр

Йырчыгъа тарыкъ бир саз, бир сёз

Кёп сёзню азы яхшы, аз сёзню оьзю яхшы

Кисенгде малынг ёкъ буса, тилингде балынг ёкъму?

Калам - тилни тилмачы

Къапиялы сёзге къарув ёкъ

Къоркъгъанны гёзю, ялгъанчыны сёзю билдирер

Къулакъ - эки, авуз - бир

Къуру сёзден пилав болмас

Оьзюнгню ачгъынча сёзюнгню ач

Оьзюнгню тилинг оьзюнге душман

Сёйлеген учун сёз битмес

Сёйлеп билмейген согъуп къачар

Сёзю сёзге ошамай, авзу сёзден бошамай

Сёзю ялгъанны гертиси де шекли болур

Сёзню къысгъасы, йипни узуну яхшы

Тилде сюек ёкъ, амма сюек сындыра

Тили барны тиркеси де бар

Тил къылдан назик

Тил къылычдан итти

Тили талакъ чакъы.

Тилсизни тилин анасы билир

Уштукъул сёз айыбын оьзгеге къаплар

Хабардан гьинкал яхшы

Эки тынгла, бир эшит

Элни авзун бегитме, элге гёре сёз герек

Элчи болсанг, тилчи болма

Эргишини сёзю оьлгюнче оьзю оьлсюн

Эр хазнасы - эсги сёз

Эр ялгъан айтмас

Эренни сёзден къайтгъаны - оьлгени

Яман сёзден бал чыкъмас, яхшы сёзден май чыгъар

Яман хабар югюрюк болур

Яхшы хабар ял алмас

Яхшы сёз - жан азыгъы, яман сёз - баш къазыгъы

* * *

Текстлени охуп, шу тюпдеги асарланы не стиль булан язылгъанны гьакъында лакъырлашыгъыз.
 

Буйнакскиге етдилер. Токътадылар.

Даниял Денгизов счетчик гёрсетеген затны дёртге уьлешип, таксини шофёру Сахаватгъа манат отуз кепек узатды. Манат йигирма кепекни орнуна...

- Гьей гиши, яхшы гиши, арив гиши, дай гиши,- деп сёйледи Сахават дав сюймейген насигьатчы тавуш булан,-къоюгъузсана хабарыгъызны. Мен севрюк тюгюлмен чи мунда биревлер йимик. Умный какой нашёлся. Бар халкъ манат ярым бере, бу буса - манат отуз кепек. Артыкъ зат талап этмеймен чи.

- Тюз, "положенный" артыкъдан артыкъ зат сиз талап этмейсиз.

- Я къурдаш, англагъыз, гьавайын бермей чи, машин булан алып гелгенге бере. Сизден тилей турма герек эди, ещё чего не хватало...

Сахават гёре-багъа, шахматда цейтнот дегенлей, къолайсыз гьалгъа тюшдю. Не буса да бир гёрмекли ход, абат этме герек, адамлар къарап тура чы. Дагъы не этежегин билмей, ол Даниялгъа багъып увучу булан бир-эки къара шайылар чачып йиберди.

-   Эх вы, копеечник! Магъыз, мен берейим сизге, харлы бусагъыз!..

(Ибрагьим Ибрагьимов. Тиле, акъча берейим)


 

Уллубий сегизинчи классны битдирген. Энни язда не болажакъ дегенде, пионер лагерни аты чыгъып ярамай. Илла да их, студент агъасы Муратбек булан илму-ахтарыв экспедициягъа барма сюе. Язбаш белги бергенли: алып бар да, алып бар.

- Арчыл деймен сагъа. Уьюрлеринг булан пионер лагерге бар. Ол сагъа гезейген ер яда санаторий тюгюл. Хыйлы гезиклер къырда къалма тюше буса да билмейбиз.

- Подумаешь, къоркъуп оьлермен. Нече де яхшы бар. Къырда къалса, лап яхшысы тюгюлмю.

- Онда ишлеме тарыкъ, ишлеме. Пайдасыз айлана туруп, адамланы гёзлерин къамашдырма ярамай.

- Подумаешь - иш. Ишлермен, къоркъма.

- Я, онда лагерде йимик дёрт керен аш бермей сагъа, англа.

