Йырчы Къазакъ

Заман гелир

(Настанет время)

Махачкала. "Новый день". 2001. - 288 с.
 
  Содержание

Гьисабы ёкъ биз юрюген ёлланы...



Талагъан булан булар тоймады

Атлангъаныкъ яз къартайгъан гюн эди,
Элтгеник бир къараваш къыз эди.
Райгьанатгъа арза кагъыз язгъанда,
Баргъан эдик тав якъларда талагъа,
Гьали гелдик къаплан уллу къалагъа.
Талагъан булан булар тоймады,
Башыбызда бёркюбюзню къоймады.


Къызмеди?

Йыгъыла гелгенден сонг эки яш,
Юк болуп ала туруп дос-къардаш,
Бизин сагъа яманлагъан къызмеди,
Къыз улангъа къулакъ асмакъ парзмеди?
Ит улутуп, шогъар къарап дерт ютуп,
Атоллугъа оьч алывлар назмеди?..


Гетгенибиз гёкша марал гюз эди

Гетгенибиз - гёкша марал гюз эди,
Элтгенибиз - бир къараваш къыз эди.
Алтынчы Артлух тавдан артылып,
Еттинчи Чачан тавгъа етгинче,
Тюшгенибиз Акъташавухну оьзю эди.
Болжаллы мичарибиз битген сонг,
Тепгирини тез буйругъу етген сонг,
Къайтгъаныбыз къар таймагъан яз эди.
Къайтып сизге биз баш ура гелген сонг,
Къазапланмай, эркин къойма парз эди.
Къазабынг неге тюшдю молуна,
Къодулайын тутуп берме ёлмеди,
Къазаплангъан ит гавурну къолуна?
Къазанлайын ичибизни къайнатып,
Къатыкъсыз къара сухар чайнатып,
Къунанлайын къозалакъгъа екдирип,
Дюньяланы тюрлю азабын чекдирип,
Чинк артында чырмап-гюрмеп йибердинг
Чинг гавурну Сибирь деген ёлуна.

Биз барабыз, энни мундан барабыз
Сибирлени сын таш болгъур элине.
Боз топуракъ болжал тартгъан ерине, -
Буйрукъ болса, къайтып гелир оьлмеген,
Къарт атайны деврен къалгъан тёрюне.
Баргъан сайын - энни бизге ёл узакъ,
Къачайыкъ десек, хужу Терк - тузакъ.
Терк ягъалап биз барабыз ёл булан,
Яврунлардан яна чыкъгъан тер булан.
Кюр юрекли бизин тенгли уланлар
Энниден сонг ишин къойсун оьр булан.
Яз эртени яшлыкъ этип, янгылып,
Чыгъып гетип, къайтып тюшсе къолуна,
Биздей къара къайгъы табар чер булан,
Бизин йимик болгъунчагъа къолайдыр
Оьлюп гетип, бир болгъаны ер булан.

Терк ягъасы толгъан алай тенг къазакъ,
Темирдей налбагьлары бек тузакъ.
Налбагьындан чыгъып къарасакъ,
Тулпарлар оьтмес йимик Терк тузакъ.
Ол хужуну ягъасы явлу, тюбю ёкъ...
Жан оьтмеге кёпюр излей ёлуна:
Онг деп, терс деп - айып этме ярамас,
Бир Аллагьны сююп де берген солуна.
Указланы узакъ тюгюл буйругъу,
Къайтып гелме къарт атайны къолуна.
Пашманлыкъны ташлап да къойсун беренден,
Бир тюшген сонг чыкъма къыйын теренден.
Ари-бери талпынабыз талгъынча,
Этден тайып сюегибиз къалгъынча.
Дин душмангъа билдирмесбиз сырыбыз,
Ичибизден элчи жанлар алгъынча.
Элчи гелмей, ит гавурлар жан да алмас.
Кёкюреклер тешип гючден жан да алмас.
Гумалап салгъан булан налбагьгъа -
Кёмюрдей къара юзлю, къуш гёзлю
Дин душманлар дёндюрерми сал ягьгъа,
Саллар йимик юреклеге от ягъа...
Ёлдан тайып, ёл адашгъан албагьгъа
Гёрген гиши артыбыздан гёз сала,
Гёзлеринден бюлдюр-бюлдюр яш сала...
Языкъ сынып, бизге гелген балагьгъа,
Бу балагьны тенгиринден гёрмесни
Чыгъар жаны етишмесин салагьгъа.
Бу балагьны терени мол, сайы да ёкъ,
Адамлардан гёрген булан пайда ёкъ.

