Кумыкский мир

Культура, история, современность

Бизин алгъа бармагъа ким къоймай?

Супиянат Мамаева булан лакъырлашыв

Артдагъы заманларда бизин адабият журналыбыз «Тангчолпанны» айланасында гьар тюрлю хабарлар юрюле. Журналны ишин юрютегенлени арасында бир-бирин англамайгъанлыкъ, бир-бирине къулакъасмайгъанлыкъ бар деген калималар кёп чалына. Натижада, журнал эришип-къырылып турагъан эр-къатынны тергевсюз, йылап турагъан яшына ошай дейлер. Тюзюн айтгъанда, мен янгылыш болмай бусам, шо «яшгъа» бу йыл 60 йыл бите.

Гертиден де, журналны сан яны тёбен тюшген. Кёп хаталар гете, осал материаллар ерлешдириле. Шону себебин билмек учун бугюн биз «Тангчолпанны» редактору, белгили шаир Супиянат Мамаева булан лакъыр этебиз.

фото Супиянат: — Биз, къумукълар, оьтген заманланы эсге ала туруп, ата-бабаларыбызны адатларын унутуп, оланы ёлундан тайышып юрюйбюз, бизин паланчалар къоймай, тюгенчелер чатакъ сала деген кантланы эшитгенде, мен ойлашып къарайман. Бизин ким къоймай? Биз оьзюбюз къоймайбыз. Биз оьзюбюзню алгъа бармагъа, оьсмеге къоймайбыз. Шунча йыллар кант булан яшамагъа кюй ёкъ чу. Гьалиги гьаллардан натижа чыгъарып, бунюнюбюзню, тангалабызны гьайын этмеге заман болмагъанмы?

Кёп ареклеге чыкъмайлы, мисал учун, бизин милли маълумат къуралларыбызны алып къарайыкъ. Йылдан-йыл ана тилде чыгъагъан журналларыбызгъа, газетлерибизге язылывну масъаласында кёп уллу четимликлеге къаршылашабыз. Юртлагъа барсанг, бизин алдыбызда ачылып турагъан эшиклер ёкъ. Магъа, адабият журналны редакторуна, районну башы булан ёлукъгъанча, республиканы Президенти булан ёлукъмагъа тынч.

Эсинге гелмесин магъа гьар районгъа, гьар юртгъа барып, ондагъы гьакимлеге: «Аллагьисен, биргине-бир къумукъ адабият журналыбызгъа язылыгъыз», - деп тилемеге тынчдыр деп. Неге олар оьзлер, ерлердеги гьакимликни юрютегенлер, гьар юртну, гьар районну оьзлени тарихи болмаса, оьзлени адабияты ва маданияты болмаса, ана тили болмаса, халкъыны оьсювю болмажакъны англамай? Балики, англамагъа сюймейдир?! Шо бек агьамиятлы ва кёп ойлашдырагъан масъала.

Гьакимлени къояйыкъ. Бизин яратывчулукъ къуллукъчуланы арасында да бир-бирин англамайгъанлыкъ, якъламайгъанлыкъ гьис этиле. Неге мен «Ёлдашгъа», «Тангчолпангъа» язылыгъыз деп тилеп барма герекмен? Ондан къайры да, неге бизин биргине-бир милли газетибизни бетлеринде журналны гезикли чыкъгъан номерине байлавлу маълумат аз бериле? Неге гьаман бир авторланы бересиз, неге проза ёкъ, неге адабият танкъыт гёрюнмей, публицистика неге ёкъ деп язма ярай чы? Халкъыбызны бир пайы бир-бирин эшитмейген йимик, интеллигенциябыз да бир-бирине неге къулакъасмай? Неге биз олай гьайсыз болуп барабыз?

Авторлар чабып геле оьзлени бир макъаласы чыкъса. Журналны бек излейлер, ахтаралар. Яхари, бир номерни берсенг ярамаймы деп, къаныгъып, къаннала болуп къалалар, тек журналгъа яда газетге язылмакъны оьзлер учун артыкъ гёрелер.

