Ибрагьим Керимов

Къумукъ тилни къужурлу грамматикасы

 
 
  Содержание

Лексика-1

Атынг кимдир?

Бирев булан таныш бола бусакъ, "Атынг кимдир?"- деп сорайбыз, неге тюгюл тувгъандан тутуп гьар кимни оьзюню хас аты бола. Шону билмесек, эркин кюйде лакъыр этмеге бажарылмас эди. Янгыз экев лакъыр эте бусакъ да гьеч "сен", "мен" - деп сёйлербиз, уьчев-дёртев бусакъ не этер эдик? Шо заманда "сен" - деп де айтып, бизге тарыкъ гишини къолубуз булан яда башгъа бир кюйде орам этип де гёрсетмеге тюшежеек эди. Яхшы, ягъыбызда ёкъ гишини гьакъында сёйлей яда яза бусакъ не этер эдик? "Сен", "мен" - деп къолламагъа яда орам этип гёрсетмеге кюй ёкъ чу.

Шо саялы гишини атын тюз кюйде билмекни ва эсде сакълап бажармакъны уллу агьамияты бар.

Адамланы атлары къайдан гелген, нечик къоюлгъан? Къумукъланы атлары аслу гьалда арап тилден алынгъан. Бырынгъы заманларда арапларда аллагьны юзге ювукъ белгиси-сыпаты болгъан. Шолар да бары да яхшы белгилер: рагьмулу чомарт, саламат, гючлю, нюрлю, макътавлу ва ш.б.

Бара-бара араплар шо сыпатланы-белгилени адамлагъа атлар этип къоймагъа башлагъан. Бизин атларыбыз да шолай этилген:

Агьмат - макътавлу

Али - бийик

Амир - гьаким, начальник, буйрукъчу

Анвар - нюрлю, шавлалы

Багьав - исбайы

Басир - яхшы гёреген

Вали - сыйлы

Вагьит - биргине-бир

Гьасан - яхшылыкъ этеген

Загьир - ачыкъ

Камал - нукъсансыз, янгылышсыз

Камил - толу, сав, мекенли

Керим - чомарт

Рагьим - рагьмулу

Расул - элчи, вакил

Рашит - англавлу

Самат - алышынмайгъан, даимлик, гьаманлыкъ

Халил - къурдаш, ювукъ ва ш. б.

Биз оьрде эргишилени атларын гелтирдик. Къатынгишилени атлары аслу гьалда эргишилени атларына "ат" (арапча "атун") деген суффикс къошулуп этилген:

Басир - Басират - яхшы гёреген

Гьалим - Гьалимат - юваш

Гьапис - Гьаписат - яхшы эси булангъы

Жамил - Жамилат - гёзел

Загьит - Загьидат - динге берилген

Камил - Камилат (Калимат) - толу, сав

Керим (Карим) - Каримат - чомарт

Муъмин - Муъминат - динли

Нажип(Нажап)- Нажабат - яхшы тухумлу

Назир - Назират - гёз къаратывчу

Рашит - Рашидат - англавлу

Салам - Саламат - сав турагъан

Салигь - Салигьат - абурлу

Салим - Салимат - сав, иннемей турагъан

Сани - Саният - яратывчу

Солтан - Солтанат - буюрагъан, пача, падишагь

ва ш.б.

Бу арап атлар бизге VIII юз йылда ислам дин булан гелген. Шо заман болгъунча бизин халкъ башгъа атланы къоллай болгъан. Олар да кёбюсю гьалда айны-гюнню, ерни-кёкню, тав-ташны, гючлю яда сыйлы къыр жанланы, къушланы атлары болгъан: Юлдуз, Айгюн (ай+гюн), Бёрю, Албёрю, Темир, Таштемир, Арслан, Къаплан, Алтав (алты+тав), Тотугъуш (тотур + къуш), Пери (бырынгъы тюрк тилде яман зат этсе жазалайгъан, белгисиз, урусбай уллу бир гюч), Гюлпери, Гюлбав ва ш. б.

Бизин гьисабыбызда, къумукъ атланы бир журасы ислам дин Дагъыстангъа яйылып битген сонг этилген, масала: Оьлмес, Герекмес, Татув, Чачув, Къыстаман (къыз+таман), Арув, Сюйген, Сюймеген, Гёзел, Улангерек, Сюйкюм, Къарагиши, Алыпкъач ва ш.б.

Бу атланы гьарисини бир сыры бар. Масала, Къыстаман, Улангерек деген атланы къызлар арты-артындан кёп тувса, артдагъысына къоя болгъан: сайки, къызлар тувгъаны таман! Энни улан герек деген зат. Тувгъан-тувгъан яшы оьлеген гезиклерде бир тувгъанына, ол да оьлюп къалар деп къоркъуп, Оьлмес деп къоя болгъан. Оьрде эсгерилген оьзге атлар да адамны бир хасиятын-табиатын белгилеп къоюлгъан, оланы гьарисини бир сыры бар.

Бир табун атлар къардашлыкъ аралыкъны англатагъан ата, ана, аба, агъа, ини йимик сёзлеге й, в, ш суффикслер къошулуп этилген. Тарихи гёзден къарагъанда, къардашлыкъны англатагъан сёзлерде шо суффикслер абурлавну, илиякълыкъны белгиси гьисапда къолланма башлагъан ва буссагьатда да къоллана: ата-атай, ини-инив, ана-анаш, агъа-агъай, аба-абай, бажи-бажив, ажа-ажай. Шолай сёзлер мюлк суффикслени эркин къабул эте: атайым, инивюм, анашым, абайым, ажайым, баживюм.

Башлапгъы вакътиде муна шолай абурлавну, илиякълыкъны англатагъан жынс атлар да, къардашлыкъны англатагъан сёзлени бирлери де бара-бара адамланы хас атларына айланып къалгъан: Ата-Атай-Атав-Аташ, Аба-Абай-Абав-Абаш, Ана-Анай-Анав-Анаш, Инив, Бажи-Бажив, Ажа-Ажай, Агъай-Агъав (Акъай, Акай, Акъав, Акав), Бала-Балай-Балав-Балаш, Тоту-Тотуй, Тотай, Тотуш, Тоташ.