- Подумаешь - аш. Къоркъма, ашамай турарман.

-  Онда агъачлыкъ, тюрлю къыр жанлар, ярларда ва къайыр хумларда йыланлар.

-  Подумаешь - къыр жанлар. Как раз шолар тюгюлмю дагъы магъа тарыгъы.

- Яхшы, къарайыкъ дагъы. Артда вызыллама башласанг, менден айып тапма.

- Есть, вызылламай турмакъ!- деп Уллубий сююнмекликден, гьатта солдат йимик честь берип де йиберди...

(Ибрагьим Ибрагьимов. Гьар ким булай этип йиберсе...)


 

Каламбур деген недир?

Башгъа-башгъа маъналы, тек айтылышы яда язылышы ошашлы сёзлени къапия учун, бир-бирде халкъны кюлетмек учун къоллайгъан кюйлер бола. Шолай сёзлеге каламбур деп айтыла. Омонимлерден башгъа болуп, булар бир нече сёзден этилмеге де ярай: гёресен - гёре сен, билесен - (бичакъны) биле сен, къарагъан - къара къан, ярала - яр ала, гьарайлар - гьар айлар, талагъа - тал агъа, бурмагъа - (машинни) бурмагъа, балчыкъ - бал чыкъ, олтура - ол тура, белинде - бел инде, текеси - тек эси, балагъа - бал агъа, азгъаны - аз къаны, оьзюню - оьз юню, болатдай - бол атдай, бавунда - бав (байлайгъан) унда, орамда -о рамда, къартына - къар тына, ашамай - аша май, къояман - къой аман ва ш.б.

Каламбулар шиъруларда кёп ёлугъа.


Яшлар кёмек этелер
Походда бир-бирине,
Къолдан-къолгъа бериле
Орталыкъда бир ине.

* * *
Сари пастандай бишген,
Гёзюм тюшген алмагъа.
Мин, инивюм, терекге,
Юлкъуп шону ал магъа.

* * *
Татывлу йыбав болсун,
Къомузу не, теби не.
Яманы шо: биревлер
Чёп тарыкъсыз тебине.

* * *
Тенгиси ёкъ табиат
Ана сююв балагъа:
Сёзлер айтылмай огъар-
Авузундан бал агъа.

* * *
Ислам бек эдепли яш,
Уллу гелсе, ол тура,
Абур этип, сый этип,
Артда барып олтура.

* * *
Сарынларда айтгъанлай,
Эчки сагъа, къой магъа.
Сен рази тюгюлмюсен
Шону магъа къоймагъа?
 

Маъна, маъна!

Аслу зат маъна экени, маънасыз сёз тилге тарыкъ болмайгъаны оьрде айтылып гетди. Айтма сюеген затын яхшы англатмакъ учун халкъ сёзлени гьатта аз-маз буса да алышдырагъан гезиклер де бола.

Масала, эшек деген сёз барыбызгъа да белгили, так терс къылыгъы саялы гишиге шолай ат къоя бусакъ, маънаны гючлендирмек учун шо сёзню эки ш аваз булан къоллайбыз: эшшек!

Таза деген сёзню алайыкъ. Шо англатагъан маънаны гючлендирмеге сюйгенде, ону эки з аваз булан къоллайбыз: тазза авлия!

Безимек деген сёзню тамуру без (безир, безив ва ш.б.). Амма маънагъа айры бир ренк бермеге тюшгенде шо тамурну эки з аваз булан айтабыз: беззер этме! беззер болдукъ!

Маънасын гючлендирмек учун яман, заман деген сёзлени эки м аваз булан айтылагъан кюйлери де бола: ямман затсан! замман тапгъансан!

Маънасын ва таъсирин гючлендирмек учун сёзню ахырына янгы аваз къошуп къоллайгъан кюйлер де бола. Масала, бир затны ушатмай бусакъ, ачувубуз чыкъгъан буса, гьар, бир лакъыр деген сёзлени артына т авазны къошуп айтабыз: Гьарт гюн къыдырыв боламы! Алдата бусанг, бирт де сёйлеме! Лакъырт этдинг дагъы сен де!

Оьзге тиллерден гелген сёзлерде де халкъ оьзюню ана тилинде шолагъа ошашлы сёзлер англатагъан маънаны тапмагъа къарай болгъан, оланы оьзю ойлашагъан кюйде алышдыра да гелген. Бир нече мисал гелтирейик.

