Ибрагьим Керимов

Къумукъ тилни къужурлу грамматикасы

 
 
  Содержание

Грамматика

Запятойну заралы

Бу - отузунчу йылларда Дагъыстанны уллу къумукъ юртларыны биринде герти болгъан зат.

Гече экев чабушуп, бирисине оьлер яра тийген. Геч вакътиде орамдан оьтюп барагъан бирев, яралангъан гишини гёрюп танып, гётерип инг ювукъдагъы ачыкъ абзаргъа алып гирген. Къапу тюпде ял алмагъа токътагъанда, яралангъан гиши: "Бадави магъа чанчды" - деген.

Кёмек этип ону гётерип алып гелген гишини аты шолай болгъан. Лап шо мюгьлетде къабакъ алдан оьтюп барагъан экев шо сёзлени эшитип, яралыгъа Бадави чанчгъан деп англагъан, юртгъа да, воллагь, пелен гишини Бадави хынжал чанчып оьлтюрген деген хабар яйылгъан. Яралы, дагъы эси гелмей, шо гече оьлген, бир такъсырсыз Бадави де эки де шагьатны гёрсетивю булан судгъа тюшюп, он йыл туснакъда туруп къайтгъан.

Шу янгылыш нечик тувулунгъан? Къаны гетип, гьалсыз болуп турагъан яралы англатмагъа сюеген затын тийишли кюйде айтып болмай къалгъан. Бадави деген сонг ол бираз токътамагъа герек эди, шо заманда ону оьзюне ким буса да бирев чанчгъанын Бадавиге айтагъаны ачыкъ болажакъ эди: "Бадави, магъа чанчды".

Бадави деген сёзден сонг тавуш аз-маз буса да бёлюнмегенге чанчгъан гиши ол болуп чыкъгъан: "Бадави магъа чанчды".

Айтагъан затын тюз кюйде, тийишли еринде токътап яда тавушун аста этип, сорап яда къычырып айтмакъны уллу агьамияты бар. Язывда буса тавушну шолай алышынывларын тийишли токътав белгилери англата. "Запятойну заралы" - деп язгъаныкъ да муна шо саялы.

Язывда сёзлени маънасын гьатта бюс-бютюн алышдырмагъа болагъан токътав белгилер де бар. Шолар аслу гьалда тире де, запятой да. Бир-эки мисал гелтирейик.

"Салма къой" десек, сен бир затны бир ерге салмагъа къой деген зат, "салма, къой" десек, сен бир затны бир ерге салмай къой деген маъна англашыла.

"Алма бер" дегенде, сен биревге алма бер деген маъна, "алма, бер" десек, сен бир затны алма, дагъы да оьзюнг бер деген маъна англашыла.

Шу сёз жыйымланы маъналарын тенглешдирип къарайыкъ:
"Гетме къара" - "гетме, къара" (масала, киногъа къара).
"Алып гетме тарыкъ" - "алып гетме, тарыкъ" (масала, китап тарыкъ).
"Къарама бар" - "къарама, бар" (масала, театргъа къарама, уьйге гет).
"Яшлар, ойнама башладылар" - "яшлар ойнама башладылар".
"Къачма тарыкъсан" - "къачма, тарыкъсан".
"Директор Атаев" - "директор, Атаев".
"Бавчу, яшлар" - "бавчу яшлар".
"Алма къой" - "алма, къой" ва ш.б.

Шу мисалларда запятойну ролю гёрсетилген. Энни тиреге гелейик.
"Шо алма" - "шо - алма".
"Бу яшлыкъ" - "бу - яшлыкъ".
"Беш санав" - "беш - санав".
"Кёп сёз" - "кёп - сёз".
"Бав емиш" - "бав - емиш".
"Алтын маъдан" - "алтын - маъдан".
"Сют къатыкъ" - "сют - къатыкъ".
"Инженер къыз" - "инженер - къыз".
"Шо гелеген Агьмат" - "шо гелеген - Агьмат".
"Будай гелим" - "будай - гелим" ва ш.б.

Бир табун сёз тагъымлар омонимлер йимик ошашлы бола, запятойну яда тирени кёмеклиги булан оланы башгъалыгъын гёрсетмеге бажарылмай. Тек шолай сёз тагъымлар тилде кёп ёлукъмай. Бир-эки мисал.

алма къой
(бир затны алмагъа къой)

-

алма къой
(ашамагъа алма къой)

Астаракъ тур
(иннемей тур)

-

астаракъ тур
(алгъасамай эретур).

Алгъасамай тур
(къарсалама)

-

алгъасамай тур
(астаракъ эретур).

Алып йибер
(бир затны ал)

-

алып йибер
(масала, китап алып йибер).

Бармай къара
(бармасанг такъсырларман)

-

бармай къара
(масала, къыргъа бармай, телевизоргъа къара).

Шулай сёз тагъымланы герти маънасы савлай предложениеге яда оьзюню гьакъында сёз юрюлеген ишге-гьалгъа къарап токъташдырыла.