Абурлавну, илиякълыкъны англатагъан жынс атланы мюлк суффикслени къабул этеген хасияты бирлеринде олар хас атлагъа айлангъанда да къалгъан: Бажим, Акъашым (Акашым), Агъайым (Акайым), Тотум, Атавум, Агъавум.

Бизде адамланы аталарыны даимлик касбусуна гёре къоюлгъан атлар да аз-маз буса да ёлукъмай къалмай: Къойчу, Темирчи, Уста (Устам), Иннырчы, Будайчы, Оракъчы. Ленин (Къарабудахкент) районну Уллубийавул юртунда эргишилени Къысгъа деген аты да къаршылаша.

Оьрде гёрюнюп турагъаны йимик, бир-бир атлар эки сёзден этилген. Оланы бир тайпасы эки къумукъ сёзден къурашгъан: Атлыгиши, Балгиши, Байгиши, Къартгиши, Къарагиши, Къойчакъай (къойчу+акъай), Гиччибек, Гиччибике, Гиччикъыз, Темирбек, Эртувгъан, Бектемир, Сююнбийке, Эдилбай, Гюлкъыз ва ш. б. Экинчи тайпасыны яртысы къумукъ сёз, яртысы буса арап сёз санала: Къызайбат (къыз - къумукъ сёз, гьайбат - арап сёз), Гюлайбат (гюл - къумукъ сёз, гьайбат - арап сёз), Гьажагъа (агъа, акъа - къумукъ сёз, гьажи - арап сёз), Гюлзагьра (гюл - къумукъ сёз, загьра - арап сёз, чечек деген зат), Гьажихан (гьажи - арап сёз, хан - къумукъ-тюрк сёз), Агьматхан (агьмат - арап сёз, макътавлу деген зат, хан - къумукъ-тюрк сёз) ва ш. б.

Эки де сёзю арапча атлар да бола: Магьамматрасул (магьаммат - макътав, расул - вакил, элчи), Гьажикъасум (гьажи - маккагъа барып, намаз къылгъан гиши, къасум - аявлу), Салимсолтан (салим - сав, иннемей турагъан, солтан - буюрагъан, пача, падишагь), Магьамматкерим (магьаммат - мактавлу, керим, карим - чомарт) ва ш.б.

Бир табун арап атлар сёзлени алдына абу-абду (арапча къул деген зат), ибн-ибну (арапча улан деген зат) деген сёзлер къошулуп этилген: Абдулкерим (чомартлы къул, имск, аллагьны къулу деген зат), Ибрагьим (ибн деген сёзню н авазы тюшюп къалгъан. Рагьмулуну уланы, демек, аллагьны уланы деген зат), Абдулазим (къаст этеген гишини къулу, демек аллагьны къулу деген зат) ва ш.б.

Уллу Октябрьден сонг бизин халкъ рус ва епропа атланы да къоллайгъан болгъан: Эльмира, Лаура, Лариса, Марат, Руслан, Таймыр ва ш.б.

Булай кёбюсю атланы англатып болсакъ да, гьалиги маънасы англашылмайгъан атлар да ёлукъмай къалман. Кюйге къарагъанда, олар яда лап бырынгъы атлар болмагъа, яда бизге оьзге тиллерден гелмеге герек.

Муна шолай атлар: Сулев, Дази, Улаш - эргиши атлар, Хайранса, Умулькира, Минайса, Касиран, Пахулей, Папалай, Бакъалай, Какюш - къатынгиши атлар (Къарабудахкент), Угьюн, Ямин, Уку, Телей - эргиши атлар, Чимназ, Путили, Гьамай, Кумув - къатынгиши атлар (Уллубийавул), Чанкюр, Самавдий, Шахрани, Вакъа, Заиндий, Лечи, Арбий - эргиши атлар, Альян, Залпа, Тонта, Марха, Минги - къатынгиши атлар (Бамматюрт, Грозный район, ЧИАССР), Самев, Байтай, Бабутай, Жантай, Къурам - эргиши атлар, Салита - къатынгиши ат (Борагъан, Гюйдюрмес район, ЧИАССР), Анас, Хозер, Алхузур, Байсукъ, Вайсул, Висхан - эргиши атлар, Камсари, Дайса, Манижа, Лорса, Зилят, Масина, Берса, Шайма, Хамсей, Кубра - къатынгиши атлар (Къызлар, Моздок район, СОАССР).

Тагъылгъан атлар

Ат къоймакъны да, ат такъмакъны да башгъалыгъы кимгеде белгили. Янгы тувгъан яшгъа ат къоюла буса, уллу болгъанда биревлеге бирдагъы бир ат тагъылыр.

Бизин халкъ гьар заман осаллыкъны, къоркъачлыкъны, оьктемликни, гьайгевлюкню, томакълыкны, тоюмсузлукъну, къолайсызлыкъны, ишлеме сюймегенликни, ишгъынсызлыкъны, нас турагъанлыкъны, гьиллачылыкъны, амалчылыкъны, ёнкюлюкню, къызгъанчлыкъны мысгъыллай, налатлай гелген, жамият арада эрши гёрюнеген затны биревге де гечмеген. Муна шо саялы гьали гьар къайсы юртда да шо нас къылыкълары саялы адамлагъа тагъылгъан атлар къаршылаша. О атлар бир-бирде адамны къоюлгъан атыны алдына къошулуп, бир-бирде буса янгыз къоллана. Тавтюпдеги юртларда - Тебенжюнгютей-Дёргели-Къакъашура бойда гишиге ат такъмагъа айрокъда уста болур. Бир нече мисал (сёзлени гьар юртда айтылагъан кюю сакълана):

Айбаз - суллапа, кёп бийик; авле - доммай; тунтук - томакъ, къут; ухан - постул, эринчек; чапахурай - нас турагъан; къапакъуш - этеген затын асыл этмейген (Дёргели).