Паспорт уллу болгъанда адам башына берилеген зат, ол ким экенни, сайки масала, ону башын гертилейген зат. Шо сёзню баш бувунундан муна шуну англама сююп, халкъ пас-ны баш-гъа алышдыргъан: паспорт - башпурт.

Бульвар - чечек-гюл оьсген, бав йимик ер, демек, гюл бар ер. Шо саялы халкъ сёзню биринчи бувуну буль-ню гюл-ге, экинчи бувуну вар-ны да бар-гъа айландырып, гюлбар этген.

Он тогъузунчу асруда Кавказда полиция идаралар къурулгъанда, бизин халкъгъа пурустоп деген сёз яйылгъан. Шо пристав деген рус сёзню алышынгъан къайдасы. Шо заманларда гьакимликни дав гюч, топ-топхана гьисапда англай болгъанлар. Шо саялы сёзню тав деген англашылмайгъан гесегин топ-гъа, прис деген англашылмайгъан гесегин де пурус-гъа айландыргъанлар.

Сумавар - самовар деген рус сёзню алышынгъан къайдасы. Сумаварны кесев-кюмюр салып ягъа, олар буса агъачдан да, гьабижайы увулгъан сумадан да этилмеге ярай. Муна шулай маъна къувалап, шо рус сёзню само деген англашылмайгъан гесеги англашылагъан сума-гъа айлангъан, вар деген гесекни буса, бульвар сёзде йимик, бар-гъа айландырмагъа бажарылмагъан, неге тюгюл къумукълар эки созукъ авазны арасында гелген б авазны къатдырып б кюйде айтып болмай, в-гъа айландырып айта. Шо сёзде буса б аваз эки а авазны арасында гелген. Шулайлыкъда, самовар сумаваргъа айланып къалгъан.

Бурам - паром деген рус сёз алышынып этилген. Паром деп уллу оьзенден, кёлден халкъны ва юкню чыгъарагъан уллу къайыкъгъа, юрюйген кёпюрге яда салгъа айтыла. Механизмлени буруп ишлетгенде бурам оьзенни, кёлню бир ягъасында бирисине тартылып бегилген аркъанны бою булан юрюй. Бурмакъ маънаны англатагъангъа паром-ну къумукълар бурам-гъа айландыргъанлар.

Салам да - солома деген рус сёзню алышынгъан къайдасы. Салам гьайванлагъа ашама салынагъан зат. Шо саялы рус сёзню солом деген англашылмайгъан тамурун къумукълар салам деген англашылагъан сёзге айландыргъан.

Эрши сёзлер

Къайсы тилде де халкъ айтмагъа сюймейген, тартынагъан, уялагъан сёзлер ёлугъа. Масала, адам гьажатын этеген ерни аты нагагь тилде де тюз кюйде къолланмай, алышынып, башгъа бир арив сёзлер булан айтыла. Къумукълар шо ерге бир заманларда чичкъылыкъ дей болгъан, сонг шону эрши гёрюп, гьажатхана деп къолламагъа башлагъан. Гьали чи, шону да къолламай, эшикге бара, къыргъа бара деп айтылып къала.

Русларда шо затгъа башлап нужник, сайки, гьажатлы ер дей болгъан. Сёйлев тилде шо сёз бир-бирде гьали де къоллана. Сонг сортир (француз сёз), сайки, адамлар барагъан, чыгъагъан ер дейген болгъанлар. Гьали русларда шону башгъа арив атлары бар: уборная, туалет (француз сёз), сайки, адам гийинеген-ясанагъан, онгарылагъан ер.

Азербайжанлылар да, гьажатхана деген сёзню ушатмай, аягъёлу деген сёз булан алышдыргъанлар. Шо сёзню адамлар юрюйген, адамлар ёл салгъан ер деген маънасы бар.

Масала, покъ деген сёзню де биз, эрши гёрюп, китаплагъа, газетлеге язмайбыз. Халкъ сёйлейгенде, масала, авлакъгъа покъ тёгюле деп айта, биз буса китапларда, газетлерде авлакъгъа полукъ тёгюле деп къоллайбыз.