Ойлашып къарагъыз, шу сёз тагъымланы сиз нече тюрлю кюйде англайсыз ва нече тюрлю кюйде англашылагъан этмеге боласыз: сёйлей тур, тутуп йибер, охума тарыкъ, ишлетме герек, алып чыкъма къой, гетген гелмей.

Токътав белгилени кёмеклиги булан шу сёз тагъымланы маъналарын нечик алышдырмагъа бола: алгъасама ярамай, илме тюше, ташлама къой, гьалал аша, акъча алмакъ борч, китап охумакъ иш, бармай къарай.

Сёзню ери къайда?

Сёзлерде авазланы (шолай да гьарпланы) белгили гезиги, ери болагъанда йимик, сёз тагъымларда ва предложениелерде сёзлени оьзлени де мекенли бир ери бола. Оланы шо ерлерин алышдырып къолласакъ, кёбюсю гезиклерде маъналары да алышына. Бир нече мисал: "бир агъач арба" (агъачдан этилген арба) - "бир арба агъач" (арба толгъан агъач), "сабан темир" (сабанны темири) - "темир сабан" (темирден этилген сабан), "ел тирмен" (ел булан ишлейген тирмен) - "тирмен ел" (тирмен ишлейгенде болагъан ел) ва ш.б.

Шу сёзлени ерлерин алышдыргъанда маъналары алышынагъан кюйге тергев беригиз:

къайыш юген - юген къайыш
гёк от - от гёк
сийрек гьабижай - гьабижай сийрек
бишген будай - будай бишген
яхшы яш - яш яхшы
бийик терек - терек бийик
къалын шорпа - шорпа къалын
узун ёмакъ - ёмакъ узун
гелген гиши - гиши гелген
агъач иш - иш агъач
тирмен таш - таш тирмен.

Бир-бирде сёзлени ерин алышдырмагъа бажарылмай. Шо зат аслу гьалда сёз тагъымларда кёмекчи глаголлар къоллангъан гезиклерде бола: алып къой, гетип йибер, юрюй тур йимик сёз тагъымларда, сёзлени гезигин алышдырып, къой алып, йибер гетип, тур юрюй деп къолламагъа ярамай.

Кёбюсю сёз тагъымланы сёзлерини ерлерин алышдыргъан булан маъналары бузулмай: мунда гел, уьстге чыкъ, ари тай, кагъыз яз деп де, ерине гёре гел мунда, чыкъ уьстге, тай ари, яз кагъыз деп де къолламагъа ярай.

Соравлар бир, падежлер башгъа

Къумукъ тилде баш падеж ким? не? тюшюм падеж кимни? нени? не? деген соравлагъа жавап бере. Гёрюнюп турагъаны йимик, не? деген сораву баш падежники де, тюшюм падежники де бар:

Баш падеж

- китап

Еслик падеж

- китапны

Багъым падеж

- китапгъа

Тюшюм падеж

- китап, китапны

Ер падеж

- китапда

Чыгъым падеж

- китапдан

Китап деген сёз баш ва тюшюм падежлерде бир йимик къоллангъан. Олай болгъанда, шо сёз предложениеде ёлукъгъанда, къайсы падежде экенни нечик билмеге герек?

Эгер китап деген сёз предложениеде подлежащее буса - баш падежде, толумлукъ буса - тюшюм падежде болур: "Китап охулду" (китап - подлежащее, баш падежде). "Мен китап охудум" (китап - толумлукъ, тюшюм падежде).

Биринчи предложениеде иш этеген предмет "китап", экинчисинде буса "мен" санала.

Еслик ва тюшюм падежлени де кимни? нени? деген бир йимик соравлары бар:

Баш падеж

- терек

Еслик падеж

- терекни

Багъым падеж

- терекге

Тюшюм падеж

- терекни

Ер падеж

- терекде

Чыгъым падеж

- терекден

Еслик ва тюшюм падеждеги сёзлени нечик айырмагъа герек дагъы?

Атындан да билинип турагъан йимик, еслик падеж бир предметни башгъа предметге еслигин англата. Шо саялы еслик падеждеги сёзден сонг предметни англатагъан сёз, демек, существительное гелмеге герек, глагол гелмеге кюй ёкъ: терекни бутагъы, китапны япырагъы, уьйню эшиги, байталны тайы ва ш. б.

Тюшюм падеж буса бир предметни оьзгесине еслигин англатмай, иш оьзюню уьстюне тюшеген предметни англата. Шо саялы тюшюм падеждеги сёзден сонг существительное гелмеге кюй ёкъ, глагол гелмеге герек: терекни алдым, китапны охудукъ, уьйню гёрдюк, тайны оьсдюрдюк.

Тюшюм падежде къолланагъан -ны (-ни,-ну,-ню) суффиксни, оьрде эсгерилген затдан къайры, бирдагъы бир маънасы бар: сёз мекенли бир предметни гьакъында барагъанны англата. Гертилей де, "Терек орнатдым" ва "Терекни орнатдым" деген предложениелени арасында азмаз буса да башгъалыкъ бар. "Терек орнатдым" дегенде не буса да бир терек яда кёп терек орнатгъаным, "Терекни орнатдым" дегенде буса оьзюню гьакъында алданокъ белгили терекни ва кёп терекни тюгюл, биргине-бир терекни орнатгъаным англашыла.