Ата-ананы алтмышында арт этип,
Етмишинде къайгъы булан къарт этип,
Генг дюньяда гёрген гюнюнг ярты этип,
Бизин йимик гетген нече, къайда ёкъ!..
Аристан деп ат къойдулар орусу,
Агъачланы чирик-къурусу.
Асырамай аслам салгъан югюбюз.
.............................
.............................
Бир иш этип гетген эдик бошлукъдан
Онглу-терсли гьакъыллагъа хошлукъдан.
Айман-айман гюл, ай артар, гюн кемир,
Кюр юреклер къатгъан - талав, таш темир,
Сагъыш булан гетсе де къыйын, зая оьмюр,
Язгъа къачан чыгъарбыз деп къышлыкъдан.
Асхарланы къыйын-тынчы тенгдир деп,
Атоллуну ат юреги генгдир деп...
.............................
.............................
Бизин сизге яманлагъан къызбайны
Тюшге жаны етишмесин къушлукъдан.
Мендир-мендир менде бар,
Мени йимик бир насипсиз сен де бар.
Берен къалгъыр дюньяда
Биздейлеге табулмажакъ чен де бар.
Биздейлеге табулмажакъ ченлеге
Гечелердей тун къарангы гюн де бар.
Гечелердей тун къарангы гюнлеге
Тавушундан таймас йимик яс да бар.
Языкъланы яшлай башын тас этип
Йибермеге шавхал бийим уста бар.
Языкъланы янчылгъаны таман деп,
Атоллугъа бир къайтмакълыкъ хас да бар.
Къайтма сюйсенг къайтарсан,
Шабагьатлы сени гюнюнгде
Дос-къардашгъа йылы жувап айтарсан.


Маскевлеге тувра салгъан ёл да бар

Къуюлуп акъгъан Къубан сув,
Къубанлар отун ташыр сал этип.
Къубан бою уллу терен къол да бар,
Аркъаланы алгъыш бетин къаздырып,
Тёбелени, тавну-ташны яздырып,
Маскевлеге тувра салгъан ёл да бар.
Орамыны эки янын да тал этип
Къарагъайдан такъта къыйып, къала этип,
Къарагъайдан этген дёртгюл такътагъа
Сурат салып, къаш ясап, къол этип,
Бу гавурлар, Аллагь шу деп, чокъуна,
Онг китаплар бузуп язгъан сол этип...
Хум теберип, тынсаслап,
Эки янын да токъмакъ уруп да, чал этип,
Уюп акъгъан Анадолну уьстю деп,
Етти вёрстгъа кёпюр салгъан ёл этип.
Елларыны боюн тутуп къарасакъ,
Макъар да бар, къарагъай ичи тал да бар.
Къарагъайлар тюбюн тутуп къарасакъ,
Къалкъысы сыныкъ, къыйыву къыйма чал да бар.
Чал ичине бир чалманып къарасакъ,
Къабан къатыш, къара сийрек мал да бар.
Тил - дерт тёгюп, тиз бюгюп,
Тенг олтуруп ойласакъ,
Бу гавурлар башдан таймас гьал да бар.


Не билейим юз дынкъы бар ханланы
(Поэма)

