Ибрагьим Керимов

Къумукъ тилни къужурлу грамматикасы

 
 
  Содержание

Фонетика

Гьарплар-атлар, гьарплар-санавлар

Алфавит, алифба деген сёзлени биринчиси грек сёз, а ва б (греклерде - в) гьарпланы атлары альфа ва вита къошулуп этилген, экинчиси арап сёз, о да шолай шо эки де гьарпны атлары алиф ва ба биригип этилген.

Кёбюсю тиллерде гьар гьарпны къоюлгъан аты, шо атны башында да шо гьарп гёрсетеген аваз бола болгъан. Масала, араплар а-гъа алиф, з-гъа заль, д-гъа даль дей, бырынгъы славянлар шолагъа азъ, земля, добро дей болгъан. Гьали буса биз шо гьарплагъа а, зе, де деп къоябыз.

Бырынгъы славян тилни, кириллица ва глаголица деп, эки тюрлю алфавити болгъан. Гьали биз юрютюп турагъан алфавит шо бырынгъы кириллица деген алфавитни яхшылашгъан, камиллешген формасы демеге ярай.

Гьали гьарплар янгыз авазланы гёрсетмек учун къоллана, бырынгъы заманларда, санавлар ёкъда олар санавланы орнунда да къолланып гелген. Эгер гьарп санавну гёрсетмек учун къоллангъан буса, ону уьстюне боя-бой гьыз да тартып, эки де ягъына точкалар да салмагъа тюше болгъан.

Тамаша гьарплар

Адатлы гьалда, тилде гьар авазны оьзюню гьарпы бола, тек авазлардан гьарплар яда гьарплардан авазлар кёп елугъагъан кюйлер де аз болмай. Къумукъ тилде 33 аваз бар, гьарплар буса - 39. Шо артыкъ алты да гьарп да шулардыр: я, ю, е, ё, ь, ъ.

Шолардан ь, ъ негер тарыкъ экени булай да англашыла: олар бир авазны да белгилемей, аслу гьалда къошма сёзлени этегенде, яда, башгъа бир гьарпгъа къошулуп, янгы гьарп этмек учун къоллана. Къалгъанларына гелгенде буса, биз оланы, тилибизде олай къошулчан авазланы этеген гьарпларыбыз бар тура да, оьзюбюз онгайлыкъ учун къоллайбыз: масала, я, ю, е, ё гьарпланы орнуна сюйсек йа, йу, йэ, йо, йоь, йуь деп къоллап болур эдик.

Я, ю, е, ё - тамаша гьарплар. Сёзню башында гелсе яда ортасында буса да созукълардан ва айырагъан ь, ъ белгилерден сонг гелсе, я, е гьарплар эки авазны - й+а, й+э авазланы англата: ярыкъ, къая, къолъявлукъ, ем, тиер, атъер ва ш.б. Къалгъан гезиклерде олар бир авазны - а, э авазланы англата: тел, келле, октябрь (таза къумукъ сёзлерде я гьарп тутукълардан сонг къолланмай).

Сёзню башында гелсе яда ортасында созукълардан сонг гелсе, ю гьарп уьч авазны - й+у, й+уь авазланы англата: юммакъ, юзюк, къоюгъуз, юрююк. Къалгъан гезиклерде ю гьарп бир авазны - уь-ню англата: тютюн, тюе, гюрен ва ш.б.

Сёзню башында гелсе, ё гьарп уьч авазны - й+о, й+оь авазланы, айырагъан ь, ъ белгилерден сонг гелсе, эки авазны - й+о авазланы англата: ёл, ёнкю, атъёкъ. Къалгъан гезиклер де ё гьарп бир авазны - оь-ню ва алдындагъы тутукъну инчелигин англата: тёле, кёпюр, кёмек, гёлек.

Къалын тутукълардан сонг ю, ё гьарплар къолланмай, у, о къоллана: сумакъ, къол, тон, чомарт, къуру, туруш.

Бир-бир гьарплар да, олар гёрсетеген авазлар да тилде сёзню не еринде де - башында да, ортасында да, ахырында да - къолланып болмай.

Ц, ф, щ авазлар къумукъ сёзлерде сийрек ёлугъа, б, г, д авазлар къумукъ сёзлени ахырында, ы, нг авазлар сёзню башында бир заманда да къаршы болмай.