Шу предложениелени тенглешдирип къарагъыз:

Акъча алды - тынглавчугъа белгисиз акъчаны алгъан.

Акъчаны алды - тынглавчугъа белгили акъчаны алгъан.

Китап охудум - не буса да бир китап охугъанман.

Китапны охудум - тынглавчугъа белгили китапны охугъанман.

Сурат этдинг - не буса да бир сурат этгенсен.

Суратны этдинг - тынглавчугъа да белгили биревню яда бир затны суратын этгенсен.

Чечеген ёмакълар

Предметлени, англавланы атларын бир сёз булан англатагъанны орнуна бир-бирде кёп сёз булан оланы хасиятларын ачыкъ этип, ёрамыш къайдада англатагъан кюйлер де бола. Шу чечеген ёмакъланы охуп, оларда оьзлени гьакъында айтылагъан затланы атларын табайыкъ.

1.
Бурнуна такъгъан затын
Гётере этмей сан да.
Ерни оя буса да,
Бутлары бираз къанна.
Бойну узун оьтесиз.
Не деп хыял этесиз?

2.
Къуш тюгюл, амма уча,
Къакъмай бир де къанатын.
Булут ярып ёл ача.
Недир, билигиз атын?

3.
Энкейип ерни хабар,
Толтуруп, авзун ябар,
Чыгъарып къыргъа ташлар.
Бу не зат болур, яшлар?

4.
Узун бола, йип тюгюл,
Не де о сююп тюгюл,
Даим ятып сюйкеле,
Сысыллай туруп геле.
Къайсы жандыр, ким биле?

5.
Къанна къуйрукъ, ат къулакъ,
Ал къоллары къысгъаракъ,
Коркъачлыкъдан оьлеген,
Айтыгъыз, не болажакъ?

6.
Юрюшю бар югюрюк,
Жыйырылса дёгерек,
Тегенекли топ тие.
Недир, ким айтма сюе?

7.
Не тон тюгюл, не тери,
Тек бир тири тюклери,
Уьстюбюзню тазалай.
Бу не зат болма ярай?

(А. Межитов. Къашгъа бузав)

-Лар (-лер) суффиксни къайда къоллайыкъ

-Лар (-лер) суффикс кёплюкню англатагъаны белгили: кагъыз - кагъызлар, иш - ишлер, ат - атлар. Тек бир-бирде сёзню шо суффикси бар къайдасын да, ёкъ къайдасын да тенглешдирип къарасакъ, суффикси бары азлыкъны англатагъан болуп чыгъажакъ. Оьзлени айры-айры санамагъа бажарылагъан увакъ предметлени гьакъында сёйленегенде муна шулай бола. Али базардан алма алды - Али базардан алмалар алды деген предложениелени тенглешдирип къарайыкъ. Буланы биринчиси Али базардан кёп, масала килограмм, пуд алма алгъанны, экинчиси буса Али базардан айырып-айырып бир нече алма алгъанны англата.

Эгер оьзлени айры-айры санамагъа бажарыла буса да, уллу, къолуна алма, гётерип бир ерден бир ерге элтме болмайгъан предметлени гьакъында сёйлене буса, -лар (-лер) суффикс кёплюкню англатагъан кююнде къала: Али базардан сыйыр алды - Али базардан сыйырлар алды.

Шу предложениелени биринчисинде Али базардан бир сыйыр алгъаны, экинчисинде буса кёп сыйырлар алгъанны гьакъында айтыла.

Глаголланы кёплюк къайдасы биз, сиз, олар деген бет местоимениелени кёмеклиги булан этиле. Олар, глаголланы артына къошулуп, суффикслеге айланып къала.

Сингармонизм къайдасына гёре -биз,-сиз, суффикслер дёрт тюрлю (-быз,-биз,-буз,-бюз,-сыз,-сиз,-суз,-сюз), ‍-лар суффикс эки тюрлю (-лар,-лер) алышына. Гёрюнюп турагъаны йимик биз, сиз местоимениелер суффикслеге айлангъанда савлай сакълана буса, олар деген местоимениени о авазы тюшюп къала.

Тюшмесе амалы да болмагъан экен, неге тюгюл къумукъ тилде о аваз бир заманда да сёзню биринчи бувунунда тюгюл ёлукъмай, сёзню биринчи бувуну буса суффикс болуп болмай. Окъ частица къошулуп этилген гелгендокъ, баргъандокъ йимик сёзлер яда эки сёзден этилген савбол йимик сёзлер бу ерде гьисапгъа алынмай, неге тюгюл олар къошма сёзлер.