Герменчиклер алды терен къолмукен,
Гючлюлеге геч деп бармакъ солмукен?..
Гючлюлеге геч деп биздей баргъан сонг,
Гюренлеге байлап салмакъ ёлмукен?..
Алескендер, арслан бийим, хан бийим,
Алыслардан алмас гелсе ялына,
Асырамай бермек душман къолуна,
Атоллугъа алтын, инжи - шолмукен?..
Тусари тавлар йимик толкъунлум,
Толкъунлу денгизлердей гьакъыллым,
Дувансыз - палан сёзге тынгламакъ -
Шавхал бийим, сагъа ошагъан олмукен?..
Биз хариплер сагъа "тегин тюгюл" деп,
Сёйлейгенлер оьзденмикен, къулмукен?
Бутларыбыз бугъав булан къантарлап,
Къолларыбыз шынжыр булан бегетип,
Гезетгенинг гесекмикен, молмукен?..
Гёк атлар гелер гюнлюк ёлмукен?..
Гьисабы ёкъ, биз юрюйген ёлланы,
Башыбыздан гетген къыйын гьалланы,
Тюз авлакъны къынгыр этип гёрсетген,
Не билейим, юз дынкъы бар ханланы.
Къарагъай макъарланы ичинден..
Къайырлангъан шавхал бийим гючюнден.
Къыдыртгъаны къакъамукен, къолмукен,
Тутгъаны денгизмикен, долмукен,
Гёк денгиз йимик терен, молмукен?
Аристангъа азап берген ёл экен:
Азаплар чекдик, сув гечдик,
Агъулар чайнап, ув да ичдик.
Агъувлар аччы, ув гючлю -
Артылып гюнлер гетди гьёкюнчлю.
Агъаргъан бетлер гелмей - ич бушлу.
Агъалагъа шавла берип артылгъан,
Асхар тавдай ай тувмаймы бизге оьчлю?
Асхар тавгъа, асиллеге етмейми,
Асиллени эсги дерти гетмейми?
Асил ханлар айдай бетин балкъытып,
Гюнлер йимик кюлеп, сёзюн айтмаймы?
Гёгерген кёклер йимик тавушлум,
Гюренленген гёк атлардай юрюшлюм
Эжелде бир айтгъан сёзден къайтмаймы?
Ай, асхар тав, бир сени учун къылайыкъ,
Ай - мунг, гюн - тун: шавла бермей, йылайыкъ,
Къарангыда тунчукъдуруп оьлтюрмей,
Къайтар бизин къайгъы енген Шавагъа;
Азатлама азиз къулунг болайыкъ.
Азатлама сенден чыкъгъан къул ёкъму?
Алыслардан бизге къайтма ёл ёкъму?
Алысланы алды буса акъ булут,
Акъ булутда бийдаякъ къушдай къош салып,
Къарагъай тахталагъа баш салып,
Къазакълагъа къопгъан ятыв бу не экен?
Гечелердей шавласы ёкъ гюн экен.
Гечелер туман бизге, гюнлер чарс,
Гечеликде гюнлер гетди, къопду яс,
Жан тарлыкъда, жан агъалар, чарх сыкъда,
Гюн туманлы, ай шавласыз бу якъда.
Кюлеген кюр ай артылмыш, гюнбатмыш,
Намус булан ягь йыгъылып, эр ятмыш.
Ягьгъа ярым, вайт уланлар, намусгъа аз
Ясавуллар ичде мен дер эрмикен?
Ичкилер ичмей, ичлер толтургъан
Чагъырлармыкен, хужу, чермикен?
Чагъырдай ичибизни къайнатгъан
Къайгъылармыкен, къоз-къоз зермикен?
Тавукълар чакъырышып, танг къатса,
Туман булан шавла бермей гюн батса,
Анадашлар, гьарай - четде, биз -дертде,
Ашналарын излеп йылай дермикен?
Кюстюнгенде ала гёзден къан геле,
Агь! - дегенде аркъа сюек иеле.
Аркъалы беллер сынгъан, гюн тунгъан,
Агь! - деген булан энни не геле?
Агь! - деген булан зар-зигерли гюнюбюз,
Яратгъаным, бизге рагьму себеле,
Яратгъаным, сенден болсун шабагьат,
Сен гюч берсенг, ёлда къоймас арап ат.
Арап атдай къулларынга гюч берип,
Гьашыкълагъа сен етдиргин саламат!
Гьашыкъларынг кимдир деюп сорасанг
Терсейген гюн таяв болгъан анадаш.
Анадашдыр энни бизге дос-къардаш,
Къылыкълары къыйма болуп ятмагъан,
Айтгъан сёзю бир-бирине батмагъан
Аш ёлдашдан кёп къолайдыр къызкъардаш.
Гьей, уланлар, къыйыныбыз кёп, къуванч ёкъ,
Кёкюреклер толгъан дертден йыбанч ёкъ,
Кёкюреклер толгъан кёмюр дертни алгъан
Гезмели гёзел гюнлер гетди, эливаш.
Гёзел гюнлер елдей болуп гетген сонг,
Гёреси ишлер башыбызгъа етген сонг,
Иш Аллагьдан, себеп болду къараваш.
Къарангылар къопгъан бизге, шавла ёкъ,
Къазакълар къувзап ятгъан бав да ёкъ,
Къазакълар булан бирге Къузакъгъа
Къантарланып биз тюшгенбиз тузакъгъа.
Тегинлейин эгер тапгъан ав да ёкъ:
Минискиден бираз ари оьтгенде,
Маскевлеге минг вёрст етгенде,
Микалавда къысас казаметде
Къазакълар пуч: оьлген де ёкъ, сав да ёкъ.