Мангима - пагьмусуз, къолайсыз; парпар - постул, эринчек, кёп семиз; лакъай- кютсюз; ламчи-тоюмсуз; къубугур - мыйыкъ-сакъалсыз; манаху - нас турагъан; муъман - ярахсыз, къыйывсуз; сукъман - ишгъынсыз, къолайсыз; шурункай - осал, къоркъач; мункуллу - бек сабур, тек тилге уста (Къакъашура).

Канцук - гьайгибаш; тобурчук - алаша, гиччи, хорда (Гьели).

Чикъы - хорда, къолайсыз; паттай - онгсуз, гьакъылгъа мукъ; анца - постул, эринчек; баца - артыкъ семиз, бек авур, бек сабур; хантай - онгсуз, къолайсыз, хорда; канцук - кёп сейлейген, сёзню чайнайгъан, гьайгибаш; булкъун - тилчи; мугьлукъуц - гьиллачы, амалчы; гьатулу - гьаясыз, такътакъ, тартар, кёп сейлейген; кабалай - осал, къоркъач; кумили - гьиллачы, амалчы; къаржа - бек арыкъ (Тёбенжюнгютей).

Ширкъай - ёнкю; къулегьма - къолайсыз, ишгъынсыз; такъыш - ёнкю (Буглен).

Керкибаш - оьктем; шаталай-оьктем (Яхсай).

Халхадар - гьиллачы, амалчы; хипри - къызгъанч; сыйкъан - ёнкю (Эндирей).

Къадириш - оьктем (Уллубийавул) ва ш.б.

Озокъда, адамлагъа тагъылгъан бары да атланы эсгермеге де, тюппе-тюз дазуларын гёрсетмеге де бек къыйын. Бир юртда ёлугъагъан атлар башгъасында да къаршылашмагъа ярай.

Сёзню маънасын нечик билейик?

Гьар сёзню белгили маънасы бар: тав, оьзен, эмен, къызыл, авур, сен, яхшы ва ш.б. Эгер сёз бир зат да англатмай буса, о герти сёз тюгюл, авазланы тарыкъсыз жыйымы. Масала, къот, локъ, шаб, паъ, мак, як, кот къумукъ тилде сёзлер саналмай, неге тюгюл олар бир зат да англатмай.

Бир тилде авазланы маънасыз жыйымы саналса да, оьзге тилде олар сёз гьисапланмагъа ярай. Масала, оьрдеги мисалланы артдагъы уьчюсю - мак, як, кот - рус тилде толу маъналы сёзлер.

Гьар сёз бир затны англата буса да, ону герти маънасы оьзге сёзлер булан бирче къоллангъанда - предложениеде ачыкъ бола, неге тюгюл бир-бир сёзлер эки-уьч ва дагъы да кёп маъна англатмагъа ярай. Масала, къуймакъ деп къойсакъ, шо сёзню мекенли маънасын англамагъа, ашайгъан къуймакъмы яда бир затны къуймакъмы - мекенли билмеге къыйын, амма къуймакъ ашадыкъ яда челекге сув къуймакъ десек, бары да зат тюз кюйде англашылып къала. Тек бу эки де сёз бири-бири булан бек байлавлу, булар эки тюрлю маъналы бир сёз: ашайгъан къуймакъ ялгъавгъа йымырткъа къуюп этилген затны англата.

Дагъы да шу сёзлени маъналарын тенглешдирип къарагъыз: кетен (тастумал) - кетен (къумач), ел (гьава толкъуну) - ел (аврув), илмек (бир затны илмек) - илмек (затны илеген ери), чыгъыв (бир ерден чыкъмакъ) - чыгъыв (зат чыкъмакъ), баш (масала, адамны башы) - баш болмакъ (ёлбашчылыкъ этмек), къувурма (аш) - къувурма (этни къувурма тарыкъ) ва ш.б.

Шунда жут-жут болуп гелген мисалланы бир сёзден этилгени билинип тура.

Бир сёзмю - эки сёзмю?

Бир-бирде эки сёзню тенглешдирип къарагъанда, олар эки маъналы бир сёзмю яда оьзбашына маъна англатагъан эки сёзмю, билмеге къыйын бола. Мисал учун оймакъ (бармакъгъа сугъагъан) - оймакъ (бир затны оймакъ) деген сёзлени алайыкъ. Кюйге къарагъанда, бармакъгъа сугъагъан оймакъ оюлуп этилген зат деген маънаны бере. Шолай болгъанда, алдыбызда - эки маъналы бир сёз. Тек бир-бирде бармакъгъа сугъагъан оймакъны оймакъ деген глагол булан не аралыгъы бар деп ойлашып да йибересен. Демек, оланы айры-айры маъналары булангъы эки сёз санамагъа да имканлы.

Муна шолай, бир йимик айтыла (языла) буса да, айры-айры маъналары булангъы сёзлеге омонимлер, демек, бир йимик сёзлер деп айтыла. Тилдеги омонимлени яхшы билме тюшегенге, биз оланы барысын да дегенлей гелтиребиз:

ав (ав этмек) - ав (балыкъ тутагъан ав) - ав (шалбарны аву) - ав (орнунгъа ав)

агъа (ону агъасы) - агъа (сув агъа)

ал (авур къызыл тюс) - ал (ал якъ) - ал (китапны ал)

алма (емиш) - алма (бир затны алма)

арт (арт якъ) - арт (шарфны артынга арт)

ат (адамны аты) - ат (минеген ат) - ат (таш ат)

ата (ону атасы) - ата (таш ата)

ач (ач болгъан) - ач (эшикни ач)

ая (къолну аясы) - ая (затны ая)

бав (емиш бав) - бав (къап байлайгъан бав)