Глаголланы кёплюк къайдаларында биз, сиз, олар деген кёплюк бет местоимениелерден этилген суффикслени къолланмагъы шолай глаголларда гьар заман инсанланы гьакъында сёйлене гелгенин англата, неге тюгюл биз инсандан къайры затны гьакъында биз, сиз, олар деп айтмайбыз. Шолай болгъанда, инсандан къайры затны гьакъында сёйлейгенде глаголланы кёплюк къайдаларын къолламагъа ярамас. Биринчи ва экинчи бетдеги кёплюк глаголланы къоллап да болмай, бола буса да уьчюнчю бетдеги кёплюк глаголну да къолламагъа тюшмей: яшлар гелдилер, пионерлер походгъа гетдилер, къурувчулар ферма этелер деп айтмагъа ярар, амма оьгюзлер гелдилер, чечеклер чыкъдылар, алмалар бишдилер деп къолламагъа ярамас.

Алдында санав яда башгъа бир кёплюкню англатагъан сёз бар существительноелер де -лар (-лер) суффикссиз къолланмагъа тюше: беш китаплар, кёп алмалар, бир нече адамлар деме ярамас, беш китап, кёп алма, бир нече адам деме ярар.

"Акъсайланы алды буса Анадол"...

Тилде прилагательноелени аслу борчу - предметлени, англавланы суратламакъ: къызыл алма, акъ там, белгили иш. Шу ролюнда прилагательноелер бир заманда да алышынмай, гьеч бир суффиксни къабул этип болмай: къызылны алма, акъгъа там, белгилиде ишде деп айтмагъа ярамай. Амма артындагъы сушествительноелени тайдырып къойсакъ, прилагательноелер оланы бары да ихтиярын оьзлени уьстюне ала да, къайсы суффиксни де къабул этмеге башлай, оьзлер де толу кюйде существительноелеге айланып токътай: къызыллар - къызылланы - къызыллагъа, акъны - акъгъа - акъда, белгилини - белгилиге - белгилиде ва ш.б.

Существительноелер оьзлер де бири-бирине белгилевюч болуп гелмеге ярай. Шо заманда белгилевюч болгъан существительное алышынмай, гьеч бир суффиксни де къабул этмей: таш уьйлер деп айтма яраса да ташны уьйлени, ташгъа уьйлеге деп айтмагъа ярамай.

Причастиелер де тилде аслу гьалда белгилевюч борчну кюте. Белгилевюч гьисапда олар, гьатта прилагательноелерден де кёп къоллана. Шону себеби, олар глаголлардан кёп тюрлю суффикслени кёмеклиги булан этилегенге, замангъа гёре де алышынагъангъадыр. Масала, биргине-бир ал деген глаголдан алгъан, алагъан, алажакъ, алыр, алмагъан, алмайгъан, алмажакъ, алмас деген причастиелени этмеге бола.

Оьзге белгилевючлер йимик, причастиелер де оьзлер байлангъан сёзлени алдында геле: эл безген гиши, ябушгъан терек, гезеген от, тююлген къуш, этилер иш, чачылажакъ урлукъ, ашалыр аш ва ш. б.

Оьзге белгилевючлер йимик, причастиелер де белгиленеген сёзлерсиз къолланагъан кюйлер бола. Шо заманда олар существительноелеге айланып къала, суффикслер къабул этеген, падежлеге гёре тюрленеген бола. Тавукъоьлтюреген, элбезген, тююлген, чычкъан, ябушгъан, сюнкюкъыргъан, бюйрюлген, ятагъан (хынжал йимик савут), сютеген, къуюшгъан (аткъайыш), савусгъан, гезеген существительноелер муна шолай этилген.

Эсгерилген сёзлени барысыны да -гъан (-ген), -агъан (-еген) йимик причастие этеген суффикслери сакълангъан. Къумукъланы машгьюр шаири Йырчы Къазакъ буса "Агь!"- деген булан артмай кёмеклер" деген йырында существительноеге айлангъан причастиени шо суффикссиз къоллагъан. Балики, Къазакъны девюрюнде шолай ярай болгъан буса да ким биле:


Азирейил жан алгъынча гетейик,
Азизлеге акъсай-токъсай етейик,
Акъсайланы алды буса Анадол -
Ол хужудан ялдап нечик оьтейик?!
 

Йырчы Къазакъны 1957-нчи йылда чыкъгъан китабында шу шиърудагъы акъсай деген сёзге "Ростовну ювугъунда, Донну ягъасындагъы шагьар"- деп англатыв берилген.

Биринчиси, Къазакъны девюрюнде Дон бойда Акъсай деп шагьар болмагъан (Аксай деген посёлок шагьаргъа гьали-гьалилерде айлангъан), шолай аты булангъы оьзен болгъан, гьали де бар.

Экинчиси, я оьзенни, я юртну гьакъында айта буса да Къазакъ акъсай демежек эди, яхсай дежек эди. (Дагъыстандагъы Яхсай юртда ол яшама да яшагъан).

Уьчюнчюсю, шиъруну маънасына гёре бу ерде Акъсай деген я оьзен, я юрт бирдокъда къыйышмай.