Тюшдюк темир тузакъгъа

Эки авуз сёз билебиз,
Янгыз гёзден гёребиз.
Алтынлы тах, алмас тав -
Алысларда элибиз.
Алысланы айы-гюню зармыкен,
Айлангъан къышы-язы къармыкен?
Гёк-ала гёз гёрюр гюнлер бармыкен?
Гюл, ашналы гёзел тувгъан ерибиз.
Ерибизге етгинчеге Дол да бар.
Етти ай бютюн юрюмеге ёл да бар.
Алысларда айы-гюню мунг болгъан
Биздей нече къазакъ да бар, къул да бар.
Вакътилер вакътда, чакъ-чакъда,
Яратгъаным не буюргъан бу якъда?
Яратгъан бир худайгъа ял бара,
Алыслардан аста-аста гёчербиз.
Ана Дол булан уллу Теркинден -
Сай урумдан саллар байлап гёчербиз.
Сан - савлукъда, жан агъалар, зар сыкъда
Гюнжувакълар сувукъ-салкъын буз болгъан,
Гюнжувакъда гёргенни айтып олтурсакъ,
Гюренлеге сыяр-сыймас сёз болгъан.
Дагъыстанлы Татар огълу Къазакъдан
Райгъанатгъа оьпке салам узакъдан.
Бийкем, неге къайгъым этип алмадынг
Тюлкюлейин тюшгенде темир тузакъдан?..
Темир тузакъ тюшдю мени бутума.
Ете алмадым анадашлы юртума,
Бийкем мени къайгъымны этмей къоймас деп
Минг бурлугъуп къарай гетдим артыма.
Тенгиринден тели тюшюм умутлап,
Дюньябызны туман басды булутлап.
Туманлар тутуп, дерт ютуп,
Къайгъылар бирден къопгъан Къазакъгъа.
Къуш къанатлы атлар минип къачсакъ да, -
Къутулмасдай тюшдюк темир тузакъгъа.
Къуш къанатлы ат минип
Къошулушгъан явлар чапмас узакъгъа.
Къошулушгъан яв да, къан да ичер.
Сув шербети багьа учун,
Къошуна къонакъ гелип тюшген сонг,
Къойчакъайлар да ярлы боламы
Къурбангъа къуюп берген сагь учун?!.
Магьамматхан, буйрукъ сенден, жан менден.
Къылавлу хынжал сенден, къан менден,
Арслан бийим, асил, алмас хан бийим,
Бир языкъсын бизге къопгъан агь учун,
Алысларда бизин динсиз оьлтюрме.
Абумуслим шавхал - уллу шагь учун!


"Агь!" - деген булан артмай кёмеклер

Кёклени гёк булутудай кёп дертлер
Кёплеген сонг эр санына сыярмы?
Кёплеген гюбе дертлер таркъалмай -
Кёл этмей гече-гюндюз къоярмы?
Гечелердей къарангы къар ичинде
Гюндюзлерде кюлеп бакъгъан булан тоярмы?
Таякъкъаз деп, тул дюньягъа къарамай
Ажжал, - такъсыр етип гелсе, сорамай,
Азрейил азав бизли, дёрт гёзлю
Аз билдини азиз жанын аярмы?
. . . . . . . . . . . . . . .
. . . . . . . . . . . . . . .
Азрейил жан алгъынча гетейик,
Азизлеге акъсай-токъсай етейик,
Акъсайланы алды буса Ана Дол -
Ол хужудан яллап нечик оьтейик?!.
Терик - анасы, ол да хужу терен сув,
Тебинген булан болмай - нетейик?
Этмеге амал да ёкъ, чара да -
Агь! - деген булан артмай кёмеклер,
Саргъалгъан бетлер, сан минг эммеклер...
Азрейил жанлар алма боламы,
Яратгъан худайындан пурмансыз!
Къачайыкъ десек, гирме къарыв ёкъ,
Къамалмагъа ойтан талсыз, ормансыз...
Орманы мукъ, ойтаны толгъан авулдан,
Баш сукъмагъа бёлеги ёкъ, гавурдан,
Бу гавурну авулу кёп, авлагъы аз -
Амал буса къачмакъ гьабас, оьлмек парз.
Къарышып оьлме, хужу, савут ёкъ,
Савутсуз сагъалашсанг, ишинг бокъ.
Дос къардашгъа бийлер языкъ сынмаса,
Биздей болгъан насипсизге эп де ёкъ.


Мен Къазакъман, Къазакъман

Мен Къазакъман, Къазакъман,
Дагъыстанлы Къазакъман.
Тавлар булан тюзлеге
Алты ай ёл узакъман.
Тенгириден гелген язывгъа
Темирлерден ясап къакъгъан къазыкъман.
Темирлейин къатты дерт ютуп,
Тюлюбюз тунукъ...
Янгырмай, бюркев гетсе языкъман.
Тюлюбюзде туман бюркев ёл бара,
Денгизлейин дерт таркъалмай тул бара.
Денгизлейин дерт таркъалмас ёллардан
Къысас къопгъан халкъ бара.
Башыбызгъа таймас къысас къопгъан сонг,
Нетерибиз билмей, къыйын гьалыбыз.
Гёнгюрешип сёз де айтсакъ,
Гёзюбюзден къан булан яш ал бара.
Гёзлеринден бюлдюр-бюлдюр яш салып,
Дос-къардашлар сама этсин къайгъыбыз
Гьакъдан мадат тилей туруп ялбара.