Айтылгъан халкъ шаирибизни, оьзю де кёп йыллар биринчи редактор болуп ишлейген Магьаммат Атабаевни оьзюню ата юртундан журналгъа эки адам язылгъан десе, оьзгелер айып этмесми? Озокъда, биз: «Аллагьисен, журналгъа язылыгъыз!» - деп тилемеге герекмейбиз, гьар юртда почта бар, ёкъ буса, журналны етишдирип болагъан адамларыбыз ёкъ тюгюл. Заманында гьайын этсе, шо милли журналлагъа да, милли газетге де язылма къыйын тюгюл. Бир башлап, намусгъа байланма герек. Шо болажакъ бизин милли уянывубуз.

Алав: — Англашылды. Буса да, милли маълумат къуралланы охуйгъанланы санаву йыл сайын кемийгенлигин неден гёресен? Гьакимлерибиз гюнагьлымы, халкъыбыз гюнагьлымы яда бир башгъа себеплер бармы?

— Тюзюн айтгъанда, шо янгыз бизин маълумат къуралланы авруву тюгюл, оьзге милли журналланы, газетлени алып къарасагъыз да, шоларда да йыл сайын тиражлар кемий. Алда, эсигизде бар буса, пачалыкъ, партия къурумлар гьар адамгъа ишлейген еринден маълумат къураллагъа язылмакъны борч этип сала эди. Мен ойлашагъан кюйде, бугюн де милли маълумат къураллар учун шолай гьаракат болмаса ярамай. Бизин журналланы, газетлени кюрчюлендирген деп гьисапланагъан уллу пачалыкъ къурумлар язылывну масъаласындан арекде турма герекмей.

Бирдагъы-бир масъаланы гьакъында айрыча эсгерме сюер эдим. Алда гьар милли журналда эки редактор, бир адабият къуллукъчу ва айрыча корректор бар эди. Гьали буса гьар тюрлю багьаналар булан адамланы санавун кемитип, корректорланы тайдырды. Балики, шо къуллукъчуну журналны ишинде тарыкълыгын англамайгъанлар да бардыр. Тек олар болмаса, журналланы, газетлени бетлеринде гьар тюрлю янгылышлар гетмеге бола, гетме де гете.

— Демек, гьакимият къошулмаса, бизин милли маълумат къуралларыбызгъа язылагъанлар да болмажакъ?..

— Масъаланы шолай тар къысыкъгъа салма тарыкъ тюгюл. Шо да - мен айтгъан себеплени бириси. Ондан къайры да, мен бу журналда ишлейгенли биринчи йыл тюгюл. Журналны бетлеринде лап пагьмулу ва терен маъналы чебер асарлар ерлешдирилме тарыкъны мен бек яхшы англайман. Тек къайда олар? Къайда чебер проза булан, шайлы асарлар булан гелеген бизин язагъан адамларыбыз? Оланы къайдан алайыкъ?

Оланы арагъа чыгъарма герекмейми? Бизин адабият бир тамаша девюрге етишген. 70-80 йыллыкъ чагъына етише туруп, язагъанлар гьариси оьзюню гьайында, оьзлени гьюрметине байрамлар белгилегенни талап эте. Газетде, журналда атлары айрыча эсгерилгенни сюе. Тек оланы асарлары осал экенин айтсанг, сенден уллу душман болмай. Макътавлары журналда чыгъагъанда да, палан номерни берип болмаймысан деп гелип тилеп башлайлар.

— Балики, бизин язывчуларыбызны, алимлерибизни газетлеге, журналлагъа язылывгъа акъчасы етишмейдир?

— Мен оланы акъчасын санамайман, тек шо бизин журналда чыгъагъан материалгъа деп гёрсетилеген гьакъгъа (гонораргъа) журналгъа сав йылгъа язылып болар эди. Сюйсе, янгыз оьзлер тюгюл, ювукъ адамларын да яздырып болур эди. Тек, неге буса да, «Тангчолпангъа» язылмакъны оьзлеге авур иш гёрелер.