Шиъруну "Акъсай юрюйбюз, акъсайланы алдында буса Анадол бар, шондан нечик оьтер экенбиз" - деген маънасы бар. Бу ерде сёз акъсайгъан адамланы гьакъында бара, тек Къазакъ акъсайгъанланы деген сёзню -гъан суффикссиз къоллап къойгъан. Шо суффиксни оьзюню ерине салсакъ, бары да зат ап-ачыкъ болуп къала:


Азирейил жан алгъынча гетейик,
Азизлеге акъсай-токъсай етейик,
Акъсайгъанланы алды буса Анадол -
Ол хужудан ялдап нечик оьтейик?!
 

Не ишдир? Ким эте?

Гьар предложениени бир толу маънасы болмагъа герек, шолай тюгюл буса, о предложение болмай. Эгер, масала, существительноелер затны атын айтып къутулуп къала буса, предложение шо зат не этегенни яда огьар не этилегенни англатмагъа герек. Адатлы гьалда, предложениени подлежащееси де (иш этеген яда иш оьзюню уьстюнде этилеген предмет), сказуемоеси де (шо предмет не этегенни яда огъар не этилегенни англатагъан сёз) болмагъа тюше. Тек бир-бирде шоланы бириси болуп къалагъан яда, экиси де тайып, янгыз экинчи даражалы членлер болуп къалагъан кюйлер къаршылаша. Шолай гезиклерде не иш этилегени де, шо ишни къайсы предмет этегени де болуп турагъан агьвалатдан, гьалдан англашылып къала. Масала, биз агъачлыкъда айланагъанда "Къоян!" - деп къычырсакъ, "Къоян бар!" - деген зат англашылып къала. Шу предложениеде биргине-бир сёз-подлежащее тюгюл ёкъ. Автобусну гёзлеп турагъанланы бириси, ёлгъа къарап, "Геле!" - десе, адамлар барысы да "Автобус геле" деп англажакъ. Шу предложениени янгыз сказуемоеси тюгюл ёкъ. Экев лакъыр этегенде берилеген соравларда-жавапларда, предложениени подлежащееси де, сказуемоеси де тюшюп, янгыз экинчи даражалы членлер къалмагъа ярай. Масала, ёлдашына яш "Къайда барасан?"- деп сорагъанда, ол "Киногъа",- деп жавап берсе, шо экинчи предложениени не подлежащееси, не сказуемоеси болмай къала.

Къардаш тиллер - къардаш сёзлер

Дюньяда къардаш тиллер кёп бар. Масала, янгыз бизин уьлкеде къумукъ тилге къардаш йигирма эки тил бар. Тиллени къардашлыгъы-ювукълугъу олар аввалында бир тилден амалгъа гелмекден бола. Тек аслусунда бир тил болса да, къардаш тиллер бара-бара аз-маз буса да алышынмай къалмай.

Биз гьали бирден онгъа ерли санавлар СССР-деги бары да тюрк тиллерде нечик айтылагъанны гёрсетмеге сюебиз.

Къумукъ тил: бир, эки, уьч, дёрт, беш, алты, етти, сегиз, тогъуз, он.

Азербайжан тил: бир, ики, уьч, дёрд, беш, алты, едди, секкиз, доггуз, он.

Узбек тил: бир, икки, уч, гурт, беш, олти, етти, саккиз, тукъкъиз, ун.

Къазах тил: бир, еки, уьш, тёрт, бес, алты, жети, сегиз, тогъыз, он.

Туркмен тил: бир, ики, уьч дёрт, беш, алты, еди, секиз, докуз, он.

Татар тил: бер, ике, оьч, дюрт, биш, алты, жиде, сигез, тугыз, ун.

Башкъыр тил: бер, ике, оьс, дюрт, биш, алты, ете, гьигез, тугъыз, ун.

Уйгур тил: бир, икки, уьч, тёрт, беш, алте, етте, секкиз, токъкъуз, он.

Къыргъыз тил: бир, эки, уьч, тёрт, беш, алты, жети, сегиз, тогуз, он.

Къаракъалпакъ тил: бир, еки, уьш, тёрт, бес, алты, жети, сегиз, тогъыз, он.

Ногъай тил: бир, эки, уьш, дёрт, бес, алты, ети, сегиз, тогъыз, он.

Къарачай-балкъар тил: бир, эки, уьч, тёрт, беш, алты, джети, сегиз, тогъуз, он.

Къарайым тил; бир, эки, уьч/иц, дёрт/дерт, беш/бес, алты, еди, сегиз, тогъуз, он.

Гагавуз тил: бир, ики, уьч, дёрт, беш, алты, еди, секиз, докуз, он.

Барабин-татар тил: пир, ики, уьц, тёрт, пеш, алты, еди, секис, тогъыс, он.

Къырым-татар тил: бир, эки, учь, дёрт, беш, алты, еди, секиз, докъуз, он.

Алтай тил: бир, эки, уьч, тёрт, беш, алты, ети, сегис, тогус, он.