Гь гьарп ва аваз аслу гьалда арап тилден алынгъан сёзлерде къоллана (шо сёзлени бирлери бизге фарс тилден таба гирген.) Арап тилде гь аваз сёзню башында кёп ёлугъагъангъа бизде де шо сёзлер аслу гьалда гь аваз булан башлана, сёзню ортасында ва ахырында о аз ёлугъа: гьава, гьазир, гьалива, гьамам, гьарзи, гьамар, гьилла, гьукумат, гьюнер, гьаракат, гьакъыл, гьукму ва ш.б.

Бу затгъа тамаша болмагъа тюшмей. СССР-деги йигирма уьч де тюрк тилни сегизинде - чуваш, ногъай, хакас, къыргъыз, тува, шор, алтай, къырым-татар тиллерде - гь аваз оьз сёзлеринде чи къайдан болсун, оьзге тиллерден алгъан сёзлеринде де болмай.

О, оь авазлар сёзню тувра башында яда биринчи бувунунда тюгюл ёлукъмай: от, оьмюр, къол, тёл ва ш.б.

Р, л авазлар бир заманда да къумукъ сёзлени башында къаршылашмай. Шо авазлар булан башланагъан бары да сёзлер бизге арап, фарс яда рус тиллерден гелген: рагьат, рам, разилик, рагьму, роль, ручка, лакъыр, лобан, лабар, леген, лётчик, литр, лозунг.

Р, л булан башланагъан сёзлени алдына къумукълар созукъ аваз къошуп къолламагъа къаст этегени муна шо саялыдыр: разы - ирази, ренк - иренк, лайыкъ - илиякъ (илайыкъ сёз бираз алышынып этилген), рус-орус, Россия - аресей ва ш.б.

Минг гьарп къоллангъан текстни алып ахтарып къарасакъ, гьар гьарп (аваз да) орта гьисапда шунчакъы ёлугъажакъ:

а -143

н - 76

е - 60

р - 55

л - 55

и - 54

ы - 50

т - 41

б - 38

д - 38

у - 38

къ- 37

о - 33

г - 29

гъ- 24

ч - 22

м - 21

ю - 20

й - 19

п - 18

с - 18

ш - 17

з - 15

к - 14

ё - 11

э - 10

гь- 10

я - 10

в - 6

х - 4

уь- 3

нг- 3

оь- 2

ж - 2

ф - 2

ц - 1

щ - 1

Тюпде минг гьарп къоллангъан текст берилген. Гьар гьарпны нече ёлугъагъанын билмеге сюе бусагъыз, санап къарагъыз.

"Багьав да, Асият да догъаны башында эретуруп, къап къарангы кёкню яп-ярыкъ болуп къызарып къалгъан шо бир гесегине багъып тигилгенлер. Гьона къызыл шавла. Шавла! Тек о я гюнню, я айны шавласы тюгюл. О тарихлерде болгъан инг де хорлу гюнлерден бириси-инсанланы жагъына тюшген от-ялынны шавласы. Нечесе юз йылланы узагъында минглер булангъы адамлар тер тёгюп ишлеген биналар, гьона, бир гечеден гююп кюлге айланажакъ... Нечесе яшны, нечесе къатынны, къызны ялынгъа къызаргъан энглерин аччы гёзьяшлар тырнажакъ...

Багьав айтма сёз тапмай, бир Асадуллагъа, бир Асиятгъа къарсалап къарай. Асият буса бир-бирде яллайгъан юртгъа, бир-бирде Асадулланы токътагъан кююне къарап, толгъан гёзьяшларын бирден тёгюп йиберди.

Асадулланы о юртда биргине-бир азиз къарт анасындан ва аявлу гелешмишинден къайры биревю де ёкъ. Къыркъ тамурдан сют берип оьсдюрген ана, яшлыкъны инг де татывлу гюнлерин оьтгерген сююв, шо сюювню шавласы -гелешмиш!.. Нече де багьалы, нече де таза, нече де асыл сёзлер де дюр. Ата юрт!..

Оьзюнг тувгъан юртунгда биревюнг болмаса да, ону юрегинг нечик излей, чакъда бир сама да огъар етишмеге, ону гёрмеге сюесен. Гиччи заманда минген терек бутакъланы сыйпап къарамагъа, о заман яшлар жыйылып аяз гечелерде олтуруп эришип хабар айтгъан хасилерде олтурмагъа сюесен."