Уьч йыллагъа мен олжасыз ятайым

Батырыма, жан Акайым - гиевге
Аманатдыр олжа булан Атайым.
Бу гавурну Сибирь дейген еринде
Уьч йыллагъа мен олжасыз ятайым.
Уьч йылдан сонг къайтсам, - къайтып гелирмен,
Гелмесем, - тап алашасын сатайым!

Уьч йыллагъа мени олжам тул болсун,
Уьч йылдан сонг, оьзюню мен тапмасам, -
Учузлагъа барыр-бармас ёл болсун.
Уьч йылдан сонг отуз гюнге чыдаса, -
Аманатгъа арт болжалым шол болсун.

Арт болжалым, мен чи сизге айтаман,
Гьасирет къушлар Асхар тавгъа къонсун деп.
Ол Асхарны отлу бети яйнасын -
Азиз къушлар айдай, гюндей толсун деп,
Ол Асхарны отлу бети къумсарса, -
Дос-къардашгъа ят гишилер жыйылып,
Алгьам этсин, - арты хайыр болсун деп?


Жан агъалар, сизге дуа аманат

Теренлеге тюшдюк, чыкъма чара ёкъ -
Бусурман дин харап, тутма чола ёкъ,
Ислам динден бизге ярым пара ёкъ,
Жан агъалар, сизге де дуа аманат!

Солдатлайын тизип ойнатдылар,
Тил тала, тиш аврув, дерт чайнатдылар.
Къазанлайын ичибиз къайнатдылар,
Жан агъалар, сизге де дуа аманат!

Оюнун билмесенг, - оьчге согъалар,
"Карапчи гавно" - деп, юзге багъалар,
Бу бизин гьалларыбыз, жан агъалар,
Жан агъалар, сизге де дуа аманат!

Темир къапусуну ичинде ятдыкъ,
Теренлеге тюшдюк, чыкъмасдай батдыкъ
Динсиз душманлагъа динибиз сатдыкъ,
Жан агъалар, сизге дуа аманат.


Эл билсин деп яздыкъ деюп агъларам

Сизин гёрмей аздыкъ деюп агъларам,
Эл билсин деп яздыкъ деюп агъларам.
Закъумларын ютдюк деюп агъларам,
Жан агъалар, сизге дуа аманат.

Солдат чепкен гийдик деюп агъларам,
Къара сухар эйдик деюп агъларам
Шорпасындан тойдукъ деюп агъларам,
Жан агъалар, сизге дуа аманат.

Сув тёкгендей сёндюк деюп агъларам,
Налбагъына дёндюк деюп агъларам,
Къайтмас атгъа миндик деюп агъларам,
Жан агъалар, сизге дуа аманат.

Зулмучулар къанды деюп агъларам,
Бойнубузгъа минди деюп агъларам,
Ич баврубуз янды деюп агъларам,
Жан агъалар, сизге дуа аманат.

Темир тузакъ гёрдюк деюп агъларам,
Солдат салам бердик деюп агъларам,
Закъумундан бездик деюп агъларам,
Жан агъалар, сизге дуа аманат.


Кант эте деп айып этме ярамас

Дидарлар тизге, тиз гёзге
Табулармы йыллар гетмей минг юзге.

Айлар, йыллар, жумалар, сонг чарс гюнлер,
Айланып тез къолдан чыкъды хас гюнлер.

Хаса гюнлер харс ура эди йыр булан,
Шавла берип артыла эди нюр булан.

Оьмюрюбюз гетермикен шу кюйде, -
Бир ичмейли, ичлер толгъан чер булан?

Оьмюрюбюз шулай гетсе къыйын бар,
Оьлгюнчеге эсден таймас тююн бар.

Тююнюбюз чечилмесдей чорт болгъан.
Кёкюрекден гетмес йимик дерт болгъан.

Дерт гетерми - тююн таймай юрекден,
Шынжырлы бугъав таймай билекден!?

Шынжыры шылбыр - шек-шегине матайлар,
Гюнлери гюмез, жумасы йылдан оьте айлар.

Бутларын бугъав, къолларын шынжыр шишдирип,
Къувдай акъ бетин гюнлер биширип,
Атабайлагъа ёл борай битген алты - айлар -
Еллары закъум чекдире гетген сант айлар,

Сант айланы гюнлери гюмюш чортлагъа.
Илбислени инче белин сындырып,
Шайтанланы шат этмейген нартлагъа...
Шайтанланы шат юреги ярылыр,
Къайгъылы гюн кант этмесек ятлагъа.