Шор тил: пир, ийги, уьш, тёрт, пеш, алты, четти, сегис, тогус, он.

Чулым-тюрк тил: пир, иги, уьц, тёрт, пеш, алты, еди, сегис, тогъус, он.

Хакас тил: пир, ики, уьс, тёрт, пис, алты, чити, сигис, тогъыс, он.

Тува тил: бир, ийи, уьш, дёрт, беш, алды, чеди, сес, тос, он.

Якъут тил: биир, икки, уьс, тюоьрт, биэс, алта, сэттэ, агъыс, тогъус, уон.

Чуваш тил: пер, ике, вис, тават, пилек, улта, сиче, сакар, тахар, вун.

Сотав булан Рашия

Белгили къумукъ шаир Аткъайны "Сотав булан Рашия" деген поэмасы эсигиздедир. Нече де арив аты да бар! Шону тюрлю-тюрлю кюйде алышдырып къарайыкъ гьали: "Сотав да, Рашия да", "Сотав ва Рашия", "Сотав гьам Рашия", "Гьам Сотав, гьам Рашия".

Поэманы болма ярайгъан беш де атындан сиз, озокъда, биринчилей авторну вариантын, сонг "Сотав да, Рашия да" дегенин танглажакъсыз. Себеби де шоларда адамланы атлары къумукъ байлавучлар булан бирикгенлик. Поэманы къалгъан уьч де атында буса оьзге тиллерден гелген ва. гьам деген союзлар къоллангъан. Олар къумукъ тилде къолланагъанлы нечесе юз йыллар бола буса да, гьали де бир тамаша ят йимик гёрюне.

Ва, амма, ва амма союзлар бизге арап тилден гелген. Арап тилни оьзюнде ва сёзлени арасында гелип, оланы къошмакъ учун къолланмай, сёзлени башында такрарланып гелсе, сёзлер къошулагъанны англата. Масала, Сотав ва Рашия деп тюгюл, ва Сотав, ва Рашия деп къоллана. Шолай болгъанда, биз ва сёзню къуллугъун бираз алышдырып къоллай экенбиз. Балики, къулакъгъа тамаша да о шо саялы тиедир.

Эгер предложениелени къошмакъ учун къоллангъан буса ва къулакъгъа дагъыдан-дагъы четим тие. Шу предложениелени тенглешдирип къарагъыз: Гюн чыкъды, мен де ишге гетдим - гюн чыкъды ва мен ишге гетдим. Экинчи предложение бир тамаша, къулагъыбызгъа гючден сугъулагъан да йимик.

Къумукъ йырларда ва ёмакъларда, айтывларда, аталар сёзлеринде ва-ны нагагь да ёлукъмайгъаны, язывчуланы асарларында да, айрокъда шиъруларда залим аз ёлугъагъаны муна шо саялыдыр.

Масала, бизин уллу шаирибиз Иырчы Къазакъ язгъанларында ва-ны бир сама къолламагъан.

Къалгъан арап союзлардан амма аз къолланагъан, ва амма буса бирдокъда къолланмайгъан болгъан деп айтмагъа ярай.

Гьам, эгер союзлар бизге фарс (иран) тилден гелген. Шолардан гьам союз аз къоллана. Гертилей де, гьам Али, гьам Агьмат яда Али гьам Агьмат дегинче Али булан Агьмат яда Али де, Агьмат да десек яхшы тюгюлмю дагъы?

Оьзге союзлар булан тенглешдиргенде эгер бираз кёп къоллана. Тюзю, ойлашып къарасакъ, ону тилде кютеген айры бир борчу, иши чи ёкъ. Неге деп айтсагъыз, шо шарт союз эгер къоллангъан бары да предложениелерде шартлыкъ ону къошмай къойсакъ да англашыла. Шу предложениелени тенглешдирип къарайыкъ: Эгер заманынг болса, бизге багъып чыкъ - Заманынг болса, бизге багъып чыкъ. Эгер кино тез битегенни билген бусакъ, бармай къоймас эдик - Кино тез битегенни билген бусакъ, бармай къоймас эдик.

Шу предложениелени эгер союз къошулгъанларында шартлыкъ бираз гючленген, о эки пай болгъан деп айтмагъа ярай. Эгер-ни дагъы этгени ёкъ, шартлыкъны о янгыдан яратмагъан. Шо саялы ону къолламай къойгъан булан да башгъа болагъан зарал ёкъ.

Оюнлар

Биринчи оюн

Жыйылгъан яшланы бириси кёп гьарплы сёз айта, къалгъан яшлар гезик булан чалт шо сёзню гьар гьарпы булан башланагъан бир сёз айта. Яшланы чалт ва тюз айтгъаны ута. Масала, бавлар деген сёзню алайыкъ.

Биринчи яш: бару

Экинчи яш: алаша

Уьчюнчю яш: ваъда

Дёртюнчю яш: лапур

Бешинчи яш: аргъумакъ

Алтынчы яш: рагьму

Экинчи оюн

Бир сёзню алып, шондагъы гьарпланы ерлерин алышдырып къоллап, янгы сёзлер этмеге герек. Гьар гьарпны бир нече сёзде къолламагъа да ярай. Ким чалт ва кёп сёз этсе, шо ута.