— Сен журналгъа гелеген почтада проза аз деп кант этдинг. Мен тюз англай бусам, шоланы арасында танглама, сайлама асарлар ёкъ?

— Танглама да ёкъ, сайлама да ёкъ. Прозаны бёлюгюн толтурмакъ учун, кимге де сёйлеймен. Ярашгъа (Я.Бийдуллаев, «Елдаш» газетни маданият бёлюгюню редактору), Гебекге (Г.Къонакъбиев, «Ёлдаш» газетни оьз мухбири - А.А.) ва оьзгелерине. Языгъыз, асарларыгъызны йиберигиз, чыгъарайыкъ, деймен. Тек сесленив ёкъ деме ярай.

Къазакъны гьакъында янгы ахтарывланы яз дагъы деп тилегенде, бизин бир белгили алимибиз, шаирни 160 йыллыгъына язылгъан макъаласындагъы санавну 180-ге алышдырып, дагъы бир калима да къошмай гелтирген эди.

— Дагьы болмагъанда, гьалигилер язма сюймей яда бермей буса, гетген девюрдеги асарланы чыгъарма неге ярамай?

— Шогъар мени бир де къаршылыгъым ёкъ ва шо гьакъда мен журналны биринчи редакторуна кёп айтгъанман. Бизин бек тизив алда язылгъан проза асарларыбыз бар. Тек шо асарланы неге буса да журналны бетлеринде ерлешдирме ол алгъасамай эди. Гьали мен шолай этме де этемен.

— Амма гьаман журналны биринчи бетлеринде язылывгъа кёмек этген бизин белгили гьакимлерибизни уллу-уллу суратларын чы салма унутмайсыз.

— Унутмайбыз. Къазакъны салсакъ да артыкъ гёрелер. Бадрутдинни, Ибрагьим Керимовну суратларын ерлешдирсек де яхшы тюгюл. Агьмат Жачаевге «Дагъыстанны халкъ шаири» деген оьр ат берилгенде, сююнюп, бизин шаирибизни суратын биринчи бетге салгъан эдим. Шону да нече керен бетлеп чыкъдылар.

Онча йыллар къумукълардан бирев де «Халкъ шаир» деген атны алып болмай эди. Пагьмулу шаирлерибиз бар чы бизин. Бирисин гёрсетгенде, огьар шоссагьат кисдирме башгъасын сала эди. Гюнчюлюк къуршап, къырылып экиси де, ахырда оьрдегилер, бизин гьеч айыбыбыз ёкъ, оьзюгюз бир башлап арагъызда бир ойгъа гелигиз деп, масъаланы артгъа тебере юрюдю.

— Мен журналны артдагъы вакътилердеги номерлерин бирдагъы да охуп чыгъып, тюзюн айтгъанда, илгьам алмадым. Яда магъа шонда ерлешдирилген «тизив» асарлар гёрюнмей къалдымы? Шондан сама бузулмаймы охувчуну гёнгю?

— Нечакъы да бузула. Мен шону журналда ишлейгенден берли айта гелемен. Я сен бир номерни эт, башгъасын мен этейим деп, сёйлей туруп талгъанман. Мен де шу журналгъа жавап беремен, магъа да шу журналгъа гёре охувчулар къыймат бере. Язылывну вакътисинде юртлагъа барагъан менмен, шо саялы адамлардан магъа уялма тюше.

— Неге бизин язывчуларыбыз жамият яшавда ортакъчылыкъ этмей? Неге халкъны янын тутуп, тавушун чыгъармай? Буса да журналны бетлеринден «Тангчолпангъа» язылмасанг, сенден не къумукъ бола деген айыплав калималар таймай?