бар (китап бар) - бар (киногъа бар)

бармакъ (къолну бармагъы) - бармакъ (бир ерге бармакъ)

беклик (душманланы беклиги еленди) - беклик (беклик бермек)

бел (ер къазагъан бел) - бел (адамны бели)

бет (китапны бети) - бет (адамны бети) - бет (бет ер)

биз (тигеген биз) - биз (биз гелирбиз)

бой (сабан бой) - бой (бою-сою)

буз (тайгъакъ буз) - буз (бир затны буз)

бурун (адамны бурну) - бурун (орамны буруну) - бурун (бурун заманларда)

бут (малны буту) - бут (кёпюрню буту, уьйню буту)

гезев (къапны гезевю) - гезев (къыдырмакъ)

гёзлер (арив гёзлер) - гёзлер (къававуллар) - гёзлер (гёзлеп урар)

гечив (гечивден чыкъмакъ) - гечив (биревден гечив)

гьакъ (къумачны гьагъы) - гьакъ (гьакъ юрекден) - гьакъ (гьакъым бар, ихтиярым бар)

гюе (гюе тийген) - гюе (аш гюе)

гюзгю (гюзгюге къара) - гюзгю (гюзгю янгур)

енг (гёлекни енги) - енг (душманны енгмек)

ёнгурчгъа (от) - ёнгурчгъа (агъач ёнгурчгъа)

ер (топуракъ) - ер (атгъа салагъан ер)

йымышакъ (йымышакъ сёз) - йымышакъ (буршина ашны бир тюрлюсю)

йыр (йыр язмакъ) - йыр (оьзенни йырмакъ)

келле (адамны келлеси) - келле (шекер келле)

кеп (къалып) - кеп (къаркъараны кеби)

къабакъ (ашайгъан къабакъ) - къабакъ (кирпик) - къабакъ (къапу)

къаз (къуш) - къаз (ер къаз)

къала (къала къурулгъан) - къала (ол бизде къала)

къара (къара тюс) - къара (чыгъып къара)

къаргъа (къуш) - къаргъа (къаргъа батгъан) - къаргъа (ону къаргъа)

къарыв (къарыв къазмакъ) - къарыв (къарыв къайтармакъ)

къат (эки къат уьйлер) - къат (уьшюп къат)

къозу (мал) - къозу (ону ашайгъан къозу)

къой (мал) - къой (алмагъа къой)

къол (адамны къолу) - къол (агъачлыкъны къолу)

къош (авлакъ къош) - къош (бешни бешге къош)

къув (къуш) - къув (чагъагъан къув) - къув (къазны къуву)

къучакъ (кюлте къучакъ) - къучакъ (адамны къучагъы)

къыз (къызъяш) - къыз (темир къызсын)

къый (къой къый) - къый (опуракъны къый)

къыл (атны къылы) - къыл (намаз къыл) - къыл (йыгъыла туруп къыл къалдым)

кюй (къаркъараны кюю) - кюй (согъулагъан кюй, макъам)

ой (ойгъа тюшмек) - ой (ерни ой)

онг (онг якъ) - онг (тюз зат) - онг (къумач онган) - онг (онгуп, тюзелип къалмакъ)

орам (юртну орамы) - орам (орам этмек)

от (яллайгъан от) - от (яшыл от) - от (агъу)

сав (сыйырны сав) - сав (сав-саламат)

сокъ (къомуз сокъ) - сокъ (хали сокъ)

сыгъа (хынжалны сыгъасы) - сыгъа (сув опуракъны сыгъа)

сына (сынап къара) - сына (шиша сына)

сюе (яшын сюе) - сюе (тамгъа сюе)

сюел (бетине сюел чыкъгъан) - сюел (тамгъа сюел)

сюр (ерни сюр) - сюр (кёрпе) - сюр (яшавну сюр)

тай (къумач тай) - тай (байталны тайы) - тай (ёлдан тай)

тал (агъач) - тал (ишлеп тал)

талай (насип-талай) - талай (ит талай) - талай (урлай)

танг (танг вакъти) - танг (яхшы, гёзел)

тарт (тирмен тарт) - тарт (папирос тарт) - тарт (будайны тарт) - тарт (аркъанны тарт)

тая (ишден тая) - тая (аякъ тая) - тая (сенекни тамгъа тая)

тек (тек санав) - тек (союз тек)

тёле (къазма) - тёле (акъча тёле)

тиз (тизден турмакъ) - тиз (уьй тизмек)

тил (сёйлейген тил) - тил (пастанны тил)

тилим (харбуз тилим) - тилим (мени тилим)

тишлер (адамны тишлери) - тишлер (ювургъан тишлер)

той (той тавуш) - той (ашап той)

тон (гиеген тон) - тон (он тон ашлыкъ)

тын (тын топуракъ) - тын (иннемей тур)

тюзлюк (тюз ер) - тюзлюк (тюз зат, гьакъ зат)

тюш (тюш гёрмек) - тюш (гюн орта вакъти) - тюш (терекден тюш)

тююн (юрекни тююню) - тююн (тююнме тарыкъ тюгюл)

узат (къолунгну узат) - узат (къонакъланы узат)

уч (карандашны учу) - уч (самолет булан уч)

хаба (сув тёгеген зат) - хаба (ит хаба)

халча (яюв) - халча (агъачны халчасы)

чай (ичеген чай) - чай (опуракъланы чай)

чакъ (чакъ арив) - чакъ (чакъманы чакъ)

чал (тюк) - чал (бичен чал)

чап (тез чап) - чап (агъачны чап)

чач (башны чачы) - чач (будайны чач)

чачма (тюбек чачма) - чачма (будайны чачма)

чий (чий ашадым) - чий (чий мал)

чыкъ (чыкъ геле) - чыкъ (уьйден чыкъ)

эрин (ону эрнилери) - эрин (иш этмеге эрин)

эт (ашайгъан эт) - эт (бир затны эт)