Мисал учун башалман деген сёзню алып къарайыкъ. Шондагъы гьарпланы къоллап, шулай сёзлер этмеге бола:

баш, башла, башлама, башламан, аш, аша, ашама, шаман, ашна, ашал, ашала, ашалма, ашалман, ал, ала, алма, аламан, амал, алман, бал, бала, балман, балам, Балаш (адамны аты), алаша, алашама, алашаман, алмаша шал, шалман, нал, налман, мал, шам, аба, абаман ана, анама, ман, мана, Манаша (адамны аты), алам, шамала, Шабан (адамны аты), маша, шаман (сигьручу, эмчи), лам (сёнюп лам болмакъ), Анаш (адамны аты), анаша (анаша тартмакъ), лама (балчыкъ сылайгъан зат).

Уьчюнчю оюн

Яшлар жыйылып, бириси бир шиъру гесек охуй, къалгъанлары шонда оьзюню гьакъында айтылагъан предметни атын айта.

1.
Йыртыллай ял къуйругъу,
Гёресен, кишдей къара,
Уьстюне минсенг, сени   
Алып ел йимик бара. 
Ел елпиллетип ялын,
Оьктем ёргъалай къашгъа,
Учгъун чыгъара юрюй,
Налы урунса ташгъа.

2.
Аркъасында тонкъусу,
Ачувланса тюкюре,
Ятдырмагъа къарасанг,
Йылай туруп оькюре.
Бир-бирде ятып къала,
Какичлерине урса.
Огь, не бийик боласан,
О сени алып турса.

3.
Мююзлери чаталгъан,
Арив жан деп ат алгъан,
Ватаны темиркъазыкъ,
Тайгада болмай языкъ.
Къарда чананы тарта,
Жынсы колхозда арта.
Темиркъазыкъны халкъы
Ону гёрмесе ялкъа.

4.
Оьзю уллу да тюгюл,
Тек узун къулакълары.
Югюн гётерип гелген
О бизин къонакъланы.
Къуллукъ этип инсангъа
Уьйренген хасияты.
Гьеч билмеймен не учун
Агьмакъгъа чыкъгъан аты.

5.
Хоруллап юхлай,
Таныйсан ону.
Исси уьйде де
Чечилмей тону.
Гетген йыл тувгъан,
Оьзю пос мыйыкъ.
Къуйругъу узун,
Гёзлери къыйыкъ.

6.
Къонушгъа минип,
Юхлама къона,
Бары да жандан
Алда уяна.
Къычырма башлай
Оьзю танг булан,
Музыка йимик
Арив анг булан.

(К. Султанов. Гюнню шавласы)

Не болур?

Предложениени экинчи даражалы членлерин уьйренегенде еслик падежде гелген белгилевючню де, къыя толумлукъну да бир-биринден айырмагъа четим тиеген гезиклер бола. Шолай гезиклерде бизге сёзню маънасы да, огъар берилеген соравлар да кёмек этежек.

Шу предложениелени тенглешдирип къарайыкъ: Школаны баву чечекленген - Яшны анасы колхозда ишлей.

Биринчи предложениедеги школаны деген сёз баву деген сёзню белгилей, къайсы бав? деген соравгъа жавап бере. Ондан къайры да биз школаны деген сёзню еслик падежни суффиксисиз де къоллап болабыз: школа баву. Олай болгъанда, предметни белгилеп, белгилевючню къайсы? деген соравуна жавап да берген сонг, еслик падежни суффиксисиз къолланып да бола буса, шо сёз - белгилевюч.

Экинчи предложениедеги яшны деген сёз къайсы яш? деген соравгъа тюгюл, кимни яшы? деген соравгъа жавап бере, артындагъы предметни белгисинден эсе, башгъа предметни огъар еслигин артыкъ да, ачыкъ да гёрсете, уьстевюне де яшны деген сёзню еслик падежни суффиксисиз къолламагъа бажарылмай: яш анасы десек, маъна алышына.

Шолай болгъанда, аслу гьалда предметни башгъа предметге еслигин де гёрсетип, къыя толумлукъну кимни? деген соравуна жавап да берген сонг, еслик падежни суффиксисиз къолланып да болмай буса, шо сёз - къыя толумлукъ.

Дагъы да шу сёз тагъымланы тенглешдирип къарайыкъ:
Китапны япырагъы - Агьматны анасы
Терекни бутагъы - Ажайны къызы
Гюнню шавласы - директорну доклады
Язбашны тангы - профессорну лекциясы
Айны ярыгъы - ананы уланы
Гюзню гюню - яшны эгечиси

Биринчи тапкъырдагъы китапны, терекни, гюнню, язбашны, айны, гюзню деген сёзлер оьзлерден сонг гелген предметлени белгилей, къайсы? деген соравгъа жавап бере, еслик падежни суффиксисиз къолланып бола: китап япырагъы, терек бутагъы, гюн шавласы, язбаш тангы, ай ярыгъы, гюз гюню демеге ярай.