— Мен шо сёзлени бир нече керен тайдырып тураман. Биринчи редактор янгыдан къайтарып сала. Мен шону бир де арив гёрмеймен. Шо «Ёлдаш» газет Йырчы Къазакъны эсделигин янгыртывгъа байлавлу юрютеген акъча жыйывну да тап шо кюйде гьисаплайман. Эгер де сен гьакъ юрекден кёмек эте бусанг, гьар номерде акъча бергенлени атларын тутуп язма тарыкъмы? Бере бусанг бер, тек атынгны аянгъа айтдырып турма тарыкъмы? Къумукъланы тиленчилеге айландырмайыкъ, шо эрши гёрюне. Бизин миллетге бир де къыйышагъан къылыкъ тюгюл.

— Акъча бергенлени арасында айтардай кёп адам да ёкъ эди. Оланы кёбюсю оьзлени атын малим этме, халкъгъа танытма тюшеген адамлар тюгюл. Олар булай да халкъына белгили адамлар. Ондан къайры да, айрыча атын эсгермейли, савлай коллективлер, гъатта школаланы охувчулары да къошум этген эди. Сен бу чараны ругь биригив, халкъны бир масъаланы айланасында къуршав деген янларын гьисапгъа алмаймысан?

— Озокъда, гьар адамны гьар масъалагъа оьзюню айрыча пикрусу болмакъ бар. Мен оьзюмню ойларымны яшырмай айтаман. Ким дурус, ким янгылыш - заман гёрсетир.

— Мен билеген кюйде, сен журналда 90-нчы йыллардан берли ишлейсен. Нечик ойлашасан, журналны ишинде ону таъсирин, маънасын артдырмакъ учун не йимик алышынывлар болма тарыкъ? Яда яхшы янгъа багъып тюрленивлер болажакъгъа инанывунг ёкъму?

— Мен гьали редакторну борчларын кюте бусам да, журналны биринчи редактору да бар. Ол гьали бираз кюйсюз, тек Аллагьны яхшылыгъындан, ол къолайгъа къайтып, ишине чыгъар деп умут этемен. Бизге гьали инг башлап адабият къуллукъчу, корректор тарыкъ. Инг башлап шо масъаланы чечмесе ярамай. Тюзюн айтгъанда, шолай къуллукъчу штатгъа гёре гьали де бизин журналда сакълангъан.

— Неге сагъа эки де борчну бойнунга алып юрютме ярамай? Алапанг да къолай болур эди.

— Иш акъчада тюгюл. Эгер де сен редактор бусанг, журналынгны сан яны яхшылашгъанны сюе бусанг, инг башлап шо сени биринчи борчунга толу кюйде берилип юрюме герексен. Алда бизге бу штатланы токъташдырагъанда, бирев де шоланы гьавадан алып этмеген эди чи. Бизин гьали гьар-бир якъдан «тар тыгъырыкълагъа» да салып, ишлегиз, пагьмулу журнал чыгъарыгъыз дейлер. Биз шону чыгъарар эдик, тийишли къурумлар бизин талаплагъа бираз сама къулакъасса. Редакторлар учун бир онгайлыкъ да болдурулмагъан, гьатта компьютерлерибиз ёкъ. Биз олтурагъан ерлеге, кабинетлеге къарагъыз, гьалиги заманда шолай шартларда ишлемеге яраймы? Айып зат.

— Журналлар ябылажакъ деген хабарлар да чалына. Журнал къалажакъмы, шогъар инанамысан?

— Инанаман. Мен шунда ишлей туруп, «Тангчолпанны» инг де охулагъан журналгъа айландырмакъ учун къаст этежекмен ва бары да гючюмню шогъар бакъдыражакъман. Неге тюгюл де, журнал - халкъны байлыгъы. Журналланы гьалиги гьалына къарап, пысып турмагъа хыялым ёкъ. Пагьмулу адамланы къуршап, журналны болгъан чакъы охулагъан, таъсирли чыгъармагъа сюемен. Шолай болар деп де умут этемен.


«Ёлдаш» 25-05-2012

Размещено: 28.06.2012 | Просмотров: 2533 | Комментарии: 0

Комментарии на facebook

 

Комментарии

Пока комментариев нет.

Для комментирования на сайте следует авторизоваться.