Ятлагъа этмей кимге этейик кантланы,
Бурма бугъав авур бола бутлагъа.
Бутларыбыз бурма-бугъав бувнагъан,
Абат алсакъ баш уруна чатлагъа.
Кант эте деп айып этме ярамас
Канадагъы гюн тиймейген юртлагъа.
Канадабыз, гюн тигилмей тёбеден,
Ургъан булан савут да оьтмей гюбеден,
Серменгенде буракъ къолгъа тюшмесе, -
Селпинип кимлер чыкъгъан ебеден!

Ебелер енген бизин узакъгъа,
Йыгъыла туруп, гелип тюшдюк тузакъгъа,
Энни буса айтмасынлар савдур деп
Атабай булан бирче Къазакъгъа.


Тамакъгъа татли, тили бал...

Ибрайлар булан жугьут, жилим, оруслум,
Мужукълары ат елеген пуруслум,
Пуруслар булан сабан сюре, кёбю ёкъ
Бу гавурну къалкъысы къамуш, тамы тал,
Бу гавурну къалкъгъаны душман, къалы дал.
Тамакълагъа татли, тили бал, -
Татывлап ютгъан булан тоярмы?..
Ябуларда янгыз бири ёлукъса,
Языкъ сынып, ондан бирин къоярмы?!


Салам кагъыз

Бизден салам болсун Абдулманапгъа,
Ибрагьимге, Темирболатгъа,
Магьамматгъа, Ирагьматгъа,
Жан агъалар, сизге дуа аманат.

Салам болсун Абдуллагъа, Абулавгъа,
Борагъангъа, Мутавгъа, Къазиявгъа,
Жангишиге, Жанатгъа, Ибравгъа -
Жан агъалар, сизге дуа аманат.

Бизден салам болсун Абдулгьалимге,
Байрамгъа, Къурбангъа, Абдулалимге,
Мамалакъгъа, Мамайгъа, Абдулкеримге -
Жан агъалар, сизге дуа аманат.

Салам болсун Иман Алиге,
Элмурзагъа, Хорасангъа, Валиге,
Жумла жамиатгъа, элге, къадиге -
Жан агъалар, сизге дуа аманат.

Бизден салам болсун Бамадалиге,
Чопалавгъа, Шыхавгъа, Шихалиге,
Чавуч Баймурзагъа, Муртазалиге -
Жан агъалар, сизге дуа аманат.

Бизден салам болсун Алисултангъа,
Къадар Аселдерге, Абдурагьмангъа,
Бай Бамматкъазиге, Агьай Шагьмангъа -
Жан агъалар, сизге дуа аманат.

Салам болсун Халилге, Хасболатгъа,
Адинангъа, Баширге, Байболатгъа,
Иражапгъа, Ихласгъа, Гьамзатгъа -
Жан агъалар, сизге дуа аманат.

Бизден салам болсун Гьажи Мамагъа,
Жан Инсапханымгъа, Къайтул Къамавгъа,
Будун, оху шуну жумла-жумагъа -
Жан агъалар, сизге дуа аманат.

Салам болсун Будайгьа, Борагъангъа,
Охугъангъа, шу тюркге къарагъангъа, -
Жан агъалар, сизге дуа аманат.

Бизден саламлар болсун Кюллю Умматгъа,
Гьашымгъа, Муратгъа, Гьасан-Бамматгъа.
Къазакъ таман къылды тюркюн Гьамматгъа -
Жан агъалар, сизге дуа аманат.


Таргъуну алды дерия-денгиз дегиз...
(Къазакъны шавхалгъа йиберген жавабы)

Таргъуну алды дерия-денгиз дегиз,
Озгъангъа-баргъангъа салам дегиз.
Саламын алмасакъ да, алды дегиз.
Оьзю гёрген ал энглерим - онгду дегиз,
Мен чи досгъа душман тюгюл эдим,
Гьай гавур, юзю къара дегиз...


Шавхал бийим Шагь бийим

Шавхал бийим, шагь бийим,
Дюнья сени къолунгда.
Атынг къайтып, сен къалгъыр,
Шу барагъан ёлунгда.


Кёкюрегим тешип чыкъгъан окъ болду...

Эр саныма гирип, мыйыкъ гёгерип,
Йигирма-отуз йыллар битип яшыма,
Оьрленген сонг, эниш болма тюшген де,
Къара гюнлер гелип къопду башыма.
Гьайдап элтип туснакълагъа салдылар.
Тили уьзюлгюр, тилчи этген тиллерден
Ачув алма гючюм чатмай кимлерден,
Мийимдеги майым агъа гёзлерден.
Башгъа сыймас терс намуслар тюшгенде
Арек-ювукъ айланамдан ёкъ болду,
Къызбайланы агъу-бугьтан тиллери
Кёкюрегимни тешип чыкъгъан окъ болду.