(М. Ягьияев. Чакъырылмагъан къонакълар)

Арапча гьамза! Къумукъча недир?

Биз къатты белги Ъ бир аваз да англатмай деп айта туруп уьйренип къалгъанбыз. Бизин тилде, гертилей де, о англатагъан аваз ёкъ да ёкъ. Амма бир табун арап сёзлерде Ъ тамакъны теренинде амалгъа гелеген, къысылып айтылып, Ы йимик эшитилеген авазны англата: Муъмин, Муъминат, маъна, баъли, ваъда, таъсир, таъмин, маъдан. Арапча шо сёзлерде Ъ белгини орнуна гьамза деген гьарп къоллана.

Сёйлев тилде бир-биревлер, айрокъда буйнакск диалектни вакиллери, л, м, н авазланы алдында гелген т авазны орнуна тамакъны теренинде амалгъа гелеген шо авазны къоллайгъан кюйлер бола: отлукъ, татли, атлы, ятлар, тотлу, затлар, отну, путну, къатны, ятмы, батмакъ, этмек йимик сёзлени орнуна оълукъ, таъли, аълы, яълар, тоълу, заълар, оъну, пуъну, къаъны, яъмы, баъмакъ, эъмек деп айталар.

Арапча гьамза деген шо гьарп къумукъча гьарп да саналмай, атсыз, къаттылыкъ белги кюйде къалма да къалгъан.

Эришеген авазлар

Тилни бир нормагъа салмакъ бек къыйын, узакъ йылланы, гьатта асруланы талап этеген иш. Языву ёкъ тиллерде шо иш гьатта бир заманда да бажарылмай деп айтмагъа ярай.

Гьали бизин язывубуз, чалт оьсюп гелеген адабиятыбыз болса да, тилибизде буссагьатда да не айтылышы, не язылышы бир нормагъа тюшюп битмеген сёзлер бар. Шолай сёзлерде ошашлы авазлар гьалиге бири-бири булан "эришип" тура, ёл къоймагъа сюегени де ёкъ: хурт-къурт, къомуз-хомуз, къапуста-хапуста, йилевке-гилевке, йимик-гимик, къурух-къурукъ, харш-харч, хомут-къамут, хашымакъ-къашымакъ, женгертки-ченгертки, балчыкъ-палчыкъ, перчин-берчин, калош-галош, жабар-чабар, гюнесув-гёнесув, гёбелек-гюмелек, ёгъесе-ёгъисе, жижек-жюжек, кёрага-кюреге, гючюк-кючюк, магъала-махала, санта-сонта, санталыкъ-сонталыкъ, табанча-таманча, чопур-чупур, чончаймакъ-чонкъаймакъ, бузав-бизав, шюрме-шюлме, эммек-эмгек ва ш.б.

Тас болагъан авазлар

Сёзде хоншу гелген эки башгъа аваз бири-бирине "гюч" этеген, бири-бирин оьзюне ошайгъан этеген кюйлер бола. Шо къайдагъа ассимиляция деп айтыла. Масала, мунда, янди, къындан, сандан, менде, сенден деп язсакъ да, мунна, янна, къыннан, саннан, менне, сеннен деп айтабыз. Шу сёзлерде н аваз артындагъы д авазны оьзюне ошайгъан этип къойгъан.

Аз буса да хоншу авазланы артдагъысы алдагъысын оьзюне ошатып къоягъан гезиклер де бола. Масала, къонмакъ, янма, тартынма, тынмакъ, илинме, кюйленмек деп язсакъ да, къоммакъ, яммакъ, тартымма, тыммакъ, илимме, кюйлеммек деп айтабыз. Шу сёзлерде м аваз алдындагъы н авазны оьзюне ошайгъан этип къойгъан.

Бир-бирде башлап артдагъы аваз алдагъысын, сонг алдагъысы артдагъысын оьзюне ошатып къоягъан кюйлер бола. Шолай гезиклерде сёздеги янаша авазланы экиси де ёкъ болуп, орнуна ошашлы башгъа авазлар гелип къала. Шолай болагъан кюйлер къумукъ тилде бир нече бар.