Алдынгъы заманларда адамлар яман аврувланы атларын айтса, шолар гелип къала деп къоркъа болгъан, шо саялы да оланы атларын алышдырып къоллагъанлар. Масала, украйналылар къыздырма-беззекге титка (русча-тётка) - эгечи деп къойгъанлар, къумукълар къызамукъну, аз-маз буса да алышдырып, къызыл зат этген, гиччи яшлар бар ерде чи, гелип къала деп къоркъуп, шону атын бирдокъда чыгъармайлар.

Сёйлегенде къолланып, китап тилде ёлукъмайгъан бир табун нас сёзлер де бар. Мунда оланы эсгермеге бажарылмай.

Итти сёз

Сёзге иттилик халкъгъа хас затдыр. Гьар къайсы халкъ да тарихлени боюнда сёзге иттиликге, пасигьликге тергев бере гелген, бирден берилген къыйын соравгъа бюдюремей, тутулмай жавап къайтармакъны, не шартларда да тили булан ёл алмакъны айрыча эсгере гелген. Тилге иттилик буса адамны чалт ойлашмагъа, масхарагъа гёре ондан да гючлю, кюлкюлю масхара этмеге, соравгъа гёре жавап бермеге борчлу эте. Алдын, гьатта, къумукъ тойларда да сюйдюм таякъ урагъан гиши бир оьткюр сарын айтып, алагъан гиши де огъар шолай жавап берип бийий болгъан. Гелинни арбадан тюшюрегенде, гиевге эшик ачагъанда, берилген соравгъа сарын булан жавап къайтармагъа тюше болгъан.

Муна бир мисал. (Шу байтланы биринчи эки сатыры бир- бир юртларда алышынып айтыла, артдагъы эки сатыры буса бир де алышынмай, неге тюгюл сорав да, жавап да шо артдагъы сатырларда).

-Кёкде ай гюренленген,
Огь, не арив гечедир.
Отуз эки байталны
Налы-мыхы нечедир?

-Жавабым гьазир мени,
Айтма изну берсегиз.
Отуз эки байталны
Налы-мыхы минг сегиз.
 

Къабакъны хабары
-Яз ярыкъда
Этген ишим
Гетмеген негьакъ,
Мен салгъан шо
Бир урлукъдан
Болгъан бир къабакъ.
Къабакъ деме
Къабакъ тюгюл,
Тёбедей,
Тавдай.
Ону асса,
Ашап битмес
Эл-юрт да
Савлай.

-Мен де,- деп сёз
Къошду шонда
Ёлдашы Мазан,-
Хыйлы бола ишлейгеним
Къулакълы къазан.
Къазан деме
Элде, юртда
Табулмас тенги,
Теренлиги -
Тюбю ёкъдай,
Денгиздей генги.

-Олай къазан
Негер тарыкъ,
Къой, досум,
Басма.

-Олай къазан -
Сен оьсдюрген
Къабакъны асма!

(И. Асеков. Язны ярыгъы)
 

Билемисиз?..

Ябалакъ яба ва къулакъ деген сёзлерден этилген. Эки де сёз къошулгъанда, къу бувун тюшюп къалгъан: яба+къулакъ -> ябакъулакъ -> ябалакъ.

Йырчы Къазакъны "Тамакъгъа татли, тили бал..." деген йырында


Ябуларда янгыз бири ёлукъса-
Языкъсынып ондан бирин къоярмы?!..
 

деген сатырлар бар.

Ябуларда деген недир? Четим сёз экенге Йырчы Къазакъны китабында да шо сёзге англатыв берилмей къалгъан.

Бырынгъы тюрк тилде "авлакъ, дангыл, янгыз ер" деген маъналаны англатагъан ябан (ябай, яба) деген сёз болгъан. Йырав къоллагъан ябу муна шо сёзню бираз алышынгъан къайдасы. Йырчы Къазакъны шо сатырларын шулай англамагъа герек:


Янгыз ерде (дангылларда, авлакъларда) янгыз бири ёлукъса,
Языкъсынып ондан бирин къоярмы?!..
 

"Чыгъасы малгъа еси яв" деген айтывну гьакъында ойлашып къарагъанмысыз? Чыгъасы мал деген сёзлер нени англата?