юз (юз йыл) - юз (юзю арив) - юз (сувда юз)

яв (яв байлам) - яв (янгур яв) - яв (элин яв чапгъан)

ягъа (гёлекни ягъасы) - ягъа (юртну ягъасы) - ягъа (от ягъа)

яз (яз гелди) - яз (къумачны яз) - яз (кагъыз яз)

языв (адамны языву) - языв (къолъязыв)

яй (яз) - яй (яюв яй)

якъ (онг якъ) - якъ (тамгъа киреч якъ) - якъ (от якъ)

ял (атны ялы) - ял (ял бет) - ял (ял алмакъ)

ялан (яланаякъ) - ялан (ялан бир йимик) - ялан (иштагьланып ялан)

ян (онг ян) - ян (ялла) - ян (къайгъыр)

яныв (бичакъны яныв) - яныв (къайгъырыв)

яр (таш яр) - яр (агъач яр)

ят (ят гиши) - ят (ятып юхла)

Шу жутланы бирлери бир тамурдан-бир сёзден, оьзгелери айры-айры тамурлардан-сёзлерден этилгенни токъташдырма бажарыла. Масала, яныв (бичакъны яныв) - яныв (къайгъырыв) деген сёзлени алсакъ, биринчиси ян (якъ) деген, экинчиси буса янмакъ-ялламакъ деген башгъа-башгъа сёзлерден этилгени билинип тура. Танг (танг вакъти) - танг (яхшы, гёзел) деген сёзлени буса, олар омонимлер саналса да, эки маъналы бир сёз экенине шеклик тайып битмеген: танг - яхшы, гёзел вакъти, гече гетип, гюн башланагъан вакъти, демек о яхшылыкъны, гёзелликни англата. Шолай болгъанда, о сёз англатагъан эки де маъна бири-бирине залим ювукъ. Кюй (къаркъараны кюю) - кюй (согъулагъан кюй) жутну да бир тамурдан, бир сёзден этилген билине-билинмейген даражада, болса да шу жутланы да, шулагъа ошайгъанларын да гьали биз омонимлер санайбыз, неге тюгюл олар, балики, бир сёзден этилсе де, бара-бара башгъа-башгъа маъналар англатагъан болуп къалгъан.

Омонимлер нечик тува?

Бир-бирде, оьрде эсгерилгени йимик, эки маъналы бир сёз бара-бара туруп оьзбашына маъна англатагъан айры-айры сёзлеге айланып къала. Гьатта ая (къолну аясы) - ая (затны ая), яр (таш яр) - яр (агъач яр), яй (яз) - яй (бир затны яй) йимик гьали маъналары арек гёрюнеген жутлар да бир заманларда кёп маъналы бир сёз болгъандыр деген шеклик тувула.

Бир-бирде оьзге тилден янгы сёз алына да, маънасы башгъа буса да шолай сёз ана тилде де бар буса экиси де омонимлер болуп токътай: тол (толмакъ) - тол (затны атылтагъан тол; рус тилден гелген), тёл (тёл тюшмек) - толь (къалкъыгъа тутагъан толь; рус тилден гелген; эки де сёзню язылышы башгъа буса да, айтылышы бир), тут (бир затны тут) - тут (тут терек; арап сёз), май (сари май) - май (айны аты; рус тилден гелген), халча (агъач халча) - халча (гиччи хали; фарс сёз), чара (агъач чара) - чара (бир чара гёрмек; фарс сёз), сирке (гьайванларда болагъан сирке) - сирке (сирке ханц; фарс сёз), хам (малны хамы) - хам (хам мал, чий мал;  фарс сёз), кеп (керпич гесеген кеп) - кеп (къаркъараны кюю; арап сёз: каф), Тон (гиеген тон) - тон (он тон ашлыкъ; рус тилден гелген) ва ш.б.

Башгъа-башгъа маъналы бир йимик сёзлер эки тюрлю тилден гелип, омонимлер этип къоягъан кюйлер де бола: салам (гьайван ашайгъан салам; рус тилден гелген) - салам (салам алейкум; арап сёз), хор (хор гёрмек; фарс сёз) - хор (хорда йырламакъ; рус тилден гелген).

Тилни диалектлеринде бир-бир сёзлени оьзтёрече къолламакъдан да омонимлер амалгъа гелмеге ярай: тузлукъ (самырсакъ тузлукъ) - тузлукъ (гьайдакъ ва тавтюп диалектлерде тюзлюкге тузлукъ дей), гора (кагъыз гора) - гора (гьайдакъ ва тавтюп диалектлерде гора гёрени орнунда къоллана), соз (соз май, резинни соз) - соз (гьайдакъ ва тавтюп диалектлерде сёзге соз дей), туз (аш туз) - туз (гьайдакъ ва тавтюп диалектлерде тюзге туз дей), бур (башын бурмакъ) - бур (гьайдакъ ва тавтюп диалектлерде бюрге бур дей) ва ш.б.

Омонимлер тилни башгъа бай этмей, гьатта ону тюз англамагъа ва къолламагъа пуршав этеген гезиклери де бола. Шо саялы халкъ гьеч амал бола туруп, бир авазын алышдырып буса да, оланы бир-биринден айырмагъа къаст эте. Агъу от да, гьайванланы ичинде болагъан оьт де, озокъда, бир тамурлу, бир сёзден этилген. Шоланы айырмакъ учун халкъ экинчи сёзню баш авазын бираз алышдыргъан. Тош (темир тюеген тош) да, тёш де, озокъда, бир тамурлу, бир сёзден этилген. Шоланы да бир-биринден айырмакъ учун халкъ экинчи сёзню баш авазын алышдырып къоллагъан.