1. Эгер биринчи сёз н авазгъа бите, экинчи сёз буса б аваз булан башлана буса, шо эки де сёзню къошуп айтгъанда, жан бар, къан бар, жан батыр, хан батыр, ян баш, он бир, он беш йимик сёзлер башлап, б авазны таъсири булан н аваз м авазгъа айланып, жамбар, къамбар, Жамбатыр, Хамбатыр, ямбаш, омбир, омбеш, сонг буса м авазны таъсири булан б аваз м авазгъа айланып, жаммар, къаммар, Жамматыр, Хамматыр, яммаш, оммир, оммеш болуп къала.

Шулайлыкъда шо сёзлердеги башлапгъы н ва б авазлар ёкъ болуп, орнуна эки м аваз гелип токътай.

2. Алдагъы сёз п авазгъа бите, артындагъы г авазгъа башлана буса, эки де сёзню къошуп айтгъанда, алып гел, берип гет, билип гир, къачып гет, гелип гёр, къагъып гир йимик сёзлер башлап, г авазны таъсири булан п аваз к авазгъа айланып, алыкгел, берикгет, биликгир, къачыкгет, геликгёр, къагъыкгир, сонг буса, к авазны таъсири булан г аваз к авазгъа айланып, алыккел, бериккет, биликкир, къачыккет, геликкёр, къагъыккир болуп къала.

Натижада шо сёзлердеги башлапгъы п ва г авазлар тайып, Оланы орнун эки к аваз елеп токътай.

3. Сёзлерде т ва ч авазлардан сонг с аваз гелсе, олар биригип, ц авазгъа айланып къала, шо ц аваз да къатты, эки бар йимик эшитиле: къатса, атса, ятса, этсе, ачса, ичсе, гечсе, бичсе йимик сёзлер: къацца, ацца, яцца, эцце, ацца, ицце, гецце, бицце деп айтыла.

Демек, т, ч, с авазлар тайып, орнуна эки ц аваз гелип къала. Тек бу ерде бир затны эсгермеге герек. Ц аваз къошулчан, т ва с авазлардан ясалгъан аваз. Шо саялы бу мисалларда янгы аваз амалгъа гелмей деп айтсакъ да янгылыш тюгюлбюз. Ч аваз да къошулчан, т ва ш авазлардан жыйылгъан. Составында т авазны сеси болгъан сонг, о да алда айтылып гетген затгъа къыйышывлу гелип къала.

4. Н авазгъа битеген сёзлеге гъ, г авазлар булан башланагъан суффикслер къошулгъанда, алгъангъа, баргъангъа, утгъангъа, гелгенге, бергенге, сёйлегенге йимик сёзлер, н ва гъ, н ва г авазлар биригип нг авазгъа (къалын ва инче вариантлары) айланып къалмакъдан алгъанга, баргъанга, утгъанга, гелгенге, бергенге, сёйлегенге деп айтыла.

Н авазгъа битеген сёзлеге къ ва г авазлар булан башланагъан сёзлер къошулуп айтылгъанда да муна шолай бола: ондан къайры, сенден къолай, бишген къоз, гелген гиши, къутургъан гийик, батгъан геме йимик сёзлер оннангайры, сенненголай, бишгенгоз, гелгенгиши, къутургъангийик, батгъангеме деп айтыла.

Тек шу эки де мисалда да, алдагъы гезик йимик, башда бар авазлар тайып, орнуна бюс-бютюн янгылары геле деп токъташдырмагъа къыйын, неге тюгюл нг авазны составында н авазны сеси къала.

Бир-бирде биз, сёзню авазларына, оланы гезигине-ерине уьйренип къалып, алышынгъанына тергев бермей де къоябыз.

Бу деген сёзню падежлеге гёре тюрлендирип къарайыкъ гьали:

Баш падеж    - бу

Еслик падеж  - муну

Багъым падеж - бугъар

Тюшюм падеж  - муну

Ер падеж     - мунда

Чыгъым падеж - мундан

Тергеп къарасакъ, у аваздан сонг н аваз геле буса, б аваз м авазгъа айланагъанны гёрюп турабыз, демек, сонорный (бурунлу) н авазны таъсири булан б аваз бурунлу м авазгъа айлангъан.