Чинарлар беллеринден чорт сынса...

Эдил сувлар башларында булгъанса,
Ягъасында къую къазсанг, тонгармы?
Чинарлар беллеринден чорт сынса,
Темирлерден къыршав тартса, чыдармы?
Тюз тиллеге терс къаламлар батгъан сонг,
Гьай инсанлыкъ, сенден пайда чыгъармы?


Энни бизин ким болажакъ яныбыз?

... Сари майдай ирип бара саныбыз,
Сари орусгъа байлап берген ханыбыз.
Ханларыбыз бизин байлап берген сонг
Энни бизин ким болажакъ яныбыз?...


Артын таптай иерчени оьсмесе...

Арсланлар айгъа-гюнге атылса,
Арсланланы ай бююрю тартылса,
Аракълагъа чыгъар гьайван гьав къарай.
Аракъларда арсланланы гёрмеге
Акъ гийиклер чубурулур тав къарай.
Акъ гийикни акъсамагъы окъдандыр:
Очарларда осал эрлер мунгайса,
Артын таптап иерчени ёкъдандыр,
Балалы терек ессиз ер суварылып,
Тамурундан тояр белин гесмесе,
Къазакъ эрни герти оьлгенин шондан бил
Артын таптап иерчени оьсмесе...


Гьайт уланлар, не этме герек бурада...

Энни бизге амал да ёкъ, чара да,
Гьайт уланлар, не этме герек бурада?
Теренлеге тюшюп бугюн акъмасанг,
Денгизлеге тюшюп яда батмасанг,
Я оьзюнге сырдаш тартып,
Янгыз уьйде халбат очар тутмасанг,
Ол гюнде сен оьзюнг-оьзюнг сёгюрсен,
Къарангы ахыратны азабын
Къаламалы бу дюньяда чегирсен.


Кёклеге тик улуй гетген окъ йимик...

Не хыяллы мен талайсыз яш эдим,
Яшгъарып яйнап оьсген баш эдим.
Талаларда тарлан учгъан къуш эдим.
Гьали буса нечик болду ишлерим?
Кёкюредим мен, талайсыз, кёк йимик,
Кёклеге тик улуй гетген окъ йимик.
Яшнадым мен яшыл ала от йимик,
Сонг тас болдум бу дюньяда ёкъ йимик.
Къозу йимик ювукъларым гелгенде,
Къарчыгъадай эки гёзюм къаратдым,
Къарлыгъачдай бюлбюл тилим сарнатдым.
Гётерилген кёрпе бёрк гийип,
Ойнай-кюлей юрегимни къувнатдым.
Кёп гирмедим олжа тутгъан уьюйлеге.
Гьеч илмедим савутларым чюйлеге
Гьай аман, бир гьай аман,
Ай артылыр, гюн кемир...
Юреклер толгъан талав таш-темир...
Сагъынч булан гетсе къыйын яш оьмюр...


Ябагъылы къара алаша минсем де

Ябагъылы къара алаша минсем де,
Ямавлу къара чепген гийсем де,
Тувгъан эдим оьз атамны белинден,
Заманым, чагъым етмей айрылдым
Атамны Истамбулдай элинден,
Анамны бир Бахчасарай уьюнден
Алыслар болду бизин элибиз,
Дув денгизлер - сыр чечеген ерибиз.
Алысланы къара бузу тав болсун,
Биз оьлгенбиз...
Улуйгъан гьарай ели сав болсун.