Тюрк тиллерде существительноелер, причастиелер этеген -с, -сы, -си, -су, -сю суффикслер бар. Чыгъасы деген сёзде де муна шолай суффикс: чыгъа + сы. Чыгъасы мал "къолдан чыгъагъан, есинден гетеген мал" деген маънаны бере, къолдан гетеген малгъа буса еси, гертилей де, яман гёзден къарай, ондан айрылмагъа сюймей.

Тепси (теп+си), сюймес (сюй+ме+с), къоркъмас (къоркъ+ма+с), тюгенмес (тюген+ме+с) йимик сёзлерде де муна шо суффикс къоллангъан.

Яр (масала, агъач яр), яр (ер ярылып болгъан яр), яра (эт ярылып, гесилип болгъан зат), ярылыв, ярыкъ (башлапгъы маънасы: ярылгъан ерден гелеген шавла), ярдым (яр йимик уллу, гючлю, кёмек, кёмекчи), ярты, ярым (бир затны эки яргъандагъы бир пайы), яркъыч (бир затны яргъанда чыкъгъан гесеги), яр (бырынгъы тюрк тилде жаягъа яр дей болгъан, демек, ону затны ярагъан савут деген маънасы бар) сёзлени тамуру бир - яр деген сёз. Кюйге къарагъанда, шо сёзлер бары да яр (жая) деген сёзден амалгъа гелгенге ошай.

Йырчы Къазакъны "Агь!"- деген булан артмай кёмеклер" деген йырында


Къарышып оьлме, хужу, савут ёкъ,
Савутсуз сагъалашсанг,- ишинг бокъ
 

деген сатырлар бар. Савутсуз сагъалашмакъ не демекдир?

Бырынгъы тюрк тилде сагъа деген сёз болгъан. Сюнгю сабы булангъы учу итти узун темир савут. Шону атлы асгер къоллай болгъан (темирини сабына гиреген ерине шолай айтыла болгъан.) Сагъа деген сёзге -ла, ва -макъ суффикслер къошулуп сагъалатмакъ - сюнгюню сагъасына ерли чанчмакъ деген маъналы сёз амалгъа гелген. Бара-бара шо сёз чабушмакъ, хынжалгъа чыкъмакъ, ябушмакъ, давлашмикъ, тебинмек маъналарда къолланагъан болуп къалгъан. Йырчы Къазакъ да сагъалашсанг сёзню ябушмакъ, давлашмакъ, тебинмек маънада къоллагъан:


Къарышып оьлме хужу, савут ёкъ,
Савутсуз давлашсанг,- ишинг бокъ.
 

Йырчы Къазакъны "Къарагъайлар бою къакъ элме" деген йырыны шулай ери бар:


Къарагъайлар бою къакъ элме,
Къамалышгъан гюнлерде, къазагъым,
Досунг къоюп, сав гелме.
Къаргъанакълар бою къаргъа уя
Къаргъа юдап, сынса да,
Къакълыгъып, къазархыдай иелме!
 

"Къаргъа юдап, сынса да" деген сатырны нечик англамагъа герек? Йырчы Къазакъны китабында (74-нчю бет) юдап деген сёзге "къонуп, басылып, ябурулуп" деп англатыв берилген. Мени гьисабымда, шо тюз тюгюл.

Бырынгъы тюрк тилде юда деген сёз болгъан. Шону "азмакъ, гьалсызланмакъ, ажизленмек, насипсиз болмакъ" маъналары бар. Шо сёз Йырчы Къазакъны заманында къоллана болмагъа ярай. Шо саялы "Къаргъа юдап, сынса да" деген сатырны "Къар басып авур болуп, гьалсызланып, ажизленип сынса да" деп англамагъа герек.

Шу сатырдагъы къаргъа деген сёз къушну англатмай, къарны (багъым падежде къоллангъан) англата. Сатырланы маънасына гёре де шулай чыгъа. Къаргъа уягъа къаргъалар о бузулуп тюшер йимик ябурулуп болмай. Бир уяны уьстюне бир, озса эки къаргъа тюгюл къонуп болмай, бир яда эки къаргъа къонгъан булан уя да бузулмай. Къабат-къабат къар басса,- бузула.

Бу йырда къарагъайлар оьсеген ерни, демек темирказыкъны, къар кёп болагъан ерни гьакъында сёйленегенни де гёз алгъа тутмагъа герек.