Биз ойлашагъан кюйде, тузлукъ-тузлакъ, гелин-гелим, къалын-къалым, сююв-сююм, дос-дост, тююн-тююм, йырмакъ-йырмач, немкъорай-немкъарай сёзлер де шолай этилген. Шону исбатламакъ учун буссагьатда да биревлер, масала, къалым, йырмач, немкъорай, тююн, дост сёзлени къалын, йырмакъ, немкъарай, тююм, дос деп къоллайгъанын эсгермек де таманлыкъ этмеге ярай.

Юммакъ да, ёмакъ да, озокъда, шолай бир тамурдан этилген. Бара-бара оланы, айырма тынч болсун деп, халкъ бирисини баш бувунунда у, экинчисиникинде о авазланы къоллайгъан болуп къалгъан. Гьали буссагьатда да шо эки де сёзню бир-биревлер бир кюйде - юммакъ деп къоллайлар.

Бир затны кёп аты

Бир затны бир нече аты болмагъа ярай. Масала, биз аш-экмек-чёрек деп къоллайбыз. Муна шолай маънасы бир йимик, оьзлер буса башгъа-башгъа сёзлеге синонимлер деп айтыла. Синонимлер тилни бай эте, халкъгъа эркин сёйлемеге, мурадын тынч англатмагъа кёмек эте.

Бир маънаны англатагъан бир сёз бар тура, тюппе-тюз шо маънадагъы бирдагъы сёзню халкъ тегин-тегин къабул этмей. Шо саялы лап бир йимик маъналы синонимлер залим аз ёлугъа. Масала, оьрдеги мисалда да сёзлер маъналарына гёре бири-биринден аз-маз буса да айрыла: аш дегенде биз къайсы ундан этилген ашны да англай бусакъ, экмек дегенде янгыз будай ундан этилгенин, чёрек дегенде будай ундан, тек юкъкъа этилгенин англайбыз.

Къумукъ тилде синонимлеге шулай мисаллар гелтирмеге ярай:

абзар - ожакъ - къабакъ - уьйлер

абур - сый - гьюрмет

авлакъ - къыр

агъачлыкъ - орманлыкъ

агьу - от - загьру

адабият - литература

адам - гиши - кес - инсан

адам - инсан

ажжал - оьлюм

алгъыш - макътав

асру - юз йыл

ат-алаша-къунан

атмакъ - пырхыллатмакъ

балчыкъ - хав

балыкъ - чабакъ

батыр-игит-къоччакъ

бёрк - папах

бёрю - гийик

больница - азархана

боран - туман

боржукъ - къылав

боямыш - непти

буламукъ - тахана - каш

бурч-жибижей

буччакъ - мююш

гамиш - балив

гезик - ерге

герти - гьакъ

гьаман - даим - уьнем

гьарве - жанагь

гючюк - кулай

дав - яв - ябушув

давлашмакъ - тартышмакъ - ябушмакъ

давсузлукъ - парахатлыкъ

дагьни - къыда

дарман - эм

дос - ювукъ - къурдаш

дувана - дели - агьмакъ - авлия

дурус - тюз

душман - ят

жувмакъ - тазаламакъ

зарал - зиян

илинмек - тагъылмакъ

инкъылап - революция

инче - назик

инчесаният - искусство

иш - загьмат - къыйын

ишымакъ - сюртмек

кеп - леззет - завх

кёп - урусбай - гежива

кёрпе - элтир

къаз - къув

къап-чувал-харал

къоду - штраф

къонгур - къуба

къоркъач - осал - кюлбай

къоян-тавшан

къувзакъ - шат

къуйпус - пис - нас - гьиллачы

къут - томакъ

къызгъанч - къарым

къыйынлыкъ - зулму

кюлпет - агьлю - хизан

лансылламакъ - лавулламакъ

маданият - культура

май - яв

майчыракъ - шамчыракъ

мердеш - амал

мессеп - келпет

мысгъыллав - хорлав

несия - борч

нукъсанлыкъ - кемлик

онгсуз - кютсюз - къолайсыз

оьрдек - бабиш

оьчешмек - эришмек

пайда - хайыр

парахат - рагьат

периште - гёлем - кюц

пикир - ой

рызкъы-хорек

сабур - санта

сав - саламат - аман

сёгюшмек - урушмакъ

сёз - калам

сулу - ныха

сутур - ачгёз

сюргюн - басгъын - атака

тамаша - къужурлу - леззетли

татывлу - демли

тегин - негьакъ - гьавайын

тёле-къазма

тизилив - тапкъыр

тикмек - сырамакъ

тикмек - тиркемек

тюкен - магазин

тюп - эниш

узакъ - йыракъ

уллу - зорба

уьст - оьр

халкъ - жамият

хам - шюрме

хас - энчил

хата - ошибка

шалбар - иштан

школа - мактап

эзмек - янчмакъ

энемжая - солтанжая

эринчек - постул

эринчек - тембел - ишсюймес

эркинлик - азатлыкъ

юзюк - оьрмекче

ягь - намус

языв - талай - талигь

ялгъамакъ - тиркемек

ялгъан - бугьтан

ястукъ - боюнлукъ

яш - бала - торай

яшылчалар - овощлар

Эгер тилде къолланып тургъан сёзню орнуна оьзге тилден сёз алына буса, шолар экиси де бир нечакъы заман маъналары бир йимик синонимлер болуп турмагъа ярай. Масала, бизин тилде школа - мактап, гьаким - начальник, адабият - литература, инчесаният - искусство, маданият - культура муна шолай синонимлерден санала.

Бир маънаны англатагъан башгъа-башгъа сёзлер тюрлю-тюрлю диалектлерден гелип, синонимлер этип къоягъан кюйлер де бола. Эгер шолай сёзлер къумукъ литература тилни кюрчюсюне тюшген буйнакск яда хасавюрт диалектлерден гелген буса, олар литература тилде тенг ихтиярда къоллана. Масала: сулу - ныха, эрик - зымых, чал - гьамеч, атъёкъ - гюкюк, кели - зукъа, тахана - буламукъ - каш ва ш.б.