Девюр-девюр питне девюр заманда

Гёзелдирик салгъан булан гёз гёрмей,
Гёз ишлемей, бакъгъан булан сёз бермей,
Гюнлер бара кёп анадаш юз гёрмей.
Анадашлар булан жандай къурдашгъа,
Ашналар булан ювукъ сырдашгъа
Гьашыкълыкъда сёз къоймамакъ эрдендир.
Гьашыкълыкъда ай-тумансыз гюн гёрмес.
Дидарлагъа тун-тумансыз гюн бермес.
Дидарлар булан, вай амансыз. гюн гетсе, -
Тенглисине эр саламын мунг бермес.
Эр саламны мунг бермеги недендир?
Анадашлар аз гёрюнген ердендир.
Анадашгъа бакъмай - жан чыкъмай,
Янгызлыкъда сёз къоймамакъ эрдендир.
Аврумай, арслан бетин агъартып.
Сыр къарамай сала санын саргъалтып,
Кёкюреклер тюрлю черден толгъан сонг,
Зар-зигерли къайгъы къошмакъ бирдендир.
Кёкюреги хаса кюллюлер,
Кюлбайлагъа дерт тутмагъан тюллюлер,
Шаваларда сейир этмек кюрдендир,
Шавла берген шам чырагъы нюрдендир.
Шавласы ёкъ гюнлер бара тунукъда,
Шай, къара гюн, дёндюк хаса-мамукъгъа.
Яратгъаным сюйсе бизин къайтарыр
Оьзденлери къулгъа дёнген Къумукъгъа.
Оьзденлери къара къулгъа ошагъан,
Оьзенгилер басгъан аякъ бошагъан...
Оьзенгиге къайтгъан аякълым,
Аргъумагъы айтабанлы туякълым...
Аты уллулар оьзденлерин ташлагъан,
Къара къулгъа дёндюрмеге башлагъан.
Шавла берген шам чырагъы сёнген сонг,
Шат юрекден шатлыкъ гетмей нетежек.
Ярны йимик бойнубузгъа минген сонг.
Минген буса бойнубузгъа яр йимик
Мисгинлени дюньясы мукъ, тар йимик,
Девюр-девюр, питне девюр заманда
Деврен гетген гюнжувакъда къар йимик.
Къол панарын гесек девюр сюрмесе,
Дос-къардашны айда-йылда гёрмесе,
Ашналагъа гьашыкъ салам бермесе,
Ананайлар булан гюнюн онг гёрмес,
Аваданлыкъ булан жанын сонг бермес.
Азрейил жан алмагъа гелгенде,
Гьёкюнчлю къул арсар болмакъ гертидир.
Къазагъымны къайгъылары къошъан сонг, -
Кёкюрекден кёплеп чыкъгъан дертидир.


Гьей, уланлар, оьмюрюгюз онг гетсин

Гьей, уланлар, оьмюрюгюз онг гетсин,
Ойнай-кюлей, гезмеде гёзел гюн гетсин.
Сизин йимик къурдашлардан айрылып,
Биздей гюню де туман мунг гетсин.
Энни бизге гюнлер къайда тумансыз,
Оьлсек къыйын шу гавурну къолунда
Садагъасыз, ай агъалар, къурбансыз.
Шат зтмежек ит гавурлар жанланы,
Шабагьатлы Шавхал бийден пурмансыз.
Шавхал бийим, хас юрегинг хырс этип,
Ачувландынг, неге булай чалмандынг.
Гелдик къайтып, гетдик бусакъ терс этип,
Тюртюп-согъуп неге салдынг терс ёлгъа?
Гёзюбюзге гюл авлакъны гёрсетип,
Гюл авлакълар кюлю буса ярмыкен,
Кюр уланлар кюлей туруп бармыкен?
Атабайны айы-гюню ёллу, - деп,
Къазагъыма къара къайгъы болду, - деп,
Тенглилерден тезден гетмес зармыкен?..
Тыгъырыкъдан тенг гезесин ченглилер -
Чапгени чергес, бичими йырыкъ енглилер,
Тенгли уланлар шу йырланы айтгъанда -
Тынглап, гёзъяш салсын гёзел энглилер.


Гёргенибиз кёкюреклеге сыйышмай...

Гийимлери ал безенген чечеклим,
Чечекли талалардай гёкчеклим.
Кёкде бишип, ерге тюшген айсыйлым,
Эртенги гьавалардай бай сыйлым...
Мени чи бир кёп умутум бар эди...
Тамурларым теренлешип къаншавлу,
Халкъым мени дол дюньягъа ошавлу.
Тамурларым мени девлер тартса да, узелмас.
Халкъым мени, тавлар чёксе де, тозалмас...
Ханлар хапмас, ону хапгъан булан сел чапмас.
Тамурларым мени тармакълары къуруп тарсайды.
Ханлар бизге тажжал болуп къырсайды.
Гетдик биз тавдан тюшген таш болуп,
Биздей нече языкълагъа баш болуп.
Биз барабыз ахшам тувгъан ай йимик,
Хапарсыздан кюлге дёнген шай йимик.
Гёргенибиз кёкюреклеге сыйышмай.
Билгенибиз дюньялагъа къыйышмай.
Гьайт! Уланлар, шулай гетсек къыйын бар,
Кёкюреклерде чечилмесдей тююн бар.
Яратгъаным бизге язбаш берсе, яй бермей,
Яз гечелер тувгъан ойлар гюн гёрмей.
Гьей, къудрат! Бизге ярыкъ себеле,
Биз болайыкъ гюлбахчангда гёбелек!
Copyright © 2008 | Кумыкский мир