Ассимиляция къайдасы юрюлмейген ерде, масала гьайдакъ диалектде, шо сёзлерде б аваз сакълана:

Баш падеж    - бу

Еслик падеж  - буну

Багъым падеж - бугъар

Тюшюм падеж  - буну

Ер падеж     - бунда

Чыгъым падеж - бундан

Олай, олар, олагъа, оларда, олардан, онда, ондан йимик сёзлени биревлер алай, алар, алагъа, аларда, алардан, анна, аннан деп айтагъаныны себеби де шо сёзлердеги а авазны таъсири булан о аваз а авазгъа айланып гъалмакъдадыр.

Къонакъ авазлар

Ассимиляция къайдасына гёре бир-бир авазлар ёкъ болуп къалагъанда йимик, бир-бир авазлар сёзлеге "къонакъ" гелип къошулагъан кюйлер де бола.

Игит, илик сёзлени биревлер й авазны алдына, элли деген сёзню буса артына къошуп къоллайлар: йигит, йилик, эллий.

Дазу, бару деген сёзлени, у авазны таъсири булан в авазны къошуп, дазув, барув деп къоллайгъанлар да бола. Кюйге къарагъанда, сув деген сёзде де в аваз муна шолай къолланагъан болуп къалгъан, неге тюгюл бир-бир тюрк тиллерде, масала азербайжан тилде, шо сёзню ахырында в аваз ёкъ: су.

Сёзлеге артыкъ авазлар янгыз ассимиляция къайдасына гере тюгюл, башгъа себеплеге гёре къошулагъан кюйлер де бола.

Къумукъ тилде янаша эки тутукъ аваз булан башланагъан сёзлер болмай. Биз шолай сёзлени айтып уьйренмегенбиз. Шо саялы башгъа тиллерден алынгъан сёзлени башында янаша тутукълар бар буса, оланы алдына и авазны къошуп айтабыз: истол, истакан, ишкола, ишкап.

Эгер тутукъ авазлар сёзню ортасында янаша гелсе, и аваз оланы арасына салына: закис (загс), Каспийиск, кулуп (клуб).

Сёзню ахырында буса къумукъ тилде тутукълар янаша гелмеге ярай, шо саялы да биз шолай сёзлени къыйналмай айтмагъа болабыз: торт, порт, сорт ва ш.б.

Язагъанда буса оьрде эсгерилген айтылышы алышынагъан сёзлени орфография сёзлюкде гёрсетилген кюйде язмагъа тюше.

Гаджими, Гажими?

Тюрк тиллерде ж аваз сёзню башында къатты, къалгъан еринде йымышакъ эшитиле. Масала, жан, жин, жам деген сёзлерде ж къатты, гьатта эки авазны (д ва ж авазланы) сесинден жыйылгъан йимик эшитиле. Шону айтагъанда тилни ал ягъы оьрдеги тиш этлеге уруна ва бир мюгьлетге буса да тыныш алыв да токътала.

Харж, гьужум, хужу деген сёзлерде буса ж йымышакъ. Ону айтагъанда тилни алды тиш этлеге урунмай, тыныш алыв да юкъталмай, тилни де, тиш этлени де арасындан гьава юрюп тура.

Шо саялы, биз эки ерде бир ж гьарпны къолласакъ да, руслар тюрк ва оьзге тиллерден гелген сёзлени башында ж-ны орнуна эки гьарпны - дж-ны къоллай: джейран, джигит, джайлав, джинн ва ш.б.

Бара-бара шу зат адатгъа айланып, ж аваз сёзню башында гелмесе де, руслар ону орнуна дж-ны къоллайгъан (язагъан ва айтагъан) болуп къалгъан: Гаджи, Аджам, Баджи, Мухаджир ва ш.б.

Тюз кююнде эте бусакъ, шо сёзлени Гажи, Ажам, Бажи, Мухажир деп къолламагъа герек эдик.

Сёз еринде эсгерип гетсек, ж, з авазлар рус тилде сёзню ахырында алышынып, ж аваз ш йимик, з аваз да с йимик эшитиле: блиндаш (блиндаж), монташ (монтаж), тас (таз), гас (газ). Къумукъ тилде буса шо авазлар сёзню ахырында алышынмай.
 
 

Copyright © 2009 | Кумыкский мир