Эгер синонимлени бириси къумукъ литература тилни кюрчюсюне тюшмеген гьайдакъ, тавтюп, терик диалектлерден гелген буса, о сёйлев тилде къолланагъан кююнде къалып къала. Масала: сыйыр - инек, ит - лакъай, самай - тулум, тобукъ - тизгоз, леген-багъыр, къайыр - хумташ, хав - худур ва ш.б.

Къаршы маъналы сёзлер

Табиатда ва инсанланы яшавунда бири-бирине къаршы затлар, гьаллар, агьвалатлар елугъагъанда йимик, тилде де шоланы англатагъан, къаршы маъналы сёзлер ёлугъа. Олагъа антонимлер дейлер. Шолай сёзлер аслу гьалда предметлени бири-бири булан тенглешдирме, олагъа шоллукъда багьа берме тюшгенде къоллана.

Къумукъ тилде кёп къолланагъан антонимлер шулардыр:

акъ - къара

яман - яхшы

гиччи - уллу

яш - уллу

сувукъ - исси

яз - къыш

дым - къуру

сув - къуру

бавукъ - къуру

кёк - ер

сююнч - къайгъы

хорлукъ - сый

ач - токъ

авур - енгил

гече - гюн

душман - дос

алыв - берив

алыв - салыв

арив - эрши

семиз - арыкъ

артыкъ - кем

йыртыллавукъ - тунукъ

исбайы - кютсюз

къыйын - тынч

базыкъ - инче

базыкъ - назик

игит - къоркъач

осал - тири

къатты - йымышакъ

сююнч - къайгъы

пашман - шат

ойлу - кюйлю

уьй - къыр

от - сув

семиз - начар

бийик - алаша

ахшам - эртен

геч - тез

толу - бош

арт - ал

оьр - эниш

уьст - тюп

чомарт - къызгъанч

ачыкъ - ябукъ

ич - тыш

бар - гел

гел - гет

сююнч - дерт

аврув - сав

яш - къарт

тизмек - бузмакъ

нас - таза

язмакъ - бузмакъ

ярыкъ - къарангы

гьарам - гьалал

хайыр - зарал

пайда - зарал

къошмакъ - тайдырмакъ

дос - душман

ювукъ - арек

герти - ялгъан

къалын - юкъгъа

эркин - тар

къысгъа - узун

ойтан - тёбе

ойтан - оьр

жыймакъ - яймакъ

жыймакъ - чачмакъ

ачмакъ - япмакъ

тапмакъ - яшырмакъ

эркинлик - зулму

эркин - тар

эркин - къысыкъ

йыртмакъ - тикмен

аямакъ - харжламакъ

дав - парахатлыкъ

дав - ярашывлукъ

къатын - эр

къыз - улан

аякъ - баш

сорав - жавап

ябушмакъ - арчылмакъ

ябушмакъ - ярашмакъ

атмакъ - тутмакъ

кюйлемек - бузмакъ

юхламакъ - уянмакъ

иситмек - сувутмакъ

тюш - тюлюм

жабар - пурха

тюзелмек - яйылмакъ

гьали - гьаман

мунда - онда

саламат - гьалек

Эгер сёзлер янгы маънада къолланса, оланы антонимлери де алышына. Масала, акъны антоними къара, тек биз акъ деген сёзню акълар деп, асгерни аты гьисапда къолласакъ, ону антоними къара болмажакъ, къызыл болажакъ: акълар - къызыллар. Къызылны антоними яшыл болма да ярай, неге тюгюл атаман Махнону асгерине яшыллар дей болгъан: къызыллар - яшыллар. Шу ерде де къара къызылны антоними болуп болмай.

Билемисиз?..

Бырынгъы тюрк тилде сокъ деген сёзню "урмакъ, оьлтюрмек, соймакъ, чанчмакъ" маъналары болгъан. Согъум деген сёз сокъ-гъа -ум суффикс къошулуп этилген ва "союлагъан  гьайван" деген маънаны англата.

Сокъ деген сёзню шо бырынгъы маънасы бизде "Сёйлеп билмеген согъуп къачар" деген айтывда сакълангъан. Шо "Сёйлеп билмеген уруп (чанчып) къачар" деген затны англата.

Йырчы Къазакъны "Асхартав, сенден бийик тав болмас" деген йырында


Асхартавну бийиклиги не болсун,
Башындан палпан чырлап оьтген сонг?..
 

деген сатырлар бар.

Экинчи сатырны нечик англайыкъ? Палпан деген недир? Йырчы Къазакъны 1957-нчи йылда чыгъарылгъан йыр китабында шо сёзге "Гиччи бир жан (къуш)" (74 бет) деп англатыв берилген. Шиъруну Маънасына гёре, Къазакъ Асхартавну бийиклигин макътай,   тек нечакъы бийик буса да палпан ону башындан чырны уьстюнден йимик оьтюп, юрюп бола   деп   къоша.

Бырынгъы тюрк тилде "игит, батыр, кочап" маъналаны англатагъан палван деген сёз болгъан. Бизин тилде, ассимиляция законуна гёре п авазны таъсири булан в тутукъ п-гъа айланып, шо сёз палпан болуп къалгъан, Йырчы Къазакъ да ону шо маънасында къоллагъан.


Асхартавну бийиклиги не болсун,
Башындан игит, батыр улан
    чырны уьстюнден йимик юрюп оьтген сонг?..
 

Батгъыч деген сёз басгъычдан амалгъа гелген, о да бас сёзден де, -гъыч суффиксден де этилген. Басгъыч "аягъын басагъан зат, аягъын басып минеген зат" деген маънаны англата. Ассимиляция законуна гёре, с аваз айтылышына гёре артындагъы къ авазгъа оьзганден эсе ювукъ т тутукъгъа айланып къалгъан: басгъыч-батгъыч.

Адамны аты Борагъан. Бора (масала, къар борай) деген сёзге -гъан суффикс къошулуп этилген. Шону маънасы алдында къаршы гелген затны тайдырып ёл алагъан гиши деген зат.

