Ибрагьим Керимов

Къумукъ тилни къужурлу грамматикасы

 
 
 

Гиришив сёз

Къардаш адыгей халкъны тамаша арив айтыву бар: бир тил билеген гиши бир адам, эки тил билеген гиши эки адам, уьч тил билеген гиши уьч адам... санала. Гертилей де, кёп тиллени билмекни, оьзлени де тындырыкълы билмекни яшавда уллу пайдасы бар. Озокъда, инг башлап инг де тындырыкълы кюйде гьар ким оьзюню ана тилин билмеге тюше. Ана тилин яхшы билеген гишиге оьзге тиллени уьйренмеге де тынч бола.

Охув китаплар программалагъа гёре язылгъан, программалар да охув планда гёрсетилген сагьатлагъа гёре тизилген.

Тилдеги бир-бир къужурлу фактланы охув китаплагъа къошмагъа имканлыкъ ёкъ, сонг да къошулгъан материалны тындырыкълы гечмеге сагьатлар етишмейген гезиклер де аз болмай.

"Къужурлу грамматика" охувчуланы ана тилни уьйренмеге иштагьландырмакъ, ону яхшы билмеге, англамагъа, сёйлейгенде-язагъанда ону бай имканлыкъларындан пайдаланмакъ учун олагъа кёмек этмек муратда язылгъан.

"Къужурлу грамматикадагъы" материал аслу гьалда классдан тышда, масала, ана тил кружогунда, къошум дарсларда, олимпиадаларда, викториналарда, ана тил кабинетинде, там газетлерде, къолъязывлу журналларда ишлетилсе яхшы болур. Тек къайда юрюлсе де, шо ишге къумукъ тилни учители ёлбашчылыкъ этмеге тюшер.

Эгер учитель заман табуп бола буса, шо материалны, озокъда, дарсда къолламагъа да ярар. Иш шу китапдагъы материалны къайда ва нечик къолламакъда тюгюл, чыгъагъан гьасиллерде.

Биз ойлашагъан кюйде, бу китапны педучилищаларда, В.И. Ленинни атындагъы Дагъыстан университетни ва Дагъыстан педагогика институтну ана тиллер уьйретилеген факультетлеринде де къолламагъа яражакъ.

Къумукъ тилни къужурлу грамматикасы биринчилей чыгъарыла. Шо саялы мунда бир-бир кемчиликлер де ёлукъмагъа имканлы: материал азлыкъ этмеге, бир-бир къужурлу масъалалар, фактлар унутулуп къалмагъа яда, ону терсине, тийишсиз затланы гьакъында язылгъан болмагъа ярай.

Шу китапдан пайдаланажакъ ёлдашлардан эс этген кемчиликлени, оьзлени ойларын, таклифлерин Дагучпедгизге яда Дагъыстан педагогика институтгъа авторну атына язып йибермекни тилейбиз.

Автор.


Китапда бар

Гиришив сёз

Фонетика
Гьарплар - атлар, гьарплар - санавлар
Тамаша гьарплар
Арапча гьамза! Къумукъча недир?
Эришеген авазлар
Тас болагъан авазлар
Къонакъ авазлар
Гаджими Гажими?

Грамматика
Запятойну заралы
Сёзню ери къайда?
Соравлар бир, падежлер башгъа
Чечеген ёмакълар
-Лар (-лер) суффиксни къайда къоллайыкъ?
"Акъсайланы алды буса Анадол"
Не ишдир? Ким эте?
Къардаш тиллер-къардаш сёзлер
Сотав булан Рашия
Оюнлар
Не болур?
Билемисиз?

Лексика-1
Атынг кимдир?
Тагъылгъан атлар
Сёзню маънасын нечик билейик?
Бир сёзмю - эки сёзмю?
Омонимлер нечик тува?
Бир затны кёп аты
Къаршы маъналы сёзлер
Билемисиз?

Лексика-2
Бир-бир сёзлер эсгилене, оьзю тил буса янгыра
Къайсы сёз къайдан гелген
Ерли тиллерден гелген сёзлер
Арап тилден гелген сёзлер
Фарс (иран) тилден гелген сёзлер
Рус тилден гелген сёзлер
Солдан онггъа да, онгдан солгъа да
Къошма сёзлер
Таза сёйлейик!
Каламбур деген недир?
Маъна, маъна!
Эрши сёзлер
Итти сёз
Къабакъны хабары
Билемисиз?
Аталар сёзлери, айтывлар
Гёзюнде огъу бар
Билемисиз?

Къумукъ тилни уьйренивню тарихинден


Ибрагим Керимов
Занимательная грамматика кумыкского языка
Махачкала. Дагучпедгиз, 1982.

Web-публикация: Sadr.

Copyright © 2009 | Кумыкский мир