Аталар сёзлери, айтывлар

Сёзге пасигьлик, чеберлик, къысгъалыкъ аталар сёзлеринде, айтывларда айрокъда гючлю. Шоларда халкъ герекли еринде айтылгъан бир-эки сёз булан уллу, терен бир маънаны англата гелген. Кёбюсю айтывланы, аталар сёзлерини къылыкъ-тарбиялав, насигьат уьйретив хасияты бар. Мисал учун "Ав бар уьйден аврув таймас" деген айтывну алып къарайыкъ. Биргине-бир шо предложение нечакъы затны англата, негер уьйрете: уьй-эшикни таза сакъламагъа герек, ёгъесе наслыкъ болур, ер-ерге ав тюшер, наслыкъдан да тюрлю-тюрлю аврувлар гелир, таза турагъан болмайлы, аврувдан къутулмассан дегени. Гьар айтывну, аталар сёзюню уьстюнде айрыча токътай турмай, олардан бир нечени беребиз, тек сиз оланы гьасирини гьакъында тындырыкълы кюйде ойлашып къарагъыз, терен маънасына тюшюнюгюз, оьзюгюз учун бир натижа, гьасил чыгъарыгъыз.

Аз аврувну аш енгер, аш енгмесе, иш енгер

Аз аша - асыл аша

Айланч буса да ёл къолай

Айыпсыз дос болмас

Ат авнагъан ерде тюк къалыр

Багьанасыз урушгъан писиревсюз ярашыр

Баланы баласы балдан татли

Балалы тавукъ гьайлы болур

Баш табулса, бёрк табулур

Битмейген хазна сюйсенг, илмулу бол

Болгъан шаге болат бол

Гёз къоркъачдыр, къол батырдыр

Гючюк ит болур, ит къарт болур

Гьакъ сёз аччы болур

Гьар дертни бир дарманы болур

Дост къарагюнде билинир

Есси ёкъну бёрю ашар

Ёлавчу ёлда яхшы

Илму харжлагъан сайын артар

Исбайы ичинден къартыллар

Итсиз сиривге бёрю тюшер

Иши ёкъну ашы ёкъ

Кюлеме хоншунга, гелир башынга

Къазанны башы ачыкъ буса, итге де намус тарыкъ

Къалгъан ишге къар явар

Къыш болсун къарлы болсун

Март чыкъмайлы, дерт чыкъмас

Обур алдын буварыр

Отсуз тютюн болмас

Пастан бишди - салкъын тюшдю

Салгъан чыгъар къазандан

Тюлкю эки керен тузакъгъа тюшмес

Хоншуну хоразы къаздай, къатыны къыздай

Чыгъасы малгъа еси яв

Эл гесген къол авуртмас

Элни эми уллудур

Юз тюменинг болгъунча, юз ювугъунг болсун

Язлыкъ ишни къышда башла

Яманны яласы югъар

Янгыз яшав яйнатмас

Яшагъанынг яшдан бил

Гёзюнде огъу бар

Биревню де гёзюнде огъу болмайгъаны барыбызгъа да ачыкъ буса да, биз шолай сёзлени къоллайбыз. Неге? Неге тюгюл шо сёз тагъым тувра маънасында тюгюл, гёчюм маънасында къоллангъан: биревге яман ачувлу, уруп оьлтюрер чакъы болуп тура деген зат.

Тилибиз муна шолай гёчюм маънасы булангъы бирикген сёз тагъымлардан бек бай. Шолай сёз тагъымланы маънасын ону ичиндеги сёзлени тувра маъналары булан англатмагъа бажарылмай. Шолагъа фразеология сёз тагъымлар, оланы уьйретеген илмугъа да фразеология деп айтыла.

Фразеология сёз тагъымлар тилде тезден къурашып гьап-гьазир болуп тура, биз де сёйлейгенде-язагъанда оланы, янгыдан тизип къыйналмай, бар кююнде алып къоллап къоябыз.

Тюпде бир нече мисал гелтирип, оланы тувра ва гёчюм маъналарыны арасындагъы башгъалыкъны ачыкъ этмеге сюебиз, шолай сёз тагъымланы фразеология маънасын да англатабыз.