Пурус - рус тилден гелген сёз, брус деген сёз алышынып этилген. Брусну рус тилде "дёрт хыр этилип бичилген, чабулгъан агъач" деген маънасы бар. Бир заманларда топуракъны муна шолай брус булан - учу итти дёрт хырлы агъач булан сюре болгъан. Шо агъач сабангъа къумукълар, брус-ну оьзлени тилине гёре бираз алышдырып, пурус деп айтагъан болуп къалгъан.

Йырчы Къазакъны "Батыр булан къурдаш бол" деген йырында


Ягъалашгъан сени гюнюнгде
Къардашларынг баш-башына тозулмас...
 

деген сатырлар бар.

Ягъалашгъан деген недир? Шо сёзню "гюню чола болуп, халкъдан айрылып, янгыз къалмакъ, бир ягъада къалмакъ" - деп англамагъа имканлыкъ бар. Йырны маънасына гёре, мунда  башгъа янгылыш да ёкъ йимик.

Тек шо сёз башгъа маънасы бар. О ягъа (масала, гёлекни ягъасы) деген тамургъа -лаш ва -гъан суффикслер къошулуп этилген ва бырынгъы тюрк тилде ону "бирев-биревню ягъасывдан харманып тутмакъ, ябушмакъ, давлашмакъ" деген маънасы болгъан. Йырчы Къазакъ да шо сёзню муна шо маънасында къоллагъан:


Давлашагъан, ябушагъан сени гюнюнгде
Къардашларынг баш-башына тозулмас.
 

Бизин тилде унутула барагъан барымта деген сёз бар. Гьали шону орнуна кёбюсю гьалда бетлик сёз къоллана. Барымта деп сатыв арада юрюлеген, алынгъан малны толу гьагъын гьазирине бермей, бир пайын тёлеп, къалгъанын сонг берирге гьакълашагъан къайдагъа, адатгъа айтыла.

Барымта бар тамургъа -ым ва -та суффикслер къошулуп этилген. Бар-гъа -ым суффикс къошулгъанда болгъан барым бырынгъы тюрк тилде "малым-матагьым" деген маънаны англата болгъан. Бизин тилде "барым-ёгъум" деген сёз тагъымда о муна шо маънасында къоллангъан.

Барымта барым сёзге -та суффикс къошулуп этилген. -Та суффикс кёп аз къоллана. Масала, шо къолланагъан бирдагъы орта деген сёзню эсгермеге ярай. Орта ор (бийик ер, тёбе) деген тамургъа -та суффикс къошулуп этилген: ор+та -> орта.

йырчы Къазакъны "Гьакъыллы эсин ютмас" деген насигьат йырында шулай сатырлар бар:


Тулпарны толу югю
Тийишсиз авур буса,
Мундасындан ер басып,
Аркъасы явур буса,
Къачан бир гюн чыдатыр,
Гьаясыз гавур буса?..
 

Йырчы Къазакъны китабында мундасындан деген шо сёзге "белинден (аркъасындан)" - деп англатыв берилген. Шо сёзню герти маънасы буса бираз башгъача.

Бырынгъы тюрк тилде мун деген сёз "багьана бар ер, авуртагъан ер", "къыйналмакъ, азап чекмек" деген маъналаны англата болгъан. Мундасындан мун сёзге -да, -сы, -н, -дан суффикслер къошулуп этилген ва "багьанасы бар еринден, къыйналагъан, азап чегеген еринден" деген маънаны англата:


Тулпарны толу югю
Тийишсиз авур буса,
Авуртагъан, къыйнайгъан еринден ер (атъер) басып,
Аркъасы явур буса,
Къачан бир гюн чыдатыр,
Гьаясыз гавур буса?..
 

Салмакълы деген сёз сал тамургъа -макъ ва -лы суффикслер къошулуп этилген. Башлапгъы вакътилерде шо сёзню ерге салынгъан, демек авур деген маънасы болгъан. Ону шо маънасы аз-маз буса да гьали де сакълангъан салмакълы гиши - авур хасиятлы, сав турагъан, абурун сакълап болагъан гиши деген зат.

Лексика масъалалар

Мисалланы охугъуз, къалын язылгъан сёзлени къайсылары омонимлердир, къайсылары кёп маъналы сёзлердир, ойлашып къарагъыз.

1. Ёл булан бараман.

2. "Гете турамысан? Яхшы ёл",- деди хоншум.

3. Стадионда яшлар топ ойнай.

4. Яшавда ёл тампагъа тынч болмай деп ойлаша юрюймен.

5. Солдатлар топларын машинлер булан тартып бара эди.

6. Ойлашып, бир ёл тапмагъа герек.

7. Машинден кагъыз топланы тюшюрдюлер.

8. Тюз ёл булан юрюген гьёкюнмес.

Къаршы маъналы сёзлер аралашып язылгъан. Шоланы чалт табуп, жут-жут этап язмагъа яда айтмагъа герек.

Оьр, къалын, артыкъ, бош, кюлбай, эниш, терен, сийрек,  арыкъ, сай, дав, тунукъ, кёп, бек, баш, лавуллай, ёкъ, аякъ, къуру, салкъын, тюп, сув, бюркев, учув, сорав, агъа, уьст, багьа, зарал, жавап, ини, пайда, ярашывлукъ, игит, семиз, аз, кем, бар.

Шу мисалларда тююн деген омонимлер нечик маъналарда къоллангъан, къарагъыз.

1. Шо зат ичимде тююн болуп къалды.

2. Ону къолунда гиччи тююню бар эди.

3. Тююн-тююнме, болгъан ишге не этерсен!

4. Юрегимни тююнлери жибирленип гетди.

5. Затны унутмас учун ол къолъявлугъунда тююн этип къоя.

6. Малны тююнлер булан ташый эдилер.
 
 

Copyright © 2009 | Кумыкский мир