Шолай болгъанда, эсгерилген сёзлер белгилевючлер.

Экинчи тапкъырдагъы Агьматны, Ажайны, директорну, профессорну, ананы, яшны деген сёзлер оьзлерден сонг гелген предметлени белгилеринден эсе, башгъа предметлени олагъа еслигин бек гёрсете, къыя толумлукъну кимни? деген соравуна жавап бере, еслик падежни суффиксисиз де къолланып болмай: Агьмат анасы, Ажай къызы, директор доклады, профессор лекциясы, ана уланы, яш эгечиси демеге ярамай. Шолай болгъанда, эсгерилген сёзлер - къыя толумлукълар.

Бир падежде къоллангъан бир йимик маъналы сёзлер къумукъ тилде къыя толумлукъ, масала, рус тилде белгилевюч болуп гелеген кюйлер къаршылаша. Шогъар тамаша болмагъа тюшмей: олар башгъа-башгъа къурулушу булангъы тиллер.

Мисал учун шу предложениелени тенглешдирип къарайыкъ: Агьматны уланы яхшы охуй - Сын Ахмеда учится хорошо. Оьрде айтылып гетгени йимик, Агьматны - къыя толумлукъ. Огъар сорав кимни (уланы)? деп салынажакъ. Экинчи предложениеде буса Ахмеда - белгилевюч, неге тюгюл огъар кимни?/кого? деген соравну салып болмай, янгыз къайсы (улан)?/чей (сын)? деген соравну салып бола, шо сорав буса белгилевючню сораву. Эгер сёз къыя толумлукъ буса, о еслик падежни соравуна жавап бермеге борчлу.

Билемисиз?...

Къаннала къанны ва ала деген эки сёзден этилген. Олар къошулгъанда, ы, а созукълар бирче гелип, ы тюшюп къалгъан.

Сютеген сют деген сёзге -эген суффикс къошулуп этилген. Сют сюртеген, сютю чыгъагъан деген маънасы бар.

Бахча багъ деген сёзге -ча суффикс къошулуп этилген. Бир-бир тюрк тиллерде бав-гъа багъ деп айтыла. Шо сёзге гиччиликни англатагъан -ча суффикс къошулгъанда, тутукъ ч авазны алдында гелген созукъ гъ тутукъ х авазгъа айланып къалгъан: багъча - бахча. Шулайлыкъда, бахча гиччи бав деген зат.

-Ча суффикс къошулуп этилген, гиччиликни англатагъан сёзлер бизде аз буса да дагъы да бар: хали+ча - халча (созукъ и аваз тюшюп къалгъан), тах+ча - тахча, майдан+ча - майданча ("детская площадка"-гъа бир вакътилерде яшланы майданчасы деп айтыла эди), китап+ча - китапча.

Сувалчан сув, ал сёзлерден де, -чан суффиксден де бирикген: сув+ал+чан - сувалчан. Ону сув алагъан, сувда болагъан деген маънасы бар.

Белдев (белдав) бел деген сёзге -де, в (бир-бир китапларда айтылагъан кюйде, -ле,-в) суффикслер къошулуп этилген. Белдев - бир затны белиндеги белги деген маънада. Масала, акъ тамны белинден тёбен ягъына къара шере берсе, белдев тартгъан деп айтабыз. Бырынгъы тюрк тилде белдев бираз башгъа маънада къоллана болгъан: кийиз уьйню дёгерек айланып ортасындан байлайгъан аркъангъа шолай айта болгъан.

Бичакъ бич глаголгъа -акъ суффикс къошулуп этилген. Бичакъ да, бычгъы да - бир тамурлу сёзлер.

Бырынгъы тюрк тилде япмакъ, чырмамакъ деген маъналары булан бёрке деген сёз болгъан. Бёрк муна шо сёзден этилген ва ябагъан, чырмайгъан (башны) зат деген маънаны англата. Бёрк де, бюркев де - бир тамурлу сёзлер.

Билезик - къошма сёз, билек ва юзюк деген сёзлер къошулуп этилген: билек+юзюк -> билекюзюк -> билезик.

Гьабижай - къошма сёз, гьажи ва будай деген сёзлерден этилген: гьажи+будай -> гьажибудай -> гьажибдай -> гьабиждай -> гьабижай. Бир-бир юртларда шо сёзню гьали де гьабиждей, гьабиждай, гьажибудай, гьажибдай деп къоллайлар.

Гогаман деген сёз де эки сёзден къурашгъан: гёк+эмен.

Бырынгъы тюрк тилде язмакъ, языв деген маънада къолланагъан битиб деген сёз болгъан. Язылгъан зат, язылгъан кагъыз деген маънаны англатмакъ учун шо сёзге суффиксни къошуп, битик деп къоллай болгъан. Гьали биз шо сёзню гьайкел деген маънада къоллайбыз.
 
 

Copyright © 2009 | Кумыкский мир