Гёзюнде огъу бар - бек ачувлангъан, гишини оьлтюрер чакъы болуп тура.

Авзуна кирит урмакъ - сёйлемей токътамакъ.

Агъач ат - бийик, ишгъынсыз къолайсыз гиши.

Алтын топ - гиччи яш, оюнлар этип, жагь, шат айланып турагъан яш.

Асдай атылмакъ - биревге бек гьалекленип сёйлемек, яман давлашмакъ.

Бармагъын хапмакъ - этген ишине гьёкюнмек, гечигип эс тапмакъ.

Баш урмакъ - тилемек, ялбармакъ, ирия болмакъ.

Башына таш салмакъ - бир затны унутмакъ, яшырып-басдырып къоймакъ.

Бурнун сукъмакъ - тарыкъсыз, тийишсиз, оьзюне етишмейген, тиймейген затны миллет алып къалмакъ.

Бурнун чюймек - бек оьктем болмакъ, биревню де, бир затны да пешемей айланмакъ.

Елкесине минмек - ёнкюмек, сюйген-сюйгенин этип турмакъ, биревге зулму этмек.

Илинип къалмакъ - оьзю айтагъан болгъунча биревню артындан айланып турмакъ, къарышып-ябушуп къалмакъ.

Ит ашасын - татывсуз, онгсуз этилген аш.

Къаратегенек болуп чанчылмакъ - бирев булан яман, аччы сёйлемек.

Къую къазмакъ - тюпден таба биревге яманлыкъ ёрамакъ, этмек.

Къыргъый чюймек - оьзюнден артыкъ зат болмай къалмакъ.

Сёгюп элекдей этмек - биревню яман сёкмек.

Тилини учунда болмакъ - эсине бир зат тюшюп битмей къылдан-къыл къалмакъ, бир затны гьар заман такрарлай турмакъ.

Уьстюнде турмакъ - биревню яхшы сакъламакъ, аявламакъ, даим гьайын этип турмакъ.

Чачып къоймакъ - къолу эркин, чомарт болмакъ.

Чумдай гийинмек - башындан аягъына ерли янгы затлар

гиймек, бек арив гийинмек.

Эчки ашагъанны башында от янар - урлагъан гиши билинер, оьзю билдирип къояр.

Янгыз терек - адамсыз, авлетсиз, къардаш-къурдашсыз гиши.

Яралы къабан - яман ачувлу, гючлю гиши.

Билемисиз?..

Йырчы Къазакъны "Девюр-девюр питне девюр заманда" деген йырында шулай сатырлар бар:


Кёкюреги хаса кюллюлер,
Кюлбайлагъа дерт тутмагъан тюллюлер
Шаваларда сейир этмек кюрдендир,
Шавла берген шамчырагъы нюрдендир...
 

Башлапгъы эки де сатырны англамагъа бираз четим. Биринчи сатырны гёчюм маънасы бар: "кёкюреги хаса кюллюлер" - таза юреклилер деген зат. Экинчи сатырны чы англамагъа да къыйын: "Кюлбайлагъа дерт тутмагъан тюллюлер" деген недир? Гьали къумукъ тилде тюллюлер деген сёз ёкъ.

Гьали ёкъ, тек болгъан. Бырынгъы тюрк тилде "ташланмакъ, ян-янгъа атылмакъ" маънасы булан тюлле деген сёз болгъан. Олай болгъанда, тюллюлер - "ташлангъанлар, бир ягъада къалгъанлар, жанталашып айланагъанлар" деген зат экен.

Йырчы Къазакъ бир вакътилерде, гертилей де, халкъындан, ата юртундан айрылып, Шавада (Терик бойда) тургъан.

Каникул канис детен латин сёзден этилген. Латинча шо ит деген зат. Каникул деп бырынгъы римлилер кёкдеги гюн Уллу Ит деген кёп юлдузланы арасына гирген вакътиге айта болгъан. Шо арада буса гюн июль-август айларда бола болгъан. Шо саялы муна шо айларда школаларда охувланы белюнеген вакътисине каникул деп къойгъан. Охувлар къачан бёлюнсе де, гьали биз каникул деп айтып къоябыз.

* * *

Йырчы Къазакъны "Агь!"-деген булан артмай кёмеклер" деген йырындан бир байтны гелтирейик:


Азирейил жан алгъынча гетейик,
Азизлеге акъсай-токъсай етейик,
Акъсайланы алды буса Анадол -
Ол хужудан ялдап нечик оьтейик?!
 

Экинчи сатырдагъы акъсай деген сёзню гьакъында алда айтылгъан эди. Энни биз дёртюнчю сатырны уьстюнде токътамагъа сюебиз. "Ол хужудан ялдап нечик оьтейик?!" деген недшр? Ялдап деген сёзню нечик англамагъа герек? Йырчы Къазакъны китабында ялдап-гъа "къыркъып, юзюп" деп англатыв берилген (72-нчи бет).

Бырынгъы тюрк тилде "атны ялын къагъып тутмакъ" деген маънада ялда деген сёз къоллана болгъан. Ялдап ялда-гъа - п суффикс къошулуп зтилген деепричастие. Эки де - ялдап ва ялда - сёзню тамурунда ял (атны ялы) деген сёз бар.

"Ол хужудан ялдап нечик оьтейик?!" - "Ол хужудан атны ялын тутуп (юзюп) нечик оьтейик?!" - деген зат.

* * *

Йырчы Казакъны "Не билейим юз дынкъы бар ханланы" деген йырында шулай сатырлар бар:


Алыслардан алмас гелсе ялына,
Асырамай бермек душман къолуна,
Атолугъа алтын, инжи шолмукен?
Тусари тавлар йимик толкъунлум,
Толкъунлу денгизлердей гьакъыллым,
Дувансыз - палан сёзге тынгламакъ -
Шавхал бийим, сагъа ошагъан олмукен?
Биз хариплер сагъа тегин тюгюл деп
Сёйлейгенлер оьзденмукен, къулмукен?
 

Йырны тарихи булай. Къазакъ да, Атабай да шавхалны къаласындагъы къараваш къызны къачырып (Атабайгъа) гетип, уьч айлар йыракъларда туруп къайта, оьзлени жазаламай къоймакъны шавхалдан тиле деп, агъачавуллу Алескендер бийге барып ялбара, бий буса оланы тутуп, шавхалны къолуна берип къоя. Йыр муна шо гьакъда язылгъан.

Оьрде эсгерилген сатырларда бизге англашылмайгъан эки сёз ёлугъа. Гезик булан шоланы гьакъында сёйлейик.

"Алыслардан алмас гелсе ялына" деген сатырны нечик англайыкъ, алмас деген недир яда кимдир?

Бизин тилде глаголланы ёкълукъ формаларына -с суффикс къошулуп этилген существительноелер ёлугъа. Масала: "Билмесни билеги аврумас" (Айтыв). Балики, алмас да шолай этилгендир, "гишини затын (яда берген затны) алмайгъан гиши" деген затдыр. Тюгюл экен. Йырны маънасына гёре де шо къыйышмай.

Алмас - бырынгъы тюрк тилдеги алмыс деген сёзню сингармония законуна гёре бираз алышынгъан формасы. Алмыс - "уьстюне тюк битген адам, демек къыр адам" деген зат. Йырчы Къазакъ оьрде эсгерилген йырында къырда уьч айлар туруп гелеген оьзюн де, Атабайны да, маънаны бираз къопдуруп, келпетлевню бираз гючлендирип, муна шолай къыр адамлагъа ошатып язгъан.

Англашылмайгъан экинчи ер - "Тусари тавлар йимик толкъунлум" деген сатыр. Тусари тавлар деген недир? Гьали бизин тилде тусари сёз ёкъ.

Бырынгъы тюрк тилде "оьрдеги буз, уьстдеги буз, бийик буз, затны уьстюн япгъан буз" деген маъналы тос деген сёз болгъан. Йырчы Къазакъ къоллагъан тусари сёзню тамурунда да муна шо тос бар. Тусари - "бузлу, бийик бузлу, уьстюн буз япгъан" деген зат. "Тусари тавлар йимик толкъунлум" - "башларын (уьстлерин) буз япгъан тавлар йимик толкъунлум" деген зат. Кавказ тавланы тагъымчагъы (шынжыры), оланы араларыны энишленегени, башларыны оьрленегени, гертилей де, толкъунгъа ошашлы.
 
 

Copyright © 2009 | Кумыкский мир